brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā
śrīnārāyaṇa uvāca
brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā ||
eta āśramiṇaḥ proktāścatvāro munisattama
||1||ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥
एत आश्रमिणः प्रोक्ताश्चत्वारो मुनिसत्तम
saṃskāraiḥ saṃskṛto yastu śuddhayonirdvijātitām ||
prāptaḥ sa hi brahmacārī taddharmānādito bruve
||2||संस्कारैः संस्कृतो यस्तु शुद्धयोनिर्द्विजातिताम् ॥
प्राप्तः स हि ब्रह्मचारी तद्धर्मानादितो ब्रुवे
varṇī vedamadhīyīta vasangurugṛhe śuciḥ ||
jitendriyo jitakrodho vinītastathyabhāṣaṇaḥ
||3||वर्णी वेदमधीयीत वसन्गुरुगृहे शुचिः ॥
जितेन्द्रियो जितक्रोधो विनीतस्तथ्यभाषणः
sāyaṃ prātaścareddhomaṃ bhikṣācaryāṃ ca saṃyataḥ ||
kuryāttrikālaṃ saṃdhyāṃ ca viṣṇupūjāṃ tathānvaham
||4||सायं प्रातश्चरेद्धोमं भिक्षाचर्यां च संयतः ॥
कुर्यात्त्रिकालं संध्यां च विष्णुपूजां तथान्वहम्
gurvājñayaiva bhuñjīta mitamannamanākulaḥ ||
gurusevāparo nityaṃ bhavedvyasanavarjitaḥ
||5||गुर्वाज्ञयैव भुञ्जीत मितमन्नमनाकुलः ॥
गुरुसेवापरो नित्यं भवेद्व्यसनवर्जितः
snāne ca bhojane home jape maunamupāśrayet ||
chindyānna nakharomāṇi dantānnaivātidhāvayet
||6||स्नाने च भोजने होमे जपे मौनमुपाश्रयेत् ॥
छिन्द्यान्न नखरोमाणि दन्तान्नैवातिधावयेत्
nātidhāvecca vāsāṃsi bhavenniṣkapaṭo gurau ||
āhūtodhyayanaṃ kuryādādāvante ca taṃ namet
||7||नातिधावेच्च वासांसि भवेन्निष्कपटो गुरौ ॥
आहूतोध्ययनं कुर्यादादावन्ते च तं नमेत्
aspṛśyānna spṛśeccāsau nā'saṃbhāṣyāṃśca bhāṣayet ||
abhakṣyaṃ bhakṣayennaiva nā'peyaṃ ca pibetkvacit
||8||अस्पृश्यान्न स्पृशेच्चासौ नाऽसंभाष्यांश्च भाषयेत् ॥
अभक्ष्यं भक्षयेन्नैव नाऽपेयं च पिबेत्क्वचित्
mekhalāmajinaṃ daṇḍaṃ bibhṛyācca kamaṇḍalum ||
site dve vāsasī brahmasūtraṃ ca japamālikām
||9||मेखलामजिनं दण्डं बिभृयाच्च कमण्डलुम् ॥
सिते द्वे वाससी ब्रह्मसूत्रं च जपमालिकाम्
darbhapāṇiśca jaṭilaḥ keśasaṃskāravarjitaḥ ||
aṅgarāgaṃ puṣpahārānbhūṣaṇāni ca varjayet
||10||दर्भपाणिश्च जटिलः केशसंस्कारवर्जितः ॥
अङ्गरागं पुष्पहारान्भूषणानि च वर्जयेत्
tailābhyaṅgaṃ na kurvīta kajjale nāñjanaṃ tathā ||
varjayecca prayatnena saṃsargaṃ madyamāṃsayoḥ
||11||तैलाभ्यङ्गं न कुर्वीत कज्जले नाञ्जनं तथा ॥
वर्जयेच्च प्रयत्नेन संसर्गं मद्यमांसयोः
strīṇāṃ nirīkṣaṇaṃ sparśaṃ bhāṣaṇaṃ krīḍanādi ca ||
varjayetsarvathā varṇī striyāścāpyavalekhanam
||12||स्त्रीणां निरीक्षणं स्पर्शं भाषणं क्रीडनादि च ॥
वर्जयेत्सर्वथा वर्णी स्त्रियाश्चाप्यवलेखनम्
vinā ca devapratimāṃ kāṣṭhacitrādiyoṣitam ||
api naiva spṛśeddhīmānna ca buddhyāvalokayet
||13||विना च देवप्रतिमां काष्ठचित्रादियोषितम् ॥
अपि नैव स्पृशेद्धीमान्न च बुद्ध्यावलोकयेत्
prāṇimātraṃ ca mithunībhūtaṃ nekṣeta karhicit ||
strīṇāṃ guṇāścāpyaguṇāñchṛṇuyānnaiva no vadet
||14||प्राणिमात्रं च मिथुनीभूतं नेक्षेत कर्हिचित् ॥
स्त्रीणां गुणाश्चाप्यगुणाञ्छृणुयान्नैव नो वदेत्
aspṛśanneva vandeta gurupatnīmapi svakām ||
jananyāpi na tiṣṭheta rahaḥsthāne tu karhicit
||15||अस्पृशन्नेव वन्देत गुरुपत्नीमपि स्वकाम् ॥
जनन्यापि न तिष्ठेत रहःस्थाने तु कर्हिचित्
evaṃvṛtto vasettatra yāvadvidyāsamāpanam ||
tato virakto nyāsī syādvarṇī vā naiṣṭhiko bhavet ||
anadhikāritā proktā naiṣṭhikavratināṃ kalau
||16||एवंवृत्तो वसेत्तत्र यावद्विद्यासमापनम् ॥
ततो विरक्तो न्यासी स्याद्वर्णी वा नैष्ठिको भवेत् ॥
अनधिकारिता प्रोक्ता नैष्ठिकव्रतिनां कलौ
na saṃdhāviti vijñeyaṃ kalīti śabdasaṃgrahāt ||
vanī syādatha vā brahmannavirakto bhavedgṛhī
||17||न संधाविति विज्ञेयं कलीति शब्दसंग्रहात् ॥
वनी स्यादथ वा ब्रह्मन्नविरक्तो भवेद्गृही
prājāpatyaṃ ca sāvitraṃ brāhmaṃ naiṣṭhikameva ca ||
caturvidhaṃ brahmacaryaṃ tatraikaṃ śaktitaḥ śrayet
||18||प्राजापत्यं च सावित्रं ब्राह्मं नैष्ठिकमेव च ॥
चतुर्विधं ब्रह्मचर्यं तत्रैकं शक्तितः श्रयेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye brahmacāridharmanirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||