श्रीवासुदेवमाहात्म्येऽष्टांगयोगनिरूपणम्
स्कन्द उवाच
वासुदेवार्चनविधिं निशम्येत्थं स नारदः ॥
प्रसन्नः पुनरप्राक्षीत्तं मुनीनां परं गुरुम्
॥१॥नारद उवाच
सम्यगुक्तो भगवता क्रियायोगो महाफलः ॥
एकेन मनसा योऽसौ कार्यः सिद्धिमभीप्सुभिः
॥२॥मनसो निग्रहस्तत्र ज्ञानिनामपि सद्गुरो ॥
दुष्करः किं पुनस्तर्हि नृणां कर्मात्मनां भुवि
॥३॥तमृते तु हरेरर्चा नाभीष्टफलदायिनी ॥
अतस्तन्निग्रहोपायमपि मे वक्तुमर्हसि
॥४॥स्कन्द उवाच
इत्यापृष्टः स मुनिना मुनीन्द्रः सर्वदर्शनः ॥
नारायणो नरसखो नारदं तमभाषत
॥५॥श्रीनारायण उवाच
सत्यमेव मुने वक्षि मनसोस्ति बलं महत् ॥
जितेपि यस्मिन्विश्वासः शत्रुवन्न विवेकिनाम्
॥६॥मनसा सदृशोन्यस्तु शत्रुर्न्नास्त्येव देहिनाम् ॥
विष्णुध्यानाभ्यासयोगान्निर्दोषं तद्धि शाम्यति
॥७॥अदान्ताश्ववदेवैतद्यतोस्ति दुरवग्रहम् ॥
अतो वैराग्ययुक्पुम्भिः सदुपायैर्निगृह्यते
॥८॥उपायास्तत्र बहवः सन्ति तेष्वपि सन्मते ॥
अष्टांगयोगस्याभ्यासः श्रेष्ठः सद्यः फलप्रदः
॥९॥यमाश्च नियमा ब्रह्मन्नासनान्यसुसंयमः ॥
प्रत्याहारो धारणा च ध्यानमंगं तु सप्तमम् ॥
समाधिश्चाष्टमं प्रोक्तं योगस्यानुक्रमेण वै
॥१०॥तत्राऽहिंसाब्रह्मचर्य सत्यास्तेयापरिग्रहाः ॥
एते पञ्च यमाः प्रोक्ताः साधनीयाः प्रयत्नतः
॥११॥शौचं तपश्च संतोषः स्वाध्यायो विष्णुपूजनम् ॥
एते च नियमाः पञ्च द्वितीयांगतया मताः
॥१२॥परिहायांगचाञ्चल्यं यथासुखतया स्थितिः ॥
तदासनं स्वस्तिकादिप्रोक्तं द्वन्द्वार्त्तिजिन्मुने
॥१३॥चरतां सर्वतोऽसूनामेकदेशे तु धारणम् ॥
गुरूपदिष्टरीत्यैव प्राणायामः स उच्यते
॥१४॥चले वायौ चलं चित्तं स्थिरे तस्मिन्स्थिरं ततः ॥
सुदेशेऽयं सदाऽभ्यस्यः पूरकुम्भकरेचकैः
॥१५॥मनसेन्द्रियवृत्तीनां तत्तद्विषयतश्च यत् ॥
आकर्षणं प्रतीचीनं प्रत्याहारः स ईरितः
॥१६॥नाभ्याद्यन्यतमे स्थाने प्राणेन सह चेतसः ॥
वासुदेवस्वरूपे यद्धारणं धारणोदिता
॥१७॥एकैकावयवस्यैव चिन्तनं यत्पृथक्पृथक् ॥
पदाब्जादेर्भगवतस्तद्ध्यानमिति कीर्तितम्
॥१८॥निरोधः प्राणमनसोरतिप्रेम्णा हरौ तु यः ॥
स समाधिरिति प्रोक्तो योगिनामभिवाञ्छितः
॥१९॥अंगैरष्टभिरेतैर्हि शिक्षितैः सिद्धसद्गुरोः ॥
योगः सिद्ध्यति वै पुंसां समाधेः पक्वतात्मकः
॥२०॥नैतादृशं परं सम्यङ् मनोनिग्रहसाधनम् ॥
पुरुषाणां मुमुक्षूणामिति जानीहि नारद
॥२१॥तपस्विनां महाशत्रोर्ब्रह्माण्डक्षोभकादपि ॥
मदनान्नाभयं किञ्चिद्योगिनस्त्वस्ति कर्हिचित्
॥२२॥आयास्यन्तं विहित्वैव सोन्तकालं च योगवित् ॥
स्वातन्त्र्येणैव देहं स्वं त्यजतीत्थं समाधिना
॥२३॥पार्ष्णिभ्यां गुदमापीड्य वायुं पादद्वयस्थितम् ॥
शनैःशनैः समाकृष्य मृत्युस्थानं नयत्यमुम्
॥२४॥मनसा केशवं ध्यायंस्तन्मनुं च षडक्षरम् ॥
जपस्ततोऽमुं नयति वायुं स्थानं प्रजापतेः
॥२५॥ततो नाभिं च हदयमुरः कण्ठं च योगवित् ॥
नयति भ्रुकुटिवायुं वासुदेवपरायणः
॥२६॥एतेषु षट्सु स्थानेषु त्वेकैकस्मिन्पृथक्पृथक् ॥
योगी प्राणमनोक्षाणां निरोधं च विसर्जनम् ॥
तावदभ्यसति स्वस्य यावत्स्यात्तत्स्वतन्त्रता
॥२७॥जितंजितं विहायैव स्थानं याति परं परम् ॥
प्राप्तस्य स्थानकं षष्ठं तदभ्यासे श्रमो न हि
॥२८॥सप्तच्छिद्राणि रुद्ध्वाऽथ प्राणमक्षमनोयुतम् ॥
प्रापय्य तालु व्रजति ब्रह्मरन्ध्रं स योगवित्
॥२९॥मायामयपदार्थानां ततो हित्वैव वासनाः ॥
स वासुदेवैकमनास्त्यजति स्वकलेवरम्
॥३०॥ततो भगवतो धाम श्रीकृष्णस्य तमःपरम् ॥
उपेत्य सेवमानस्तं नन्दते दिव्यविग्रहः
॥३१॥इति ते कथितो ब्रह्मन्योगशास्त्रस्य संग्रहः ॥
जित्वा तेन मनः स्वीयं तमाराधय सर्वदा
॥३२॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीवासुदेवमाहात्म्येऽष्टांगयोगनिरूपणं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