uparicaravasoradhaḥpātavarṇanam
sāvarṇiruvāca
sa hi bhakto bhagavata āsīdrājā mahānvasuḥ ||
kiṃ mithyā'bhyavadadyena divo bhūvivaraṃ gataḥ
||1||स हि भक्तो भगवत आसीद्राजा महान्वसुः ॥
किं मिथ्याऽभ्यवदद्येन दिवो भूविवरं गतः
kenoddhṛtaḥ punarbhūmeḥ śapto'sau pitṛbhiḥ kutaḥ ||
kathaṃ muktastato bhūpa ityetatskanda me vad
||2||केनोद्धृतः पुनर्भूमेः शप्तोऽसौ पितृभिः कुतः ॥
कथं मुक्तस्ततो भूप इत्येतत्स्कन्द मे वद्
skanda uvāca
śṛṇu brahmankathāmetāṃ vasorvāsa varociṣaḥ ||
yasyāḥ śravaṇataḥ sadyaḥ sarvapāpakṣayo bhavet
||3||शृणु ब्रह्मन्कथामेतां वसोर्वास वरोचिषः ॥
यस्याः श्रवणतः सद्यः सर्वपापक्षयो भवेत्
svāyambhuvāntare pūrvamindro viśvajidāhvayaḥ ||
ārarambhe mahāyajñamaśvamedhābhidhaṃ mune
||4||स्वायम्भुवान्तरे पूर्वमिन्द्रो विश्वजिदाह्वयः ॥
आररम्भे महायज्ञमश्वमेधाभिधं मुने
nibaddhāḥ paśavo'jādyāḥ krośantastatra bhūriśaḥ ||
sarve devagaṇāścāpi rasalubdhāstadāsata
||5||निबद्धाः पशवोऽजाद्याः क्रोशन्तस्तत्र भूरिशः ॥
सर्वे देवगणाश्चापि रसलुब्धास्तदासत
kṣemāya sarvalokānāṃ vicaranto yadṛcchayā ||
maharṣaya upājagmustatra bhāskaravarccasaḥ
||6||क्षेमाय सर्वलोकानां विचरन्तो यदृच्छया ॥
महर्षय उपाजग्मुस्तत्र भास्करवर्च्चसः
saṃmānitā suragaṇaiḥ pādyārghyasvāgatādibhiḥ ||
te bṛhanmunayo'paśyanmedhyāṃstānkrośataḥ paśūn
||7||संमानिता सुरगणैः पाद्यार्घ्यस्वागतादिभिः ॥
ते बृहन्मुनयोऽपश्यन्मेध्यांस्तान्क्रोशतः पशून्
sāttvikānāmapi ca taṃ devānāṃ yajñavistaram ||
hiṃsāmayaṃ samālokya te'tyāścaryaṃ hi lebhire
||8||सात्त्विकानामपि च तं देवानां यज्ञविस्तरम् ॥
हिंसामयं समालोक्य तेऽत्याश्चर्यं हि लेभिरे
dharmavyatikramaṃ dṛṣṭvā kṛpayā te dvijottamāḥ ||
mahendrapramukhānūcurdevāndharmadhiyastataḥ
||9||धर्मव्यतिक्रमं दृष्ट्वा कृपया ते द्विजोत्तमाः ॥
महेन्द्रप्रमुखानूचुर्देवान्धर्मधियस्ततः
maharṣaya ūcuḥ
devaiśca ṛṣibhiḥ sākaṃ mahendrā'smadvacaḥ śṛṇu ||
yathāsthitaṃ dharmatattvaṃ vadāmo hi sanātanam
||10||देवैश्च ऋषिभिः साकं महेन्द्राऽस्मद्वचः शृणु ॥
यथास्थितं धर्मतत्त्वं वदामो हि सनातनम्
yūyaṃ jagatsargakāle brahmaṇā parameṣṭhinā ||
sattvena nirmitāḥ stho vai catuṣpāddharmadhārakāḥ
||11||यूयं जगत्सर्गकाले ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥
सत्त्वेन निर्मिताः स्थो वै चतुष्पाद्धर्मधारकाः
rajasā tamasā cāsau manūṃścaiva narādhipān ||
asurāṇāṃ cādhipatīnasṛjaddharmadhāriṇaḥ
||12||रजसा तमसा चासौ मनूंश्चैव नराधिपान् ॥
असुराणां चाधिपतीनसृजद्धर्मधारिणः
sarveṣāmatha yuṣmākaṃ yajñādividhibodhakam ||
sasarja śreyase vedaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam
||13||सर्वेषामथ युष्माकं यज्ञादिविधिबोधकम् ॥
