brahmarudrau mahendrādīnsaṃdhānāyā'suraiḥ saha
skanda uvāca
brahmarudrau mahendrādīnsaṃdhānāyā'suraiḥ saha ||
ājñāpya jagmatuḥ svaṃsvaṃ dhāma devā rasāṃ mune
||1||ब्रह्मरुद्रौ महेन्द्रादीन्संधानायाऽसुरैः सह ॥
आज्ञाप्य जग्मतुः स्वंस्वं धाम देवा रसां मुने
samayocitabhāṣāvidvāsavo nītiyuktibhiḥ ||
pralobhya phalabhāgena sandhiṃ cakre'suraiḥ saha
||2||समयोचितभाषाविद्वासवो नीतियुक्तिभिः ॥
प्रलोभ्य फलभागेन सन्धिं चक्रेऽसुरैः सह
tato devāsuragaṇā militā vāridhestaṭe ||
mahauṣadhīrupānīya bahuśo nidadhurdrutam
||3||ततो देवासुरगणा मिलिता वारिधेस्तटे ॥
महौषधीरुपानीय बहुशो निदधुर्द्रुतम्
mandarādrimupetyā'tha nānauṣadhivirājitam ||
mūlādutpāṭya te sarve netumabdhiṃ samudyatāḥ
||4||मन्दराद्रिमुपेत्याऽथ नानौषधिविराजितम् ॥
मूलादुत्पाट्य ते सर्वे नेतुमब्धिं समुद्यताः
ekādaśasahasrāṇi yojanānāṃ bhuvi sthitam ||
noddhartumaśakaṃste taṃ tadānīṃ tuṣṭuvurharim
||5||एकादशसहस्राणि योजनानां भुवि स्थितम् ॥
नोद्धर्तुमशकंस्ते तं तदानीं तुष्टुवुर्हरिम्
etadviditvā bhagavānsaṃkarṣaṇamahīśvaram ||
ajijñapattamuddhartuṃ baddhamūlaṃ mahīdharam
||6||एतद्विदित्वा भगवान्संकर्षणमहीश्वरम् ॥
अजिज्ञपत्तमुद्धर्तुं बद्धमूलं महीधरम्
phūtkāramātreṇaikena sa tu sadyastamīśvaraḥ ||
bahiścikṣepa tatsthānādyojanadvitayāntare
||7||फूत्कारमात्रेणैकेन स तु सद्यस्तमीश्वरः ॥
बहिश्चिक्षेप तत्स्थानाद्योजनद्वितयान्तरे
atyāścaryaṃ tadālokya hṛṣṭāḥ sarve surāsurāḥ ||
tadantikamupājagmurddhāvantaśca kṛtāravāḥ
||8||अत्याश्चर्यं तदालोक्य हृष्टाः सर्वे सुरासुराः ॥
तदन्तिकमुपाजग्मुर्द्धावन्तश्च कृतारवाः
balino yatnavantopi parighopamabāhavaḥ ||
uddhṛtya netuṃ no śekurviṣaṇṇā viphalaśramāḥ
||9||बलिनो यत्नवन्तोपि परिघोपमबाहवः ॥
उद्धृत्य नेतुं नो शेकुर्विषण्णा विफलश्रमाः
jñātvā suragaṇānkhinnānbhagavānsarvadarśanaḥ ||
tārkṣyamājñāpayāmāsa netuṃ tamudadhiṃ drutam
||10||ज्ञात्वा सुरगणान्खिन्नान्भगवान्सर्वदर्शनः ॥
तार्क्ष्यमाज्ञापयामास नेतुं तमुदधिं द्रुतम्
sahāvaraṇamapyaṇḍaṃ līlayā dharttumīśvaraḥ ||
manovegaḥ sa tatretya nijatroṭyaiva taṃ girim ||
utpāṭya sāgarataṭe nidhāya harimāyayau
||11||सहावरणमप्यण्डं लीलया धर्त्तुमीश्वरः ॥
मनोवेगः स तत्रेत्य निजत्रोट्यैव तं गिरिम् ॥
उत्पाट्य सागरतटे निधाय हरिमाययौ
tataḥ saṃhṛṣṭamanasaḥ sarve kaśyapanandanāḥ ||
vāsukiṃ cāhvayāmāsuḥ sudhābhāgapratijñayā
||12||ततः संहृष्टमनसः सर्वे कश्यपनन्दनाः ॥
वासुकिं चाह्वयामासुः सुधाभागप्रतिज्ञया
sa tatrāgādatho sarve te'bdhiṃ manthitumudyatāḥ ||
tānapānnidhirāgatya mūrttimānabravīdvacaḥ
||13||स तत्रागादथो सर्वे तेऽब्धिं मन्थितुमुद्यताः ॥
तानपान्निधिरागत्य मूर्त्तिमानब्रवीद्वचः
yadi dāsyatha me yūyamamṛtāṃśaṃ surāsurāḥ ||
