भगवन्प्रष्टुमिच्छामि त्वामहं विनयान्वितः
नारद उवाच
भगवन्प्रष्टुमिच्छामि त्वामहं विनयान्वितः ॥
तद्व्रतं ब्रूहि मे मर्त्यो मृत्युं येन न पश्यति
॥१॥ब्रह्मोवाच
यदि पृच्छसि विप्रेन्द्र व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥
व्रतं यमद्वितीयाख्यं शृणु त्वं मृत्युनाशनम्
॥२॥कार्तिके मासि शुद्धायां द्वितीयायां मुनीश्वर ॥
कर्तव्यं तद्विधानेन सर्वमृत्युनिवारणम्
॥३॥ब्राह्मे मुहूर्ते चोप्थाय द्वितीयायां मुनीश्वर ॥
मनसा चिंतयेदात्महितं नैवाऽहितं स्मरेत्
॥४॥प्रातःस्नानं ततः कुर्याद्दन्तधावनपूर्वकम् ॥
ततः शुक्लांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः
॥५॥कृतनित्यक्रियो हृष्टः कुण्डलांगदभूषितः ॥
औदुम्बर तरुं गत्वा कृत्वा मण्डलमुत्तमम्
॥६॥पद्ममष्टदलं कृत्वा तस्मिन्नौदुम्बरे शुभे ॥
विधिं विष्णुं च रुद्रं च वरदां च सरस्वतीम्
॥७॥वीणापुस्तकसंयुक्तां पूजयेत्स्वस्थमानसः ॥
चन्दनागरुकस्तूरीकुंकुमैर्द्विजसत्तम
॥८॥पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्नारिकेलफलादिभिः ॥
ततो मृत्युविनाशाथ सालंकारां पयस्विनीम्
॥९॥विप्राय वेदविदुषे गां दद्याच्च सवत्सकाम् ॥
अपमृत्युविनाशार्थं संसारार्णवतारकाम्
॥१०॥हे विप्र ते त्विमां सौम्यां धेनुं संप्रददाम्यहम् ॥
इति मंत्रेण गां दद्याद्विप्राय ब्रह्मवादिने
॥११॥तदलाभे तु विप्राय भक्त्या दद्यादुपानहौ ॥
ततः पूजां समाप्याथ भक्तिमान्पुरुषोत्तमे
॥१२॥ज्ञातिश्रेष्ठान्वयोवृद्धान्सम्यग्भक्त्याऽभिवादयेत् ॥
नानाविधैः फलै रम्यैस्तर्प्पयेत्स्वजनानपि
॥१३॥ततः सोदरसंपन्ना भगिनी या भवेन्मुने ॥
तस्या गृहं समागत्य सम्यग्भक्त्याऽभिवादयेत्
॥१४॥भगिनि सुभगे भद्रे त्वदंघ्रिसरसीरुहम् ॥
श्रेयसेऽथ नमस्कर्तुमागतोऽस्मि तवालयम्
॥१९॥इत्युक्त्वा भगिनीं तां तु विष्णुबुद्ध्याऽभिवादयेत् ॥
तदा तु भगिनी श्रुत्वा भ्रातुर्वचनमुत्तमम्
॥१६॥भगिन्या भ्रातरं वाक्यं वक्तव्यं प्रति नारद ॥
अद्य भ्रातरहं जाता त्वत्तो धन्याऽस्मि मंगला
॥१७॥भोक्तव्यं तेऽद्य मद्गेहे स्वायुषे कुलदीपक ॥
कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां सहोदर
॥१८॥यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेर्चितः ॥
अस्मिन्दिने यमेनाऽपि नारकीयाश्च मोचिताः ॥
अपि बद्धाः कर्मपाशैः स्वेच्छया पर्यटंति ते
॥१९॥स्वसुर्नरो वेश्मनि यो न भुंक्ते यमद्वितीयादिनमत्र लब्ध्वा ॥
तं पापिनं प्राप्य वयं सुहृष्टाः प्रभक्षयामोऽद्य च भक्ष्यहीनाः
॥२०॥इति पापा रटंतीह ब्रह्महत्यादयस्तथा ॥
तस्माद्भ्रातर्मद्गृहे तु भोजनं कुरु कार्तिके
॥२१॥शुक्लायां तु द्वितीयायां विश्रुतायां जगत्त्रये ॥
अस्यां निजगृहे पुत्र भुज्यते न बुधैरपि
॥२२॥इत्युक्तः स तथेत्युक्ता भगिनीं पूजयेद्व्रती ॥
