hiṃsrayajñapravṛttihetunirūpaṇam
skanda uvāca
bhāvidharmaviparyāsakālavegavaśo'tha saḥ ||
nāhaṃ kṣamiṣya ityuktvā kailāsaṃ prayayau mune
||1||भाविधर्मविपर्यासकालवेगवशोऽथ सः ॥
नाहं क्षमिष्य इत्युक्त्वा कैलासं प्रययौ मुने
trailokyācchrīrapi tadā samudrentarddhimāyayau ||
indraṃ vihāyāpsarasaḥ sarvaśaḥ śriyamanvayuḥ
||2||त्रैलोक्याच्छ्रीरपि तदा समुद्रेन्तर्द्धिमाययौ ॥
इन्द्रं विहायाप्सरसः सर्वशः श्रियमन्वयुः
tapaḥ śaucaṃ dayā satyaṃ pādaḥ saddharmaṛddhayaḥ ||
siddhayaśca balaṃ sattvaṃ sarvataḥ śriyamanvayuḥ
||3||तपः शौचं दया सत्यं पादः सद्धर्मऋद्धयः ॥
सिद्धयश्च बलं सत्त्वं सर्वतः श्रियमन्वयुः
gajādīni ca yānāni svarṇādyābhūṣaṇāni ca ||
cikṣipurmaṇiratnāni dhātūpakaraṇāni ca
||4||गजादीनि च यानानि स्वर्णाद्याभूषणानि च ॥
चिक्षिपुर्मणिरत्नानि धातूपकरणानि च
annānyauṣadhayaḥ snehāḥ kālenālpena cikṣiyuḥ ||
na kṣīraṃ dhenumahiṣīpramukhānāṃ staneṣva'bhūt
||5||अन्नान्यौषधयः स्नेहाः कालेनाल्पेन चिक्षियुः ॥
न क्षीरं धेनुमहिषीप्रमुखानां स्तनेष्वऽभूत्
navāpi nidhayo naṣṭāḥ kuberasyāpi mandirāta ||
indraḥ sahāmaragaṇairāsīttāpasasannibhaḥ
||6||नवापि निधयो नष्टाः कुबेरस्यापि मन्दिरात ॥
इन्द्रः सहामरगणैरासीत्तापससन्निभः
sarvāṇi bhogadravyāṇi nāśamīyustrilokataḥ ||
devā daityā manuṣyāśca sarve dāridyapīḍitāḥ
||7||सर्वाणि भोगद्रव्याणि नाशमीयुस्त्रिलोकतः ॥
देवा दैत्या मनुष्याश्च सर्वे दारिद्यपीडिताः
kāntyā hīnastataścandraḥ prāpāmbutvaṃ mahodadhau ||
anāvṛṣṭirmahatyāsīddhānyabījakṣayaṃkarī
||8||कान्त्या हीनस्ततश्चन्द्रः प्रापाम्बुत्वं महोदधौ ॥
अनावृष्टिर्महत्यासीद्धान्यबीजक्षयंकरी
kvānnaṃ kvānneti jalpantaḥ kṣutkṣāmāśca nirojasaḥ ||
tyaktvā grāmānpuraścoṣurvaneṣu ca nageṣu ca
||9||क्वान्नं क्वान्नेति जल्पन्तः क्षुत्क्षामाश्च निरोजसः ॥
त्यक्त्वा ग्रामान्पुरश्चोषुर्वनेषु च नगेषु च
kṣudhārttāste paśūnhatvā grāmyānāraṇyakāṃstathā ||
paktvā'paktvāpi vā kecitteṣāṃ māṃsānyabhuñjata
||10||क्षुधार्त्तास्ते पशून्हत्वा ग्राम्यानारण्यकांस्तथा ॥
पक्त्वाऽपक्त्वापि वा केचित्तेषां मांसान्यभुञ्जत
vidvāṃso munayaścā'tha ye vai saddharmacāriṇaḥ ||
mriyamāṇāḥ kṣudhā'thāpi nāśnanta palalāni tu
||11||विद्वांसो मुनयश्चाऽथ ये वै सद्धर्मचारिणः ॥
म्रियमाणाः क्षुधाऽथापि नाश्नन्त पललानि तु
tadā tu vṛddhā ṛṣayastāndṛṣṭvā'naśanādṛtān ||
manubhiḥ saha vedoktamāpaddharmamabodhayan
||12||तदा तु वृद्धा ऋषयस्तान्दृष्ट्वाऽनशनादृतान् ॥