soḍhāsmi vipulaṃ tarhi mandarabhramaṇārddanam
||14||यदि दास्यथ मे यूयममृतांशं सुरासुराः ॥
सोढास्मि विपुलं तर्हि मन्दरभ्रमणार्द्दनम्
tatheti te pratijñāya kṣiptvādāvoṣadhīlatāḥ ||
parivivyurnnāgarājaṃ tasminkāñcanaparvate
||15||तथेति ते प्रतिज्ञाय क्षिप्त्वादावोषधीलताः ॥
परिविव्युर्न्नागराजं तस्मिन्काञ्चनपर्वते
tato devā hṛdi hariṃ sasmaruḥ kāryasiddhaye ||
smṛtamātraḥ sa tatrā'gādacyutaḥ sarvadarśanaḥ
||16||ततो देवा हृदि हरिं सस्मरुः कार्यसिद्धये ॥
स्मृतमात्रः स तत्राऽगादच्युतः सर्वदर्शनः
tamālokyāmaragaṇā muditāḥ phaṇināṃ pateḥ ||
purobhāgaṃ gṛhītvaiva tasthustenānumoditāḥ
||17||तमालोक्यामरगणा मुदिताः फणिनां पतेः ॥
पुरोभागं गृहीत्वैव तस्थुस्तेनानुमोदिताः
devatāpakṣapātitvaṃ sūcayansvasya ca prabhuḥ ||
yatra devāstatra tasthau tato daityāstu cukrudhuḥ
||18||देवतापक्षपातित्वं सूचयन्स्वस्य च प्रभुः ॥
यत्र देवास्तत्र तस्थौ ततो दैत्यास्तु चुक्रुधुः
tapovidyāvayojyeṣṭhā adhobhāgamamaṅgalam ||
kathaṃ tiraśco gṛhṇīmo nedṛṅmūrkhā vayaṃ tviti
||19||तपोविद्यावयोज्येष्ठा अधोभागममङ्गलम् ॥
कथं तिरश्चो गृह्णीमो नेदृङ्मूर्खा वयं त्विति
saha devaistato viṣṇuḥ svayaṃ tānmānayanniva ||
prahasya dattvā prāgbhāgaṃ surānpucchamajigrahat
||20||सह देवैस्ततो विष्णुः स्वयं तान्मानयन्निव ॥
प्रहस्य दत्त्वा प्राग्भागं सुरान्पुच्छमजिग्रहत्
mahāhiviṣaphūtkāradāhādamararakṣaṇam ||
caritrametacchrībharturiti daityā na te viduḥ
||21||महाहिविषफूत्कारदाहादमररक्षणम् ॥
चरित्रमेतच्छ्रीभर्तुरिति दैत्या न ते विदुः
tata uttolayāmāsuḥ svarṇasānvālibhāsvaram ||
mandaraṃ kāśyapeyāste carmikābaddhakacchakāḥ
||22||तत उत्तोलयामासुः स्वर्णसान्वालिभास्वरम् ॥
मन्दरं काश्यपेयास्ते चर्मिकाबद्धकच्छकाः
dvāviṃśatisahasrāṇi yojanānāṃ tamucchritam ||
ambhonidhau nidadhire krośantotyarthamutsukāḥ
||23||द्वाविंशतिसहस्राणि योजनानां तमुच्छ्रितम् ॥
अम्भोनिधौ निदधिरे क्रोशन्तोत्यर्थमुत्सुकाः
dhāryamāṇopyanādhārastairadriratigauravāt ||
yayāvadhastalaṃ sadyastadāsaṃste'tivihvalāḥ
||24||धार्यमाणोप्यनाधारस्तैरद्रिरतिगौरवात् ॥
ययावधस्तलं सद्यस्तदासंस्तेऽतिविह्वलाः
tadā sa bhagavānsākṣātsarvathā bhaktakāryakṛt ||
stūyamānomarairadrimuddaghre kamaṭhākṛtiḥ
||25||तदा स भगवान्साक्षात्सर्वथा भक्तकार्यकृत् ॥
स्तूयमानोमरैरद्रिमुद्दघ्रे कमठाकृतिः
utthitaṃ tamavekṣyāśu sarve phullahṛdānanāḥ ||
babhūvuśca sthiraḥ so'bhūtkūrmapṛṣṭhetivistṛte
||26||उत्थितं तमवेक्ष्याशु सर्वे फुल्लहृदाननाः ॥
बभूवुश्च स्थिरः सोऽभूत्कूर्मपृष्ठेतिविस्तृते
tato mamanthustarasā yāvadbalamapāṃnidhim ||
śramaphūtkāravadanā devādayo'dayam
||27||ततो ममन्थुस्तरसा यावद्बलमपांनिधिम् ॥
श्रमफूत्कारवदना देवादयोऽदयम्
