maharṣivāritairddevaistyakte hiṃsāmaye makhe
sāvarṇiruvāca
maharṣivāritairddevaistyakte hiṃsāmaye makhe ||
punaḥ kathaṃ saṃpravṛttā makhāḥ sarvatra tādṛśāḥ
||1||महर्षिवारितैर्द्देवैस्त्यक्ते हिंसामये मखे ॥
पुनः कथं संप्रवृत्ता मखाः सर्वत्र तादृशाः
deveṣvṛṣiṣu bhūpeṣu prācīnādhunikeṣu ca ||
sanātanaḥ śuddhadharmo viparyāsaṃ kathaṃ gataḥ
||2||देवेष्वृषिषु भूपेषु प्राचीनाधुनिकेषु च ॥
सनातनः शुद्धधर्मो विपर्यासं कथं गतः
atra me saṃśayo bhūyānsaṃjāto'dya ṣaḍānana ||
tvaṃ sarvaśāstratattvajñastamapākarttumarhasi
||3||अत्र मे संशयो भूयान्संजातोऽद्य षडानन ॥
त्वं सर्वशास्त्रतत्त्वज्ञस्तमपाकर्त्तुमर्हसि
skanda uvāca
kālo balīyānbalināṃ bhidyante tena buddhayaḥ ||
kāmakrodharasāsvādalobhamānavatāṃ mune
||4||कालो बलीयान्बलिनां भिद्यन्ते तेन बुद्धयः ॥
कामक्रोधरसास्वादलोभमानवतां मुने
atikrameṇa mahatāṃ yathārthahitabhāṣiṇām ||
krodhamānavaśātpuṃsāṃ naśyantyeva ca saddhiyaḥ
||5||अतिक्रमेण महतां यथार्थहितभाषिणाम् ॥
क्रोधमानवशात्पुंसां नश्यन्त्येव च सद्धियः
akāryamapi te kartuṃ tadānīṃ tu budhā api ||
pravarttante'nutapyante bambhramyante'tha saṃsṛtau
||6||अकार्यमपि ते कर्तुं तदानीं तु बुधा अपि ॥
प्रवर्त्तन्तेऽनुतप्यन्ते बम्भ्रम्यन्तेऽथ संसृतौ
kāmādibhirvihīnā ye sātvatāḥ kṣīṇavāsanāḥ ||
teṣāṃ tu buddhibhedāya kvāpi kālo na śaknute
||7||कामादिभिर्विहीना ये सात्वताः क्षीणवासनाः ॥
तेषां तु बुद्धिभेदाय क्वापि कालो न शक्नुते
anāśritastu saddharmaṃ pumānkaścana karhicit ||
saṃsṛtermmucyate naiva satyametadvaco mama
||8||अनाश्रितस्तु सद्धर्मं पुमान्कश्चन कर्हिचित् ॥
संसृतेर्म्मुच्यते नैव सत्यमेतद्वचो मम
pravṛttiṃ hiṃsrayajñāderatha te dvijasattama ||
kathayāmi yathā pūrvaṃ mayā'śrāvi piturmukhāt
||9||प्रवृत्तिं हिंस्रयज्ञादेरथ ते द्विजसत्तम ॥
कथयामि यथा पूर्वं मयाऽश्रावि पितुर्मुखात्
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam ||
nārāyaṇasya māhātmyaṃ yatra lakṣmyāśca kīrtitam
||10||अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥
नारायणस्य माहात्म्यं यत्र लक्ष्म्याश्च कीर्तितम्
munīnāṃ bṛhatāṃ teṣāmatikramaṇadoṣataḥ ||
indrasyāsīdviśvajitaḥ sadbuddhivilayo mune
||11||मुनीनां बृहतां तेषामतिक्रमणदोषतः ॥
इन्द्रस्यासीद्विश्वजितः सद्बुद्धिविलयो मुने
durvāsāḥ śaṃkarasyāṃśastapasvī munirekadā ||
caranyadṛcchayā lokānpuṣpabhadrāṃ nadīṃ yayau
||12||दुर्वासाः शंकरस्यांशस्तपस्वी मुनिरेकदा ॥
चरन्यदृच्छया लोकान्पुष्पभद्रां नदीं ययौ
jalakrīḍārthamāyāṃtīṃ svargāttatra sakhīvṛtām ||
vidyādharasya sumateraṅganāṃ sa samaikṣata
||13||जलक्रीडार्थमायांतीं स्वर्गात्तत्र सखीवृताम् ॥
विद्याधरस्य सुमतेरङ्गनां स समैक्षत
svargaṅgāhemakamalairgrathitāmatisaurabhām ||
dadhatīṃ dakṣiṇe pāṇau srajaṃ madakalābhidhām
||14||स्वर्गङ्गाहेमकमलैर्ग्रथितामतिसौरभाम् ॥
दधतीं दक्षिणे पाणौ स्रजं मदकलाभिधाम्
tāmavekṣya munistasyāḥ samīpamupagamya saḥ ||
unmattavadyayāce tāṃ srajaṃ vidyādharīdhṛtām
||15||तामवेक्ष्य मुनिस्तस्याः समीपमुपगम्य सः ॥
उन्मत्तवद्ययाचे तां स्रजं विद्याधरीधृताम्
sāpi praṇamya taṃ sadyo māhātmyaṃ tasya jānatī ||
tatkaṃṭhe dhārayāmāsa mālāṃ tāṃ paramādarāt
||16||सापि प्रणम्य तं सद्यो माहात्म्यं तस्य जानती ॥
तत्कंठे धारयामास मालां तां परमादरात्
tataḥ prītamanā gacchangāyannunmattavanmuniḥ ||
