śrīvāsudevamāhātmye'ṣṭāṃgayoganirūpaṇam
skanda uvāca
vāsudevārcanavidhiṃ niśamyetthaṃ sa nāradaḥ ||
prasannaḥ punaraprākṣīttaṃ munīnāṃ paraṃ gurum
||1||वासुदेवार्चनविधिं निशम्येत्थं स नारदः ॥
प्रसन्नः पुनरप्राक्षीत्तं मुनीनां परं गुरुम्
nārada uvāca
samyagukto bhagavatā kriyāyogo mahāphalaḥ ||
ekena manasā yo'sau kāryaḥ siddhimabhīpsubhiḥ
||2||सम्यगुक्तो भगवता क्रियायोगो महाफलः ॥
एकेन मनसा योऽसौ कार्यः सिद्धिमभीप्सुभिः
manaso nigrahastatra jñānināmapi sadguro ||
duṣkaraḥ kiṃ punastarhi nṛṇāṃ karmātmanāṃ bhuvi
||3||मनसो निग्रहस्तत्र ज्ञानिनामपि सद्गुरो ॥
दुष्करः किं पुनस्तर्हि नृणां कर्मात्मनां भुवि
tamṛte tu harerarcā nābhīṣṭaphaladāyinī ||
atastannigrahopāyamapi me vaktumarhasi
||4||तमृते तु हरेरर्चा नाभीष्टफलदायिनी ॥
अतस्तन्निग्रहोपायमपि मे वक्तुमर्हसि
skanda uvāca
ityāpṛṣṭaḥ sa muninā munīndraḥ sarvadarśanaḥ ||
nārāyaṇo narasakho nāradaṃ tamabhāṣata
||5||इत्यापृष्टः स मुनिना मुनीन्द्रः सर्वदर्शनः ॥
नारायणो नरसखो नारदं तमभाषत
śrīnārāyaṇa uvāca
satyameva mune vakṣi manasosti balaṃ mahat ||
jitepi yasminviśvāsaḥ śatruvanna vivekinām
||6||सत्यमेव मुने वक्षि मनसोस्ति बलं महत् ॥
जितेपि यस्मिन्विश्वासः शत्रुवन्न विवेकिनाम्
manasā sadṛśonyastu śatrurnnāstyeva dehinām ||
viṣṇudhyānābhyāsayogānnirdoṣaṃ taddhi śāmyati
||7||मनसा सदृशोन्यस्तु शत्रुर्न्नास्त्येव देहिनाम् ॥
विष्णुध्यानाभ्यासयोगान्निर्दोषं तद्धि शाम्यति
adāntāśvavadevaitadyatosti duravagraham ||
ato vairāgyayukpumbhiḥ sadupāyairnigṛhyate
||8||अदान्ताश्ववदेवैतद्यतोस्ति दुरवग्रहम् ॥
अतो वैराग्ययुक्पुम्भिः सदुपायैर्निगृह्यते
upāyāstatra bahavaḥ santi teṣvapi sanmate ||
aṣṭāṃgayogasyābhyāsaḥ śreṣṭhaḥ sadyaḥ phalapradaḥ
||9||उपायास्तत्र बहवः सन्ति तेष्वपि सन्मते ॥
अष्टांगयोगस्याभ्यासः श्रेष्ठः सद्यः फलप्रदः
yamāśca niyamā brahmannāsanānyasusaṃyamaḥ ||
pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānamaṃgaṃ tu saptamam ||
samādhiścāṣṭamaṃ proktaṃ yogasyānukrameṇa vai
||10||यमाश्च नियमा ब्रह्मन्नासनान्यसुसंयमः ॥
प्रत्याहारो धारणा च ध्यानमंगं तु सप्तमम् ॥
समाधिश्चाष्टमं प्रोक्तं योगस्यानुक्रमेण वै
tatrā'hiṃsābrahmacarya satyāsteyāparigrahāḥ ||
ete pañca yamāḥ proktāḥ sādhanīyāḥ prayatnataḥ