ससर्ज श्रेयसे वेदं सर्वाभीष्टफलप्रदम्
ahiṃsaiva paro dharmastatra vede'sti kīrttitaḥ ||
sākṣātpaśuvadho yajñe nahi vedasya saṃmataḥ
||14||अहिंसैव परो धर्मस्तत्र वेदेऽस्ति कीर्त्तितः ॥
साक्षात्पशुवधो यज्ञे नहि वेदस्य संमतः
catuṣpādasya dharmasya sthāpane hyeva sarvathā ||
tātparyamasti vedasya na tu nāśe'sya hiṃsayā
||15||चतुष्पादस्य धर्मस्य स्थापने ह्येव सर्वथा ॥
तात्पर्यमस्ति वेदस्य न तु नाशेऽस्य हिंसया
rajastamodoṣavaśāttathāpyasurapā nṛpāḥ ||
medhyenājena yaṣṭavyamityādau matijāḍyataḥ ||
chāgādimarthaṃ bubudhurvrīhyādiṃ tu na te viduḥ
||16||रजस्तमोदोषवशात्तथाप्यसुरपा नृपाः ॥
मेध्येनाजेन यष्टव्यमित्यादौ मतिजाड्यतः ॥
छागादिमर्थं बुबुधुर्व्रीह्यादिं तु न ते विदुः
sāttvikānāṃ tu yuṣmākaṃ vedasyārtho yathā sthitaḥ ||
grahītavyonyathā naiva tādṛśī ca kriyocitā
||17||सात्त्विकानां तु युष्माकं वेदस्यार्थो यथा स्थितः ॥
ग्रहीतव्योन्यथा नैव तादृशी च क्रियोचिता
yādṛśo hi guṇo yasya svabhāvastasya tādṛśaḥ ||
svasvabhāvānusāreṇa pravṛttiḥ syācca karmaṇi
||18||यादृशो हि गुणो यस्य स्वभावस्तस्य तादृशः ॥
स्वस्वभावानुसारेण प्रवृत्तिः स्याच्च कर्मणि
sāttvikānāṃ hi vo devaḥ sākṣādviṣṇū ramāpatiḥ ||
ahiṃsayajñe'sti tato'dhikārastasya tuṣṭaye
||19||सात्त्विकानां हि वो देवः साक्षाद्विष्णू रमापतिः ॥
अहिंसयज्ञेऽस्ति ततोऽधिकारस्तस्य तुष्टये
pratyakṣapaśumālabhya yajñasyācaraṇaṃ tu yat ||
dharmaḥ sa viparīto vai yuṣmākaṃ surasattamāḥ
||20||प्रत्यक्षपशुमालभ्य यज्ञस्याचरणं तु यत् ॥
धर्मः स विपरीतो वै युष्माकं सुरसत्तमाः
rajastamoguṇavaśādāsurīṃ saṃpadaṃ śritāḥ ||
yuṣmākaṃ yājakā hyete santyavedavido yathā
||21||रजस्तमोगुणवशादासुरीं संपदं श्रिताः ॥
युष्माकं याजका ह्येते सन्त्यवेदविदो यथा
tatsaṅgādeva yuṣmākaṃ sāmprataṃ vyatyayo mateḥ ||
jātastenedṛśaṃ karma prārabdhamiti niścitam
||22||तत्सङ्गादेव युष्माकं साम्प्रतं व्यत्ययो मतेः ॥
जातस्तेनेदृशं कर्म प्रारब्धमिति निश्चितम्
rājasānāṃ tāmasānāmāsurāṇāṃ tathā nṛṇām ||
yathāguṇaṃ bhairavādyā upāsyāḥ santi devatāḥ
||23||राजसानां तामसानामासुराणां तथा नृणाम् ॥
यथागुणं भैरवाद्या उपास्याः सन्ति देवताः
svaguṇānuguṇātmīyadevatātuṣṭaye bhuvi ||
hiṃsrayajñavidhānaṃ yatteṣāmevocitaṃ hi tat
||24||स्वगुणानुगुणात्मीयदेवतातुष्टये भुवि ॥
हिंस्रयज्ञविधानं यत्तेषामेवोचितं हि तत्
tatrāpi viṣṇubhaktā ye daityarakṣonarādayaḥ ||
teṣāmapyucito nāsti hiṃsrayajñaḥ kutastu vaḥ
||25||तत्रापि विष्णुभक्ता ये दैत्यरक्षोनरादयः ॥
तेषामप्युचितो नास्ति हिंस्रयज्ञः कुतस्तु वः
yajñaśeṣo hi sarveṣāṃ yajñakarmānutiṣṭhatām ||
anujñāto bhakṣaṇārthaṃ nigamenaiva vartate
||26||यज्ञशेषो हि सर्वेषां यज्ञकर्मानुतिष्ठताम् ॥