प्रहर्षास्तुमहाभाग वस्त्रालंकारभूषणैः
॥२३॥अग्रजामभिवंद्याऽथ आशिषं च प्रगृह्य च ॥
सर्वा भगिन्यः संतोष्या वस्त्रालंकारदानतः
॥२४॥अभावे स्वस्य तु स्वसुः पितृव्याः स्वपितुः स्वसा ॥
तस्या गृहं समागत्य कुर्याद्भोजनमादरात्
॥२५॥एवं यः कुरुते पुत्र द्वितीयां यमनामिकाम् ॥
अपमृत्युविनिर्मुक्तः पुत्रपौत्रादिभिर्वृतः
॥२६॥इह भुक्त्वा तु विपुलान्भोगानन्यान्यथेप्सितान् ॥
अंते मोक्षमवाप्नोति नान्यथा मद्वचो भवेत्
॥२७॥व्रतान्येतानि सर्वाणि दानानि विविधानि च ॥
गृहस्थस्यैव युज्यंते तस्माद्गार्हस्थ्यमाश्रयेत्
॥२८॥कथां यमद्वितीयाया व्रतस्थः शृणुयान्नरः ॥
तस्य सर्वाणि पापानि नश्यंतीत्याह माधवः
॥२९॥सूत उवाच
कार्तिके च द्वितीयायां पूर्वाह्णे यममर्चयेत् ॥
भानुजायां नरः स्नात्वा यमलोकं न पश्यति
॥३०॥कार्तिके शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां तु शौनक ॥
यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेऽर्चितः
॥३१॥द्वितीयायां महोत्सर्गो नारकीयाश्च तर्पिताः ॥
पापेभ्यो विप्रयुक्तास्ते मुक्ताः सर्वे निबंधनात्
॥३२॥अत्राऽऽशिताश्च संतुष्टाः स्थिताः सर्वे यदृच्छया ॥
तेषां महोत्सवो वृत्तो यमराष्ट्रसुखावहः
॥३३॥अतो यमद्वितीयेयं त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
तस्मान्निजगृहे विप्र न भोक्तव्यं ततो बुधैः
॥३४॥स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं बलवर्धनम् ॥
ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः
॥३९॥महिषासनमारूढो दंडमुद्गरभृत्प्रभुः ॥
वेष्टितः किंकरैर्हृष्टैस्तस्मै याम्यात्मने नमः
॥३६॥यैर्भगिन्यः सुवासिन्यो वस्त्रदानादितोषिताः ॥
न तेषां वत्सरं यावत्कलहो न रिपोर्भयम्
॥३७॥धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्मकामार्थसाधनम् ॥
व्याख्यातं सकलं पुत्र सरहस्यं मयाऽनघ
॥३८॥यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितः प्रतितिथौ स्वसृसौहृदेन ॥
तस्मात्स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति वित्तशुभसंपदमुत्तमां सः
॥३९॥सूत उवाच
विशेषश्चात्र संप्रोक्तो वालखिल्यैर्महर्षिभिः ॥
तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
॥४०॥वालखिल्या ऊचुः
कार्तिकस्य सिते पक्षे द्वितीया यमसंज्ञिता ॥
तत्राऽपराह्ने कर्तव्यं सर्वथैव यमार्चनम्
॥४१॥प्रत्यहं यमुनाऽऽगत्य यमं संप्रार्थयत्पुरा ॥
भ्रातर्मम गृहे याहि भोजनार्थं गणावृतः
॥४२॥अद्यश्वो वा परश्वो वा प्रत्यहं वदते यमः ॥
कार्यव्याकुलचित्तानामवकाशो न जायते
॥४३॥तदैकदा यमुनया बलात्कारान्निमंत्रितः ॥
स गतः कार्तिके मासि द्वितीयायां मुनीश्वराः
॥४४॥नारकीयजनान्मुक्त्वा गणैः सह रवेः सुतः ॥
कृताऽऽतिथ्यो यमुनया नानापाकाः कृताः खग