||11||तत्राऽहिंसाब्रह्मचर्य सत्यास्तेयापरिग्रहाः ॥
एते पञ्च यमाः प्रोक्ताः साधनीयाः प्रयत्नतः
śaucaṃ tapaśca saṃtoṣaḥ svādhyāyo viṣṇupūjanam ||
ete ca niyamāḥ pañca dvitīyāṃgatayā matāḥ
||12||शौचं तपश्च संतोषः स्वाध्यायो विष्णुपूजनम् ॥
एते च नियमाः पञ्च द्वितीयांगतया मताः
parihāyāṃgacāñcalyaṃ yathāsukhatayā sthitiḥ ||
tadāsanaṃ svastikādiproktaṃ dvandvārttijinmune
||13||परिहायांगचाञ्चल्यं यथासुखतया स्थितिः ॥
तदासनं स्वस्तिकादिप्रोक्तं द्वन्द्वार्त्तिजिन्मुने
caratāṃ sarvato'sūnāmekadeśe tu dhāraṇam ||
gurūpadiṣṭarītyaiva prāṇāyāmaḥ sa ucyate
||14||चरतां सर्वतोऽसूनामेकदेशे तु धारणम् ॥
गुरूपदिष्टरीत्यैव प्राणायामः स उच्यते
cale vāyau calaṃ cittaṃ sthire tasminsthiraṃ tataḥ ||
sudeśe'yaṃ sadā'bhyasyaḥ pūrakumbhakarecakaiḥ
||15||चले वायौ चलं चित्तं स्थिरे तस्मिन्स्थिरं ततः ॥
सुदेशेऽयं सदाऽभ्यस्यः पूरकुम्भकरेचकैः
manasendriyavṛttīnāṃ tattadviṣayataśca yat ||
ākarṣaṇaṃ pratīcīnaṃ pratyāhāraḥ sa īritaḥ
||16||मनसेन्द्रियवृत्तीनां तत्तद्विषयतश्च यत् ॥
आकर्षणं प्रतीचीनं प्रत्याहारः स ईरितः
nābhyādyanyatame sthāne prāṇena saha cetasaḥ ||
vāsudevasvarūpe yaddhāraṇaṃ dhāraṇoditā
||17||नाभ्याद्यन्यतमे स्थाने प्राणेन सह चेतसः ॥
वासुदेवस्वरूपे यद्धारणं धारणोदिता
ekaikāvayavasyaiva cintanaṃ yatpṛthakpṛthak ||
padābjāderbhagavatastaddhyānamiti kīrtitam
||18||एकैकावयवस्यैव चिन्तनं यत्पृथक्पृथक् ॥
पदाब्जादेर्भगवतस्तद्ध्यानमिति कीर्तितम्
nirodhaḥ prāṇamanasoratipremṇā harau tu yaḥ ||
sa samādhiriti prokto yogināmabhivāñchitaḥ
||19||निरोधः प्राणमनसोरतिप्रेम्णा हरौ तु यः ॥
स समाधिरिति प्रोक्तो योगिनामभिवाञ्छितः
aṃgairaṣṭabhiretairhi śikṣitaiḥ siddhasadguroḥ ||
yogaḥ siddhyati vai puṃsāṃ samādheḥ pakvatātmakaḥ
||20||अंगैरष्टभिरेतैर्हि शिक्षितैः सिद्धसद्गुरोः ॥
योगः सिद्ध्यति वै पुंसां समाधेः पक्वतात्मकः
naitādṛśaṃ paraṃ samyaṅ manonigrahasādhanam ||
puruṣāṇāṃ mumukṣūṇāmiti jānīhi nārada
||21||नैतादृशं परं सम्यङ् मनोनिग्रहसाधनम् ॥
पुरुषाणां मुमुक्षूणामिति जानीहि नारद
tapasvināṃ mahāśatrorbrahmāṇḍakṣobhakādapi ||
madanānnābhayaṃ kiñcidyoginastvasti karhicit
||22||तपस्विनां महाशत्रोर्ब्रह्माण्डक्षोभकादपि ॥
मदनान्नाभयं किञ्चिद्योगिनस्त्वस्ति कर्हिचित्