मनुभिः सह वेदोक्तमापद्धर्ममबोधयन्
munayaḥ prāyaśastatra kṣudhā vyākulitendriyāḥ ||
parokṣavādavedārthānviparītānprapedire
||13||मुनयः प्रायशस्तत्र क्षुधा व्याकुलितेन्द्रियाः ॥
परोक्षवादवेदार्थान्विपरीतान्प्रपेदिरे
arthaṃ cājādiśabdānāṃ mukhyaṃ chāgādimeva te ||
bubudhuścā'tha te prāhuryajñān kuruta bho dvijāḥ
||14||अर्थं चाजादिशब्दानां मुख्यं छागादिमेव ते ॥
बुबुधुश्चाऽथ ते प्राहुर्यज्ञान् कुरुत भो द्विजाः
yā vedavihitā hiṃsā na sā hiṃsāsti doṣadā ||
uddiśya devānpitṝṃśca tato ghnata paśūñchubhān
||15||या वेदविहिता हिंसा न सा हिंसास्ति दोषदा ॥
उद्दिश्य देवान्पितॄंश्च ततो घ्नत पशूञ्छुभान्
prokṣitaṃ devatābhyaśca pitṛbhyaśca niveditam ||
bhuñjata svepsitaṃ māṃsaṃ svārthaṃ tu ghnata mā paśūn
||16||प्रोक्षितं देवताभ्यश्च पितृभ्यश्च निवेदितम् ॥
भुञ्जत स्वेप्सितं मांसं स्वार्थं तु घ्नत मा पशून्
tato devarṣibhūpālā narāśca svasvaśaktitaḥ ||
cakrustairbodhitā yajñānṛte hyekāntikānhareḥ
||17||ततो देवर्षिभूपाला नराश्च स्वस्वशक्तितः ॥
चक्रुस्तैर्बोधिता यज्ञानृते ह्येकान्तिकान्हरेः
gomedhamaśvamedhaṃ ca naramedhamukhānmakhān ||
cakruryajñāvaśiṣṭāni māṃsāni bubhujuśca te
||18||गोमेधमश्वमेधं च नरमेधमुखान्मखान् ॥
चक्रुर्यज्ञावशिष्टानि मांसानि बुभुजुश्च ते
vinaṣṭāyāḥ śriyaḥ prāptyai kecidyajñāṃśca cakrire ||
strīputramaṃdirādyarthaṃ kecicca svīyavṛttaye
||19||विनष्टायाः श्रियः प्राप्त्यै केचिद्यज्ञांश्च चक्रिरे ॥
स्त्रीपुत्रमंदिराद्यर्थं केचिच्च स्वीयवृत्तये
mahāyajñeṣvaśaktāstu pitṝnudiśya bhūriśaḥ ||
nihatya śrāddheṣu paśūnmāṃsānyādaṃstathā''dayan
||20||महायज्ञेष्वशक्तास्तु पितॄनुदिश्य भूरिशः ॥
निहत्य श्राद्धेषु पशून्मांसान्यादंस्तथाऽऽदयन्
kecitsaritsamudrāṇāṃ tīreṣvevāvasañjanāḥ ||
matsyāñjālairupādāya tadāhārā babhūvire
||21||केचित्सरित्समुद्राणां तीरेष्वेवावसञ्जनाः ॥
मत्स्याञ्जालैरुपादाय तदाहारा बभूविरे
svagṛhāgataśiṣṭebhyaḥ paśūneva nihatya ca ||
nivedayāmāsurete gochāgapramukhānmune
||22||स्वगृहागतशिष्टेभ्यः पशूनेव निहत्य च ॥
निवेदयामासुरेते गोछागप्रमुखान्मुने
sajātīyavivāhānāṃ niyamaśca tadā kvacit ||
nābhavaddharmasāṃkaryādvittaveśmādyabhāvataḥ
||23||सजातीयविवाहानां नियमश्च तदा क्वचित् ॥
नाभवद्धर्मसांकर्याद्वित्तवेश्माद्यभावतः
brāhmaṇāḥ kṣatriyādīnāṃ kṣatrādyā brahmaṇāṃ sutāḥ ||
upayemire kālagatyā svasvavaṃśavivṛddhaye
||24||ब्राह्मणाः क्षत्रियादीनां क्षत्राद्या ब्रह्मणां सुताः ॥
उपयेमिरे कालगत्या स्वस्ववंशविवृद्धये
