caturdaśaratnotpattir
skanda uvāca
tato hṛṣṭāḥ kāśyapeyā manthasthānamupetya te ||
punarvarṣasahasraṃ ca manthanti sma payonidhim
||1||ततो हृष्टाः काश्यपेया मन्थस्थानमुपेत्य ते ॥
पुनर्वर्षसहस्रं च मन्थन्ति स्म पयोनिधिम्
mathyamānāttathā sindhoḥ sarvestairapi kiñcana ||
nāsīcca śithilā āsanmaṃthitāraḥ śvasanmukhāḥ
||2||मथ्यमानात्तथा सिन्धोः सर्वेस्तैरपि किञ्चन ॥
नासीच्च शिथिला आसन्मंथितारः श्वसन्मुखाः
vāsukiśca mahāsarpaḥ prāṇavaiklavyamāptavān ||
manthakāle mandaropi naikatrāsītsthirasthitiḥ
||3||वासुकिश्च महासर्पः प्राणवैक्लव्यमाप्तवान् ॥
मन्थकाले मन्दरोपि नैकत्रासीत्स्थिरस्थितिः
sarvāndṛṣṭvā nirutsāhānpradyumno viṇvanujñayā ||
devāsurāhirājeṣu praviśya balamādadhau
||4||सर्वान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्प्रद्युम्नो विण्वनुज्ञया ॥
देवासुराहिराजेषु प्रविश्य बलमादधौ
aniruddhopi tarhyeva tamākramya nagādhipam ||
sahasrabāhubhistasthau mahācala ivā'paraḥ
||5||अनिरुद्धोपि तर्ह्येव तमाक्रम्य नगाधिपम् ॥
सहस्रबाहुभिस्तस्थौ महाचल इवाऽपरः
tato mamanthustarasā saṃprāptaparamojasaḥ ||
savismayā mahābdhiṃ te surāsuragaṇā mudā
||6||ततो ममन्थुस्तरसा संप्राप्तपरमोजसः ॥
सविस्मया महाब्धिं ते सुरासुरगणा मुदा
nārāyaṇānubhāvena nāpurddevādayaḥ śramam ||
śuśubhe manthanaṃ tacca samamākarṣaṇāttadā
||7||नारायणानुभावेन नापुर्द्देवादयः श्रमम् ॥
शुशुभे मन्थनं तच्च सममाकर्षणात्तदा
mathyamāne mahāmbhodhau susruvuḥ paritastadā ||
mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaścauṣadhīrasāḥ
||8||मथ्यमाने महाम्भोधौ सुस्रुवुः परितस्तदा ॥
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः
tathābhūtādambunidherāvirāsītkalānidhiḥ ||
kāntyauṣadhīnāmadhyakṣaḥ sarvāsāṃ ya udīryate
||9||तथाभूतादम्बुनिधेराविरासीत्कलानिधिः ॥
कान्त्यौषधीनामध्यक्षः सर्वासां य उदीर्यते
tato gavāmadhiṣṭhātrī sarvāsāmapi kāmadhuk ||
havirddhānyabhavaddhenuḥ śītāṃśusadṛśadyutiḥ
||10||ततो गवामधिष्ठात्री सर्वासामपि कामधुक् ॥
हविर्द्धान्यभवद्धेनुः शीतांशुसदृशद्युतिः
aśvaḥ śveto'thāvirāsīddhayānāmadhidevatā ||
airāvataśca nāgendraścaturddantaḥ śaśiprabhaḥ
||11||अश्वः श्वेतोऽथाविरासीद्धयानामधिदेवता ॥
ऐरावतश्च नागेन्द्रश्चतुर्द्दन्तः शशिप्रभः
pārijāto divyatarustarurājastato'bhavat ||
maṇiratnaṃ kaustubhākhyaṃ padmarāgamabhūttataḥ
||12||पारिजातो दिव्यतरुस्तरुराजस्ततोऽभवत् ॥
मणिरत्नं कौस्तुभाख्यं पद्मरागमभूत्ततः
tato'bhavannapsaraso rūpalāvaṇyabhūmayaḥ ||
surā devī tato jajñe sarvamādakadevatā
||13||ततोऽभवन्नप्सरसो रूपलावण्यभूमयः ॥
सुरा देवी ततो जज्ञे सर्वमादकदेवता
āsīdatha dhanuḥ śārṅgaṃ sarvaśastrādhidaivatam ||
vādyādhidaivataṃ śaṃkhaḥ pāñcajanyastato'bhavat
||14||आसीदथ धनुः शार्ङ्गं सर्वशस्त्राधिदैवतम् ॥
वाद्याधिदैवतं शंखः पाञ्चजन्यस्ततोऽभवत्
tatra candraḥ pārijātastathaivāpsarasāṃ gaṇaḥ ||
ādityapathamāśritya tasthurete tu tatkṣaṇam
||15||तत्र चन्द्रः पारिजातस्तथैवाप्सरसां गणः ॥
आदित्यपथमाश्रित्य तस्थुरेते तु तत्क्षणम्
vāruṇīmaśvarājaṃ ca daityeśā jagṛhurdrutam ||
airāvataṃ devarājo jagrāhānumatāddhareḥ