अनुज्ञातो भक्षणार्थं निगमेनैव वर्तते
sāttvikānāṃ devatānāṃ surāmāṃsāśanaṃ kvacit ||
asmābhistvīkṣitaṃ naiva na śrutaṃ ca satāṃ mukhāt
||27||सात्त्विकानां देवतानां सुरामांसाशनं क्वचित् ॥
अस्माभिस्त्वीक्षितं नैव न श्रुतं च सतां मुखात्
tasmādvrīhibhirevāsau yajñaḥ kṣīreṇa sarpiṣā ||
medhyairannarasaiścā'nyaiḥ kāryo na paśuhiṃsayā
||28||तस्माद्व्रीहिभिरेवासौ यज्ञः क्षीरेण सर्पिषा ॥
मेध्यैरन्नरसैश्चाऽन्यैः कार्यो न पशुहिंसया
tatrāpi bījairyaṣṭavyamajasaṃjñāmupāgataiḥ ||
trivarṣakālamuṣitairnna yeṣāṃ punarudgamaḥ
||29||तत्रापि बीजैर्यष्टव्यमजसंज्ञामुपागतैः ॥
त्रिवर्षकालमुषितैर्न्न येषां पुनरुद्गमः
adrohaścāyalobhaśca damo bhūtadayā tapaḥ ||
brahmacaryaṃ tathā satyamadambhaśca kṣamā dhṛtiḥ
||30||अद्रोहश्चायलोभश्च दमो भूतदया तपः ॥
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमदम्भश्च क्षमा धृतिः
sanātanasya dharmasya rūpametadudīritam ||
tadatikramya yo varteddharmaghnaḥ sa patatyadhaḥ
||31||सनातनस्य धर्मस्य रूपमेतदुदीरितम् ॥
तदतिक्रम्य यो वर्तेद्धर्मघ्नः स पतत्यधः
skanda uvāca
itthaṃ vedarahasyajñairmahāmunibhirādarāt ||
bodhitā api sannītyā svapratijñāvighātataḥ ||
tadvākyaṃ jagṛhurnaiva tatprāmāṇyavidopi te
||32||इत्थं वेदरहस्यज्ञैर्महामुनिभिरादरात् ॥
बोधिता अपि सन्नीत्या स्वप्रतिज्ञाविघाततः ॥
तद्वाक्यं जगृहुर्नैव तत्प्रामाण्यविदोपि ते
mahadvyatikramāttarhi mānakrodhamadādayaḥ ||
viviśusteṣvadharmasya vaṃśyāśchidragaveṣiṇaḥ
||33||महद्व्यतिक्रमात्तर्हि मानक्रोधमदादयः ॥
विविशुस्तेष्वधर्मस्य वंश्याश्छिद्रगवेषिणः
ajaśchāgo na bījānītyādi vādiṣu teṣvatha ||
vimanassvṛṣivaryeṣu punastānbodhayatsu ca
||34||अजश्छागो न बीजानीत्यादि वादिषु तेष्वथ ॥
विमनस्स्वृषिवर्येषु पुनस्तान्बोधयत्सु च
rājoparicaraḥ śrīmāṃstatraivāgādyadṛcchayā ||
tejasā dyotayannāśā indrasya paramaḥ sakhā
||35||राजोपरिचरः श्रीमांस्तत्रैवागाद्यदृच्छया ॥
तेजसा द्योतयन्नाशा इन्द्रस्य परमः सखा
taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tvantarikṣagam ||
ūcurdvijātayo devāneṣa cchetsyati saṃśayam
||36||तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम् ॥
ऊचुर्द्विजातयो देवानेष च्छेत्स्यति संशयम्
eṣa bhūmipatiḥ pūrvaṃ mahāyajñānsahasraśaḥ ||
cakre sātvatatantroktavidhināraṇyakena ca
||37||एष भूमिपतिः पूर्वं महायज्ञान्सहस्रशः ॥
चक्रे सात्वततन्त्रोक्तविधिनारण्यकेन च
yeṣu sākṣātpaśuvadhaḥ kasmiṃścidapi nā'bhavat ||
na dakṣiṇānukalpaśca nāpratyakṣasurārccanam
||38||येषु साक्षात्पशुवधः कस्मिंश्चिदपि नाऽभवत् ॥
न दक्षिणानुकल्पश्च नाप्रत्यक्षसुरार्च्चनम्
ahiṃsādharmarakṣābhyāṃ khyātosau sarvato nṛpaḥ ||
agraṇīrviṣṇubhaktānāmekapatnīmahāvrataḥ
