vratodyāpanavidhikathanam
nārada uvāca
vratānāmapi sarveṣāṃ brahmannudyāpanaṃ śrutam ||
abhāve tūdyāpanasya phalaṃ naivā''pnuyātkvacit
||1||व्रतानामपि सर्वेषां ब्रह्मन्नुद्यापनं श्रुतम् ॥
अभावे तूद्यापनस्य फलं नैवाऽऽप्नुयात्क्वचित्
kṛtavrataphalāptyarthaṃ kuryādudyāpanaṃ budhaḥ ||
anyathā niṣphalaṃ yāti kṛtaṃ vratamanuttamam
||2||कृतव्रतफलाप्त्यर्थं कुर्यादुद्यापनं बुधः ॥
अन्यथा निष्फलं याति कृतं व्रतमनुत्तमम्
kārtike'pi kṛtaṃ deva vratānāmuttamaṃ vratam ||
na tasyodyāpanā'bhāve vratoktaphalamāpnuyāt
||3||कार्तिकेऽपि कृतं देव व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥
न तस्योद्यापनाऽभावे व्रतोक्तफलमाप्नुयात्
tasmātkārtikamāsasya codyāpanavidhiṃ prabho ||
vada me śiṣyavaryāya prapannāyā'nuvartine
||4||तस्मात्कार्तिकमासस्य चोद्यापनविधिं प्रभो ॥
वद मे शिष्यवर्याय प्रपन्नायाऽनुवर्तिने
brahmovāca
athorjodyāpanaṃ vakṣye sarvapāpapraṇāśanam ||
tacchṛṇuṣva mahābhaktyā savidhānaṃ samāsataḥ
||5||अथोर्जोद्यापनं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् ॥
तच्छृणुष्व महाभक्त्या सविधानं समासतः
ūrje śuklacaturdaśyāṃ kuryādudyāpanaṃ vratī ||
vratasaṃpūraṇārthāya viṣṇuprītyarthahetave
||6||ऊर्जे शुक्लचतुर्दश्यां कुर्यादुद्यापनं व्रती ॥
व्रतसंपूरणार्थाय विष्णुप्रीत्यर्थहेतवे
tulasyā upariṣṭāttu kuryānmaṃḍapikāṃ śubhām ||
kadalīstaṃbhasaṃyuktāṃ nānādhātuvicitritām
||7||तुलस्या उपरिष्टात्तु कुर्यान्मंडपिकां शुभाम् ॥
कदलीस्तंभसंयुक्तां नानाधातुविचित्रिताम्
dīpamālā caturdikṣu kāryā tatra suśobhanā ||
sutoraṇāścaturdvāraḥ puṣpacāmaraśobhitāḥ
||8||दीपमाला चतुर्दिक्षु कार्या तत्र सुशोभना ॥
सुतोरणाश्चतुर्द्वारः पुष्पचामरशोभिताः
dvāreṣu dvārapālāśca pūjayenmṛnmayānpṛthak ||
jayaśca vijayaścaiva caṇḍaścaiva pracaṃḍakaḥ
||9||द्वारेषु द्वारपालाश्च पूजयेन्मृन्मयान्पृथक् ॥
जयश्च विजयश्चैव चण्डश्चैव प्रचंडकः
nandaścaiva sunaṃdaśca kumudaḥ kumudākṣakaḥ ||
etāṃścaturṣu dvāreṣu pūjayedbhaktisaṃyutaḥ
||10||नन्दश्चैव सुनंदश्च कुमुदः कुमुदाक्षकः ॥
एतांश्चतुर्षु द्वारेषु पूजयेद्भक्तिसंयुतः
tulasīmūladeśe tu sarvatobhadrasaṃjñitam ||
caturbhirvarṇakaiḥ samyakchobhāḍhyaṃ samalaṃkṛtam
||11||तुलसीमूलदेशे तु सर्वतोभद्रसंज्ञितम् ॥
चतुर्भिर्वर्णकैः सम्यक्छोभाढ्यं समलंकृतम्
tasyopariṣṭātkalaśaṃ pūrṇaratnasamanvitam ||
tatra saṃpūjayeddevaṃ śaṃkhacakragadādharam
||12||तस्योपरिष्टात्कलशं पूर्णरत्नसमन्वितम् ॥
तत्र संपूजयेद्देवं शंखचक्रगदाधरम्
kauśeyapītavasanaṃ lakṣmyā yuktaṃ prapūjayet ||
indrādilokapālāṃśca maṃḍape pūjayedvratī