॥४५॥कृताभ्यंगो यमुनया तैलैर्गंधमनोहरैः ॥
उद्वर्तनं लापयित्वा स्नापितः सूर्यनंदनः
॥४६॥ततोऽलंकारकं दत्तं नानावस्त्राणि चंदनम् ॥
माल्यानि च प्रदत्तानि मंचोपरि उपाविशत्
॥४७॥पक्वान्नानि विचित्राणि कृत्वा सा स्वर्णभाजने ॥
यमायाभोजयद्देवी यमुना प्रीतमानसा
॥४८॥भुक्त्वा यमोऽपि भगिनीमलंकारैः समर्चयत् ॥
नानावस्त्रैस्ततः प्राह वरं वरय भामिनि ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा यमुना वाक्यमब्रवीत्
॥४९॥यमुनोवाच
प्रतिवर्षं समागच्छ भोजनार्थं तु मद्गृहे
॥५०॥अद्य सर्वे मोचनीयाः पापिनो नरकाद्यम ॥
येऽद्यैव भगिनीहस्तात्करिष्यंति च भोजनम् ॥
तेषां सौख्यं प्रदेहि त्वमेतदेव वृणोम्यहम्
॥५१॥यम उवाच
यमुनायां तु यः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः
॥५२॥भुंक्ते च भगिनीगेहे भगिनीं पूजयेदपि ॥
कदाचिदपि मद्वारं न स पश्यति भानुजे
॥५३॥वीरेशैशानदिग्भागे यमतीर्थं प्रकीर्तितम् ॥
तत्र स्नात्वा च विधिवत्संतर्प्य पितृदेवताः
॥५४॥पठेदेतानि नामानि आमध्याह्नं नरोत्तमः ॥
सूर्यस्याभिमुखो मौनी हृतचित्तः स्थिरासनः
॥५५॥यमो निहंता पितृधर्मराजो वैवस्वतो दंडधरश्च कालः ॥
भूताधिपो दत्तकृतानुसारी कृतांतमेतद्दशभिर्जपंति
॥५६॥ततो यमेश्वरं पूज्य भगिनीगृहमाव्रजेत् ॥
मंत्रेणाऽनेन च तया भोजितः पूर्वमादरात्
॥५७॥भ्रातस्तवानुजाताऽहं भुंक्ष्व भक्तमिदं शुभम् ॥
प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः
॥५८॥ततः संतोष्य भगिनीं वस्त्रालंकरणादिभिः ॥
स्वप्नेऽपि यमलोकस्य भविष्यति न दर्शनम्
॥५९॥नृपैः कारागृहे ये च स्थापिता मम वासरे ॥
अवश्यं ते प्रेषणीया भोजनार्थं स्वसुर्गृहे
॥६०॥विमोक्तव्या मया पापा नरकेभ्योऽद्य वासरे ॥
येऽद्य बंदी करिष्यंति ते ताड्या मम सर्वथा
॥६१॥कनीयसी स्वसा नास्ति तदा ज्येष्ठागृहं व्रजेत् ॥
तदभावे सपत्यायाः पितृव्यजागृहे ततः
॥६२॥तदभावे मातृष्वसुर्मातुलस्याऽऽत्मजा तथा ॥
सापत्नगोत्रसंबंधैः कल्पयेदथवा क्रमम्
॥६३॥सर्वाऽभावे माननीया भगिनी काचिदेव हि ॥
गोनद्याद्यथवा तस्या अभावे सति कारयेत्
॥६४॥तदभावेप्यरण्यानीं कल्पयित्वा सहोदराम् ॥
अस्यां निजगृहे देवि न भोक्तव्यं कदाचन
॥६५॥ये भुंजते दुराचारा नरके ते पतंति च ॥
एवमुक्त्वा धर्मराजो ययौ संयमिनीं ततः
॥६६॥तस्मादृषिवराः सर्वे कार्तिकव्रतकारिणः ॥
भुंजते भगिनीहस्तात्सत्यं सत्यं न संशयः
॥६७॥यमद्वितीयां यः प्राप्य भगिनीगृहभोजनम् ॥
न कुर्याद्वर्षजं पुण्यं नश्यतीति रवेः श्रुतिः
॥६८॥या तु भोजयते नारी भ्रातरं भ्रातृके तिथौ ॥
अर्चयेच्चाऽपि तांबूलैर्न सा वैधव्यमाप्नुयात्
॥६९॥भ्रातुरायुःक्षयो नूनं न भवेत्तत्र कर्हिचित् ॥
अपराह्नव्यापिनी सा द्वितीया भ्रातृभोजने
॥७०॥अज्ञानाद्यदि वा मोहान्न भुक्तं भगिनीगृहे ॥
प्रवासिना ह्यभावाद्वा ज्वरितेनाऽथ बंदिना