||39||अहिंसाधर्मरक्षाभ्यां ख्यातोसौ सर्वतो नृपः ॥
अग्रणीर्विष्णुभक्तानामेकपत्नीमहाव्रतः
īdṛśo dhārmikavaraḥ satyasandhaśca vedavit ||
kathaṃcinnānyathā brūyādvākyameṣa mahānvasuḥ
||40||ईदृशो धार्मिकवरः सत्यसन्धश्च वेदवित् ॥
कथंचिन्नान्यथा ब्रूयाद्वाक्यमेष महान्वसुः
evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayastathā ||
apṛcchansahasā'bhyetya vasuṃ rājānamutsukāḥ
||41||एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा ॥
अपृच्छन्सहसाऽभ्येत्य वसुं राजानमुत्सुकाः
devamaharṣaya ūcuḥ
bho rājankena yaṣṭavyaṃ paśunā hosvidauṣadhaiḥ ||
etaṃ naḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavānmataḥ
||42||भो राजन्केन यष्टव्यं पशुना होस्विदौषधैः ॥
एतं नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः
skanda uvāca
sa tānkṛtāñjalirbhūtvā paripapraccha vai vasuḥ ||
kasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ samāhitāḥ
||43||स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः ॥
कस्य वः को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं समाहिताः
maharṣaya ūcuḥ
dhānyairyaṣṭavyamityeva pakṣo'smākaṃ narādhipa ||
devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mataṃ rājanvadātmanaḥ
||44||धान्यैर्यष्टव्यमित्येव पक्षोऽस्माकं नराधिप ॥
देवानां तु पशुः पक्षो मतं राजन्वदात्मनः
skanda uvāca
devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasustatpakṣasaṃśrayāt ||
chāgādipaśunaivejyamityuvāca vacastadā
||45||देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुस्तत्पक्षसंश्रयात् ॥
छागादिपशुनैवेज्यमित्युवाच वचस्तदा
evaṃ hi mānināṃ pakṣamasantaṃ sa upāśritaḥ ||
dharmajñopyavadanmithyā vedaṃ hiṃsāparaṃ nṛpaḥ
||46||एवं हि मानिनां पक्षमसन्तं स उपाश्रितः ॥
धर्मज्ञोप्यवदन्मिथ्या वेदं हिंसापरं नृपः
tasminnaiva kṣaṇe rājā vāgdoṣādantarikṣataḥ ||
adhaḥ papāta sahasā bhūmiṃ ca praviveśa saḥ ||
mahatīṃ vipadaṃ prāpa bhūmimadhyagato nṛpaḥ ||
smṛtistvenaṃ na prajahau tadā nārāyaṇāśrayāt
||48||तस्मिन्नैव क्षणे राजा वाग्दोषादन्तरिक्षतः ॥
अधः पपात सहसा भूमिं च प्रविवेश सः ॥
महतीं विपदं प्राप भूमिमध्यगतो नृपः ॥
स्मृतिस्त्वेनं न प्रजहौ तदा नारायणाश्रयात्
mocayitvā paśūntsarvāṃstataste tridivaukasaḥ ||
hiṃsābhītā divaṃ jagmuḥ svāśramāṃśca maharṣayaḥ
||49||मोचयित्वा पशून्त्सर्वांस्ततस्ते त्रिदिवौकसः ॥
हिंसाभीता दिवं जग्मुः स्वाश्रमांश्च महर्षयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇava khaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye vedasyahiṃsāparatvoktyā uparicaravasoradhaḥpātavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||