āyāsyantaṃ vihitvaiva sontakālaṃ ca yogavit ||
svātantryeṇaiva dehaṃ svaṃ tyajatītthaṃ samādhinā
||23||आयास्यन्तं विहित्वैव सोन्तकालं च योगवित् ॥
स्वातन्त्र्येणैव देहं स्वं त्यजतीत्थं समाधिना
pārṣṇibhyāṃ gudamāpīḍya vāyuṃ pādadvayasthitam ||
śanaiḥśanaiḥ samākṛṣya mṛtyusthānaṃ nayatyamum
||24||पार्ष्णिभ्यां गुदमापीड्य वायुं पादद्वयस्थितम् ॥
शनैःशनैः समाकृष्य मृत्युस्थानं नयत्यमुम्
manasā keśavaṃ dhyāyaṃstanmanuṃ ca ṣaḍakṣaram ||
japastato'muṃ nayati vāyuṃ sthānaṃ prajāpateḥ
||25||मनसा केशवं ध्यायंस्तन्मनुं च षडक्षरम् ॥
जपस्ततोऽमुं नयति वायुं स्थानं प्रजापतेः
tato nābhiṃ ca hadayamuraḥ kaṇṭhaṃ ca yogavit ||
nayati bhrukuṭivāyuṃ vāsudevaparāyaṇaḥ
||26||ततो नाभिं च हदयमुरः कण्ठं च योगवित् ॥
नयति भ्रुकुटिवायुं वासुदेवपरायणः
eteṣu ṣaṭsu sthāneṣu tvekaikasminpṛthakpṛthak ||
yogī prāṇamanokṣāṇāṃ nirodhaṃ ca visarjanam ||
tāvadabhyasati svasya yāvatsyāttatsvatantratā
||27||एतेषु षट्सु स्थानेषु त्वेकैकस्मिन्पृथक्पृथक् ॥
योगी प्राणमनोक्षाणां निरोधं च विसर्जनम् ॥
तावदभ्यसति स्वस्य यावत्स्यात्तत्स्वतन्त्रता
jitaṃjitaṃ vihāyaiva sthānaṃ yāti paraṃ param ||
prāptasya sthānakaṃ ṣaṣṭhaṃ tadabhyāse śramo na hi
||28||जितंजितं विहायैव स्थानं याति परं परम् ॥
प्राप्तस्य स्थानकं षष्ठं तदभ्यासे श्रमो न हि
saptacchidrāṇi ruddhvā'tha prāṇamakṣamanoyutam ||
prāpayya tālu vrajati brahmarandhraṃ sa yogavit
||29||सप्तच्छिद्राणि रुद्ध्वाऽथ प्राणमक्षमनोयुतम् ॥
प्रापय्य तालु व्रजति ब्रह्मरन्ध्रं स योगवित्
māyāmayapadārthānāṃ tato hitvaiva vāsanāḥ ||
sa vāsudevaikamanāstyajati svakalevaram
||30||मायामयपदार्थानां ततो हित्वैव वासनाः ॥
स वासुदेवैकमनास्त्यजति स्वकलेवरम्
tato bhagavato dhāma śrīkṛṣṇasya tamaḥparam ||
upetya sevamānastaṃ nandate divyavigrahaḥ
||31||ततो भगवतो धाम श्रीकृष्णस्य तमःपरम् ॥
उपेत्य सेवमानस्तं नन्दते दिव्यविग्रहः
iti te kathito brahmanyogaśāstrasya saṃgrahaḥ ||
jitvā tena manaḥ svīyaṃ tamārādhaya sarvadā
||32||इति ते कथितो ब्रह्मन्योगशास्त्रस्य संग्रहः ॥
जित्वा तेन मनः स्वीयं तमाराधय सर्वदा
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye'ṣṭāṃgayoganirūpaṇaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||