||16||वारुणीमश्वराजं च दैत्येशा जगृहुर्द्रुतम् ॥
ऐरावतं देवराजो जग्राहानुमताद्धरेः
kaustubhaśca dhanuḥ śaṃkho viṣṇumeva prapedire ||
havirddhānīṃ tu te sarve tāpasebhyo dadustadā
||17||कौस्तुभश्च धनुः शंखो विष्णुमेव प्रपेदिरे ॥
हविर्द्धानीं तु ते सर्वे तापसेभ्यो ददुस्तदा
mathyamānātpunaḥ sindhoḥ sākṣācchrīrabhavatsvayam ||
ānandayantī svadṛśā trilokīṃ hatavarcasam
||18||मथ्यमानात्पुनः सिन्धोः साक्षाच्छ्रीरभवत्स्वयम् ॥
आनन्दयन्ती स्वदृशा त्रिलोकीं हतवर्चसम्
tāṃ grahītuṃ tu sarvepi surāsuranarādayaḥ ||
aicchaṃstasyāḥ pratāpāttu śekentyetuṃ na kaścana
||19||तां ग्रहीतुं तु सर्वेपि सुरासुरनरादयः ॥
ऐच्छंस्तस्याः प्रतापात्तु शेकेन्त्येतुं न कश्चन
tatastāṃ padmahastatvācchrīṃ viditvaiva vāsavaḥ ||
ānandaṃ paramaṃ prāpa brahmādyā ye ca tadvidaḥ
||20||ततस्तां पद्महस्तत्वाच्छ्रीं विदित्वैव वासवः ॥
आनन्दं परमं प्राप ब्रह्माद्या ये च तद्विदः
tāvattatrāmbudhiḥ sākṣādetya tāṃ haima āsane ||
kanyā mameyamityuktvā gṛhītvāṅka upāviśat
||21||तावत्तत्राम्बुधिः साक्षादेत्य तां हैम आसने ॥
कन्या ममेयमित्युक्त्वा गृहीत्वाङ्क उपाविशत्
punarabdhermathyamānādadhikaṃ balibhiśca taiḥ ||
sudhārthibhirddhairyavadbhirapi naivābhavatsudhā
||22||पुनरब्धेर्मथ्यमानादधिकं बलिभिश्च तैः ॥
सुधार्थिभिर्द्धैर्यवद्भिरपि नैवाभवत्सुधा
tadā śithilayatnāste nirāśā amṛtodbhave ||
pramlānavaktrāḥ khinnāśca babhūvuḥ kāśyapā mune
||23||तदा शिथिलयत्नास्ते निराशा अमृतोद्भवे ॥
प्रम्लानवक्त्राः खिन्नाश्च बभूवुः काश्यपा मुने
dṛṣṭvā tathāvidhāṃstāṃśca bhagavānkaruṇānidhiḥ ||
udyuktobhūtsvayaṃ brahmanmanthanāya hasanvibhuḥ
||24||दृष्ट्वा तथाविधांस्तांश्च भगवान्करुणानिधिः ॥
उद्युक्तोभूत्स्वयं ब्रह्मन्मन्थनाय हसन्विभुः
ratnakāñcīdṛḍhābaddhakakṣapītāmbaradyutiḥ ||
dvābhyāṃ dvābhyāmahiṃ madhye dorbhyāmubhayatograhīt
||25||रत्नकाञ्चीदृढाबद्धकक्षपीताम्बरद्युतिः ॥
द्वाभ्यां द्वाभ्यामहिं मध्ये दोर्भ्यामुभयतोग्रहीत्
dhṛtāhivadanā daityāstasthurekata eva te ||
ekato dhṛtatatpucchā devāstasthustadākhilāḥ
||26||धृताहिवदना दैत्यास्तस्थुरेकत एव ते ॥
एकतो धृततत्पुच्छा देवास्तस्थुस्तदाखिलाः
tanmadhyagaśca bhagavānmamanthābdhiṃ sa līlayā ||
dadāno nayanānanda cañcatkaravibhūṣaṇaḥ
||27||तन्मध्यगश्च भगवान्ममन्थाब्धिं स लीलया ॥
ददानो नयनानन्द चञ्चत्करविभूषणः
brahmā saharṣipravarairantarikṣasthitastadā ||
avākirattaṃ kusumaiḥ kurvañjayajayadhvanim
||28||ब्रह्मा सहर्षिप्रवरैरन्तरिक्षस्थितस्तदा ॥
अवाकिरत्तं कुसुमैः कुर्वञ्जयजयध्वनिम्
mathyamānāttataḥ sindhorjjajñe dhanvantariḥ pumān ||
viṣṇoraṃśena gaurāṃgaḥ sudhākumbhaṃ kare dadhat
||29||मथ्यमानात्ततः सिन्धोर्ज्जज्ञे धन्वन्तरिः पुमान् ॥
विष्णोरंशेन गौरांगः सुधाकुम्भं करे दधत्
ghṛtādīnāṃ hi sarveṣāṃ rasānāṃ sāramuttamam ||
amṛtaṃ tadgṛhītvā'sau śriyontikamupāyayau
||30||घृतादीनां हि सर्वेषां रसानां सारमुत्तमम् ॥
अमृतं तद्गृहीत्वाऽसौ श्रियोन्तिकमुपाययौ
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye'mṛtamanthane caturdaśaratnotpattirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||