||13||कौशेयपीतवसनं लक्ष्म्या युक्तं प्रपूजयेत् ॥
इन्द्रादिलोकपालांश्च मंडपे पूजयेद्व्रती
tasyāmupavasedbhaktyā śāṃtaḥ praṇatamānasaḥ ||
rātrau jāgaraṇaṃ kuryādgītavādyādimaṃgalaiḥ
||14||तस्यामुपवसेद्भक्त्या शांतः प्रणतमानसः ॥
रात्रौ जागरणं कुर्याद्गीतवाद्यादिमंगलैः
gītaṃ kurvaṃti ye bhaktyā jāgare cakrapāṇinaḥ ||
janmāṃtaraśatodbhūtaiste muktāḥ pāpasaṃcayaiḥ
||15||गीतं कुर्वंति ये भक्त्या जागरे चक्रपाणिनः ॥
जन्मांतरशतोद्भूतैस्ते मुक्ताः पापसंचयैः
tatastu pūrṇimāyāṃ tu sapatnīkāndvijottamān ||
triṃśanmitānathaikaṃ vā brāhmaṇāṃśca nimaṃtrayet
||16||ततस्तु पूर्णिमायां तु सपत्नीकान्द्विजोत्तमान् ॥
त्रिंशन्मितानथैकं वा ब्राह्मणांश्च निमंत्रयेत्
prātaḥsnānaṃ tataḥ kṛtvā devapūjāṃ tathaiva ca ||
sthaṃḍile ca tataḥ kṛtvā samādhāyā'gnimatra hi
||17||प्रातःस्नानं ततः कृत्वा देवपूजां तथैव च ॥
स्थंडिले च ततः कृत्वा समाधायाऽग्निमत्र हि
ato deveti maṃtreṇa juhuyāttilapāyasam ||
prītyarthaṃ devadevasya devānāṃ ca pṛthakpṛthak
||18||अतो देवेति मंत्रेण जुहुयात्तिलपायसम् ॥
प्रीत्यर्थं देवदेवस्य देवानां च पृथक्पृथक्
homaśeṣaṃ samāpyātha brāhmaṇānpūjya bhaktitaḥ ||
brāhmaṇebhyo yathāśaktyā pradadyāddakṣiṇāṃ naraḥ
||19||होमशेषं समाप्याथ ब्राह्मणान्पूज्य भक्तितः ॥
ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या प्रदद्याद्दक्षिणां नरः
tato gāṃ kapilāṃ tatra pūjayedvidhivadvratī ||
savatsāṃ gāṃ tathā dadyādviprāya ca kuṭumbine
||20||ततो गां कपिलां तत्र पूजयेद्विधिवद्व्रती ॥
सवत्सां गां तथा दद्याद्विप्राय च कुटुम्बिने
guruṃ vratopadeṣṭāraṃ vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ ||
sapatnīkaṃ samabhyarcya tāṃśca viprānkṣamāpayet
||21||गुरुं व्रतोपदेष्टारं वस्त्रालंकारभूषणैः ॥
सपत्नीकं समभ्यर्च्य तांश्च विप्रान्क्षमापयेत्
yuṣmatprasādāddeveśaḥ prasanno'stu sadā mama ||
vratādasmācca yatpāpaṃ saptajanmakṛtaṃ mayā
||22||युष्मत्प्रसादाद्देवेशः प्रसन्नोऽस्तु सदा मम ॥
व्रतादस्माच्च यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया
tatsarvaṃ nāśamāyātu sthirā me cā'stu saṃtatiḥ ||
manorathāstu saphalāḥ saṃtu bhaktirharau bhavet
||23||तत्सर्वं नाशमायातु स्थिरा मे चाऽस्तु संततिः ॥
मनोरथास्तु सफलाः संतु भक्तिर्हरौ भवेत्
satāṃ samāgamo bhūyānmama janmanijanmani ||
iti kṣamāpya tānviprānprasādya ca visarjayet
||24||सतां समागमो भूयान्मम जन्मनिजन्मनि ॥
इति क्षमाप्य तान्विप्रान्प्रसाद्य च विसर्जयेत्
pratimāṃ tāṃ gurordadyātsavastrāṃ munipuṃgava ||
tataḥ suhṛdguruyutaḥ svayaṃ bhuṃjīta bhaktimān
||25||प्रतिमां तां गुरोर्दद्यात्सवस्त्रां मुनिपुंगव ॥