bhrāmyamāṇāttatastvadrerbahavonyapatandumāḥ ||
ūrddhvadrugharṣajo vahnistatstha siṃhādimādahat
||28||भ्राम्यमाणात्ततस्त्वद्रेर्बहवोन्यपतन्दुमाः ॥
ऊर्द्ध्वद्रुघर्षजो वह्निस्तत्स्थ सिंहादिमादहत्
tatra nānā jalacarā vinipiṣṭā mahādriṇā ||
vilayaṃ samupājagmuḥ śataśaḥ kṣīravāridhau
||29||तत्र नाना जलचरा विनिपिष्टा महाद्रिणा ॥
विलयं समुपाजग्मुः शतशः क्षीरवारिधौ
sāṃvarttakamahāmeghasaṅghagarjjitavanmahān ||
āsīnmaṃthananādaśca pratidhvanivivarddhitaḥ
||30||सांवर्त्तकमहामेघसङ्घगर्ज्जितवन्महान् ॥
आसीन्मंथननादश्च प्रतिध्वनिविवर्द्धितः
atyākarṣaṇakhinnāṅgavāsukarmmukhakṛtkṛtaiḥ ||
hataujaso'tikhinnāśca daityā niṅgālavadbabhuḥ
||31||अत्याकर्षणखिन्नाङ्गवासुकर्म्मुखकृत्कृतैः ॥
हतौजसोऽतिखिन्नाश्च दैत्या निङ्गालवद्बभुः
aviṣahyaṃ viṣāgniṃ ca marṣanti bahudhā muhuḥ ||
lambante smāhirājasya sahasraṃ vadanānyadhaḥ
||32||अविषह्यं विषाग्निं च मर्षन्ति बहुधा मुहुः ॥
लम्बन्ते स्माहिराजस्य सहस्रं वदनान्यधः
dadhāra sahasā tāni bhagavanprerito vibhuḥ ||
saṃkarṣaṇo mahātejāḥ sahamāno viṣānalam
||33||दधार सहसा तानि भगवन्प्रेरितो विभुः ॥
संकर्षणो महातेजाः सहमानो विषानलम्
sahasramekaṃ varṣāṇāṃ mathyamānātpayonidheḥ ||
hālāhalaṃ viṣamabhūdutsarpadvidiśo diśaḥ
||34||सहस्रमेकं वर्षाणां मथ्यमानात्पयोनिधेः ॥
हालाहलं विषमभूदुत्सर्पद्विदिशो दिशः
yadāhuḥ kālakūṭākhyaṃ sarvalokātidāhakam ||
tena dandahyamānāṅgāste tu cakruḥ palāyanam
||35||यदाहुः कालकूटाख्यं सर्वलोकातिदाहकम् ॥
तेन दन्दह्यमानाङ्गास्ते तु चक्रुः पलायनम्
tato brahmā prajeśāśca devāḥ sarvepyumāpatim ||
prārthayaṃstasya pānārthaṃ stuvantaḥ stutibhirmune
||36||ततो ब्रह्मा प्रजेशाश्च देवाः सर्वेप्युमापतिम् ॥
प्रार्थयंस्तस्य पानार्थं स्तुवन्तः स्तुतिभिर्मुने
bhagavānatha taṃ prāha surāṇāmagrajo bhavān ||
bhavatītyagrajaṃ vārddhergṛhāṇedaṃ viṣaṃ śiva
||37||भगवानथ तं प्राह सुराणामग्रजो भवान् ॥
भवतीत्यग्रजं वार्द्धेर्गृहाणेदं विषं शिव
devānāṃ sa bhayaṃ dṛṣṭvā karuṇaścājñayā hareḥ ||
ākarṣadyogakalayā viṣaṃ pāṇitale'khilam
||38||देवानां स भयं दृष्ट्वा करुणश्चाज्ञया हरेः ॥
आकर्षद्योगकलया विषं पाणितलेऽखिलम्
papau tatkaṇṭhamadhye ca śoṣayāmāsa tatkṣaṇam ||
nīlakaṇṭha iti khyātaḥ śaṃkarākhyaśca pa'bhavat
||39||पपौ तत्कण्ठमध्ये च शोषयामास तत्क्षणम् ॥
नीलकण्ठ इति ख्यातः शंकराख्यश्च पऽभवत्
pāsyatastasya pāṇerye patitā bhuvibindavaḥ ||
tānnāgā vṛścikādyāśca jagṛhuḥ kāścanauṣadhīḥ
||40||पास्यतस्तस्य पाणेर्ये पतिता भुविबिन्दवः ॥
तान्नागा वृश्चिकाद्याश्च जगृहुः काश्चनौषधीः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye'mṛtamanthane viṣotpattirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||