itthaṃ hiṃsāmayā yajñāḥ saṃpravṛttā mahāpadi ||
dharmastvābhāsamātro'sthātsvayaṃ tu śriyamanvagāt
||25||इत्थं हिंसामया यज्ञाः संप्रवृत्ता महापदि ॥
धर्मस्त्वाभासमात्रोऽस्थात्स्वयं तु श्रियमन्वगात्
adharmaḥ sānvayo lokāṃstrīnapi vyāpya sarvataḥ ||
avarddhatā'lpakālena durnivāryo budhairapi
||26||अधर्मः सान्वयो लोकांस्त्रीनपि व्याप्य सर्वतः ॥
अवर्द्धताऽल्पकालेन दुर्निवार्यो बुधैरपि
daridrāṇāmathaiteṣāmapatyāni tu bhūriśaḥ ||
teṣāṃ ca vaṃśavistāro mahām̐llokeṣvavarddhata
||27||दरिद्राणामथैतेषामपत्यानि तु भूरिशः ॥
तेषां च वंशविस्तारो महाँल्लोकेष्ववर्द्धत
vidvāṃsastatra ye jātāste tu dharmaṃ tameva hi ||
menire mukhyamevā'tha granthāṃścakruśca tādṛśān
||28||विद्वांसस्तत्र ये जातास्ते तु धर्मं तमेव हि ॥
मेनिरे मुख्यमेवाऽथ ग्रन्थांश्चक्रुश्च तादृशान्
te paramparayā granthāḥ prāmāṇyaṃ pratipedire ||
ādye tretāyuge hītthamāsīddharmasya viplavaḥ
||29||ते परम्परया ग्रन्थाः प्रामाण्यं प्रतिपेदिरे ॥
आद्ये त्रेतायुगे हीत्थमासीद्धर्मस्य विप्लवः
tataḥprabhṛti lokeṣu yajñādau paśuhiṃsanam ||
babhūva satye tu yuge dharma āsītsanātanaḥ
||30||ततःप्रभृति लोकेषु यज्ञादौ पशुहिंसनम् ॥
बभूव सत्ये तु युगे धर्म आसीत्सनातनः
kālena mahatā sopi saha devaiḥ surādhipaḥ ||
ārādhya saṃpadaṃ prāpa vāsudevaṃ prabhuṃ mune
||31||कालेन महता सोपि सह देवैः सुराधिपः ॥
आराध्य संपदं प्राप वासुदेवं प्रभुं मुने
tato dharmaniketasya śrīpateḥ kṛpayā hareḥ ||
yathāpūrvaṃ ca saddharmastrilokyāṃ saṃpravarttata
||32||ततो धर्मनिकेतस्य श्रीपतेः कृपया हरेः ॥
यथापूर्वं च सद्धर्मस्त्रिलोक्यां संप्रवर्त्तत
tatrāpi kecinmunayo nṛpā devāśca mānuṣāḥ ||
kāmakrodharasāsvādalobhopahatasaddhiyaḥ ||
tamāpaddharmamadyāpi prādhānyenaiva manvate
||33||तत्रापि केचिन्मुनयो नृपा देवाश्च मानुषाः ॥
कामक्रोधरसास्वादलोभोपहतसद्धियः ॥
तमापद्धर्ममद्यापि प्राधान्येनैव मन्वते
ekāntino bhāgavatā jitakāmādayastu ye ||
āpadyapi na te'gṛhṇaṃstaṃ tadā kimutā'nyadā
||34||एकान्तिनो भागवता जितकामादयस्तु ये ॥
आपद्यपि न तेऽगृह्णंस्तं तदा किमुताऽन्यदा
itthaṃ brahmannādikalpe hiṃsrayajñapravarttanam ||
yathāsīttanmayākhyātamāpatkālavaśādbhuvi
||35||इत्थं ब्रह्मन्नादिकल्पे हिंस्रयज्ञप्रवर्त्तनम् ॥
यथासीत्तन्मयाख्यातमापत्कालवशाद्भुवि
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye hiṃsrayajñapravṛttihetunirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||