ततः सुहृद्गुरुयुतः स्वयं भुंजीत भक्तिमान्
dvādaśyāṃ pratibuddho'sau trayodaśyāṃ yutaḥ suraiḥ ||
dṛṣṭorccitaścaturdaśyāṃ tasmātpūjyastithāviha
||26||द्वादश्यां प्रतिबुद्धोऽसौ त्रयोदश्यां युतः सुरैः ॥
दृष्टोर्च्चितश्चतुर्दश्यां तस्मात्पूज्यस्तिथाविह
pūjayeddevadeveśaṃ sauvarṇaṃ gurvanujñayā ||
parā'tra paurṇamāsyāṃ tu yātrā syātpuṣkarasya tu
||27||पूजयेद्देवदेवेशं सौवर्णं गुर्वनुज्ञया ॥
पराऽत्र पौर्णमास्यां तु यात्रा स्यात्पुष्करस्य तु
varāndattvā yato viṣṇurmatsyarūpo'bhavattataḥ ||
tasyāṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ tadakṣayyaphalaṃ bhavet
||28||वरान्दत्त्वा यतो विष्णुर्मत्स्यरूपोऽभवत्ततः ॥
तस्यां दत्तं हुतं जप्तं तदक्षय्यफलं भवेत्
kārtike māsi kartavyo vidhireṣa hi nārada ||
evaṃ yaḥ kurute samyakkārtikasya vrataṃ naraḥ
||29||कार्तिके मासि कर्तव्यो विधिरेष हि नारद ॥
एवं यः कुरुते सम्यक्कार्तिकस्य व्रतं नरः
yatphalaṃ tadavāpnoti vrataṃ kṛtvā tu kārtike ||
te dhanyāste sadā pūjyāsteṣāṃ vai saphalodayaḥ
||30||यत्फलं तदवाप्नोति व्रतं कृत्वा तु कार्तिके ॥
ते धन्यास्ते सदा पूज्यास्तेषां वै सफलोदयः
viṣṇubhaktiratā ye syuḥ kārtike vratacāriṇaḥ ||
dehasthitāni pāpāni vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt
||31||विष्णुभक्तिरता ये स्युः कार्तिके व्रतचारिणः ॥
देहस्थितानि पापानि विलयं यांति तत्क्षणात्
kva yāmo'dya bhavatyeṣa yadūrjavratakṛnnaraḥ ||
iti sarvāṇi pāpāni raṭantīha punaḥpunaḥ
||32||क्व यामोऽद्य भवत्येष यदूर्जव्रतकृन्नरः ॥
इति सर्वाणि पापानि रटन्तीह पुनःपुनः
tasmātkārtikamāsasya sadṛśaṃ nahi vidyate ||
sarvapāpasya dahane agneḥ sadṛśa ucyate
||33||तस्मात्कार्तिकमासस्य सदृशं नहि विद्यते ॥
सर्वपापस्य दहने अग्नेः सदृश उच्यते
ūrjodyāpanamāhātmyaṃ śṛṇuyācchraddhayā'nvitaḥ ||
śrāvayedvā pumānyastu viṣṇusāyujyamāpnuyāt
||34||ऊर्जोद्यापनमाहात्म्यं शृणुयाच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥
श्रावयेद्वा पुमान्यस्तु विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्
nārada uvāca
ūrje vratodyāpanādāvaśaktaḥ siddhibhākkatham ||
kathaṃ vimucyate jaṃturduḥkhasaṃsārasāgarāt
||35||ऊर्जे व्रतोद्यापनादावशक्तः सिद्धिभाक्कथम् ॥
कथं विमुच्यते जंतुर्दुःखसंसारसागरात्
brahmovāca
śṛṇuyādūrjamāhātmyaṃ niyamena śuciḥ pumān ||
udyāpanaphalaṃ prāpya viṣṇuloke vasecca saḥ
||36||शृणुयादूर्जमाहात्म्यं नियमेन शुचिः पुमान् ॥
उद्यापनफलं प्राप्य विष्णुलोके वसेच्च सः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye vratodyāpanavidhikathanaṃnāma catu'striṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||