dadarśa pathi devendramāyāntaṃ tāṃ mahānadīm
||17||ततः प्रीतमना गच्छन्गायन्नुन्मत्तवन्मुनिः ॥
ददर्श पथि देवेन्द्रमायान्तं तां महानदीम्
apsarobhiśca gandharvaiḥ satālaṃ madhurasvaram ||
upagīyamānavijayamadhirūḍhaṃ gajādhipam
||18||अप्सरोभिश्च गन्धर्वैः सतालं मधुरस्वरम् ॥
उपगीयमानविजयमधिरूढं गजाधिपम्
rambhāmadhurasaṃgītaśravaṇānandanirvṛtam ||
tanmukhābjasthiradṛśaṃ chatracāmaraśobhitam
||19||रम्भामधुरसंगीतश्रवणानन्दनिर्वृतम् ॥
तन्मुखाब्जस्थिरदृशं छत्रचामरशोभितम्
anavekṣamāṇamātmānaṃ taṃ dṛṣṭvā so'trinandanaḥ ||
svakaṇṭhasthāṃ srajaṃ tasmiṃścikṣeponmattavaddhasan
||20||अनवेक्षमाणमात्मानं तं दृष्ट्वा सोऽत्रिनन्दनः ॥
स्वकण्ठस्थां स्रजं तस्मिंश्चिक्षेपोन्मत्तवद्धसन्
indropyadharmasargeṇa samāviṣṭaḥ puraiva yat ||
tatastadā kāmavaśastāṃ nyadhādgajakumbhayoḥ ||
tatsaurabhākṛṣṭacetāḥ karīndraḥ śuṇḍayā'kṛṣat
||21||इन्द्रोप्यधर्मसर्गेण समाविष्टः पुरैव यत् ॥
ततस्तदा कामवशस्तां न्यधाद्गजकुम्भयोः ॥
तत्सौरभाकृष्टचेताः करीन्द्रः शुण्डयाऽकृषत्
karātsā patitā bhūmau tāṃ ca gacchankarī padā ||
mamardda paśyatastasya maharṣestapasāṃ nidheḥ
||22||करात्सा पतिता भूमौ तां च गच्छन्करी पदा ॥
ममर्द्द पश्यतस्तस्य महर्षेस्तपसां निधेः
tataḥ kruddhaḥ sa durvāsāḥ pralayāgnyaruṇekṣaṇaḥ ||
prāhendraṃ matta duṣṭātmanstabdhosi kāmalampaṭa
||23||ततः क्रुद्धः स दुर्वासाः प्रलयाग्न्यरुणेक्षणः ॥
प्राहेन्द्रं मत्त दुष्टात्मन्स्तब्धोसि कामलम्पट
śriyo dhāma srajaṃ prītyā maddattāṃ nābhinandasi ||
praṇāmamapi re mūḍha na karoṣi tvamunmadaḥ
||24||श्रियो धाम स्रजं प्रीत्या मद्दत्तां नाभिनन्दसि ॥
प्रणाममपि रे मूढ न करोषि त्वमुन्मदः
na vīkṣase māmapi tvaṃ tvādṛṅmattaikaśikṣakam ||
trailokyarājyaprāptāndhyaḥ samyaktvāṃ śikṣaye'dhunā
||25||न वीक्षसे मामपि त्वं त्वादृङ्मत्तैकशिक्षकम् ॥
त्रैलोक्यराज्यप्राप्तान्ध्यः सम्यक्त्वां शिक्षयेऽधुना
yasyāḥ prasādāttrailokyarājyasaukhyaṃ tvamāptavān ||
saiva śrīḥ satrilokaṃ tvāṃ hitvā līnā'stu sāgare
||26||यस्याः प्रसादात्त्रैलोक्यराज्यसौख्यं त्वमाप्तवान् ॥
सैव श्रीः सत्रिलोकं त्वां हित्वा लीनाऽस्तु सागरे
vajrapātopamaṃ vākyaṃ tanniśamyaiva tatkṣaṇam ||
gajādutplutya vimadastadaṃghryornyapataddhari
||27||वज्रपातोपमं वाक्यं तन्निशम्यैव तत्क्षणम् ॥
गजादुत्प्लुत्य विमदस्तदंघ्र्योर्न्यपतद्धरि
prārthayāmāsa ca muhuḥ praṇamaṃstaṃ savepathuḥ ||
prasādaṃ mayi dāse tvaṃ kṛpālo kartumarhasi
||28||प्रार्थयामास च मुहुः प्रणमंस्तं सवेपथुः ॥
प्रसादं मयि दासे त्वं कृपालो कर्तुमर्हसि
taṃ prāhā'tha sa re śakra nāhaṃ vai gautamo muniḥ ||
akṣamāsārasarvasvaṃ durvāsasamavehi mām
||29||तं प्राहाऽथ स रे शक्र नाहं वै गौतमो मुनिः ॥
अक्षमासारसर्वस्वं दुर्वाससमवेहि माम्
anye te munayo duṣṭāstāvakāste'nuvarttinaḥ ||
ahaṃ tu tvādṛśānkīṭāngaṇaye naiva niḥspṛhaḥ
||30||अन्ये ते मुनयो दुष्टास्तावकास्तेऽनुवर्त्तिनः ॥
अहं तु त्वादृशान्कीटान्गणये नैव निःस्पृहः
jvalajjaṭākalāpācca bhrukuṭīkuṭilekṣaṇāt ||
ko vā na bibhiyānmatto brahmāṇḍe pāpakarmakṛt
||31||ज्वलज्जटाकलापाच्च भ्रुकुटीकुटिलेक्षणात् ॥
को वा न बिभियान्मत्तो ब्रह्माण्डे पापकर्मकृत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye devendraśāpo nāmā'ṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||