॥७१॥एतदाख्यानकं श्रुत्वा भोजनस्य फलं भवेत् ॥
कार्तिके तु विशेषेण धात्रीछायां समाश्रितः
॥७२॥भोजनं कुरुते यस्तु स वैकुंठमवाप्नुयात्
॥७३॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे कार्तिकमासमाहात्म्ये यमद्वितीयामाहात्म्यवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
छ ॥ टीका अथ यमद्वितीयाविधानमाह-यदीति । यमद्वितीयाख्यायाः प्रयोजनं वक्तुमन्यासामप्याह पाद्मे- 'स्कंदैतास्तिथयो नूनं द्वितीयाद्याश्च विश्रुताः ॥ मासैश्चतुर्भिश्च ततः प्रावृट्काले सुखावहाः ॥ प्रथमा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदेऽपरा ॥ तृतीयाऽश्वयुजे मासि चतुर्थी कार्तिके भवेत् ॥ कलुषा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदेऽमला ॥ आश्विने प्रेतसंचारा कार्तिके याम्यका मता ॥ पुरा वृत्रवधे वृत्ते प्राप्तराज्ये पुरंदरे ॥ ब्रह्महत्यापनोदार्थमश्वमेधः प्रकीर्तितः ॥ क्रोधादिंद्रेण वज्रेण ब्रह्महत्या निषूदिता ॥ षड्विधा सा क्षितौ क्षिप्ता वृक्षतोयमहीतले ॥ नार्या भ्रूणहने वह्नौ संविभज्य यथाक्रमम् ॥ तत्पापश्रवणात्पूर्वं द्वितीयाया दिनेऽनघ ॥ नारीवृक्षनदीभूमिवह्निभूणहनस्तथा ॥ कलुषीभवनं जाता ह्यतोऽर्थ कलुषा स्मृता ॥ मधुकैटभयो रक्ते पुरा मग्ना तु मेदिनी ॥ अष्टांऽगुला पवित्रा सा नारीणां तु रजो मलम् ॥ नद्यः प्रावृण्मलाः सर्वा वह्नेरूर्ध्वं मषी मलः ॥ निर्यासमलिनो वृक्षाः संगाद्भ्रूणहनो मलाः ॥ कलुषाणि चरंत्यस्यां तेनैषा कलुषा मता ॥ देवर्षिपितृधर्माणां निंदका नास्तिकाः शठाः ॥ तेषां सा वाङ्मलात्पूता द्वितीया तेन निर्मला ॥ अनध्यायेषु शास्त्राणि पाठयंति पठंति च ॥ सांख्यकास्तार्किकाः श्रौतास्तेषां शब्दाऽपशब्दजात् ॥ मलात्पूता द्वितीयायां ततोऽर्थे निर्मला च सा ॥ कृष्णस्य जन्मना वत्स त्रैलोक्यं पावितं भवेत् ॥ नभस्येतेन निर्दिष्टा निर्मला सा तिथिर्बुधैः ॥ अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा ॥ पितॄन्पितामहान्प्रेतसंचरात्प्रेतसंचरा ॥ प्रेतास्तु पितरः प्रोक्तास्तेषां तस्यां तु संचरः ॥ पुत्रपौत्रैस्तु दौहित्रैः स्वधामंत्रैस्तु पूजिताः ॥ श्राद्धदानमखैस्तृप्ता यांत्यतः प्रेतसंचरा ॥ महालये तु प्रेतानां संचारो भुवि दृश्यते ॥ तेनैषा प्रेतसंचारा कीर्तिता शिखिवाहन ॥ यमस्य क्रियते पूजा यतोऽस्यां पावके नरैः ॥ तेनैषा याम्यका प्रोक्ता सत्यंसत्यं मयोदितम् ॥ इति । सनत्कुमारसंहितायाम्- अस्यां निजगृहे देवि न भोक्तव्यं कदाचन ॥ ये भुंजते दुराचारा नरके ते पतंति च ॥ श्रावणे तु पितृव्यस्य कन्याहस्तेन भोजनम् ॥ मातुलस्य सुताहस्ताद्भोक्तव्यं भाद्रमासके ॥ पितुर्भ्रातुः स्वसुः कन्ये आश्विने तु तयोः क्रमात् ॥ अवश्यं कार्तिके मासि भोक्तव्यं भगिनीकरात् ॥ ७ इति