uparicaravasusadguṇavarṇanam
skanda uvāca
āsīdrājoparicaro vasunāmā purā mune ||
bhūbhartturāyostanayaḥ khyātaścāsāvamāvasuḥ ||
ākhaṇḍalasakho bhaktiṃ prāpto nārāyaṇe prabhau
||1||आसीद्राजोपरिचरो वसुनामा पुरा मुने ॥
भूभर्त्तुरायोस्तनयः ख्यातश्चासावमावसुः ॥
आखण्डलसखो भक्तिं प्राप्तो नारायणे प्रभौ
dhārmikaḥ pitṛbhaktaśca pitṝndevāṃśca tarpayan ||
sadācārarato dakṣaḥ kṣamāvānanasūyakaḥ
||2||धार्मिकः पितृभक्तश्च पितॄन्देवांश्च तर्पयन् ॥
सदाचाररतो दक्षः क्षमावाननसूयकः
sarvopakārakaḥ śānto brahmacaryarataḥ śuciḥ ||
akrodhanaśca mitabhuṅmṛdurnirvyasano muniḥ
||3||सर्वोपकारकः शान्तो ब्रह्मचर्यरतः शुचिः ॥
अक्रोधनश्च मितभुङ्मृदुर्निर्व्यसनो मुनिः
nirdvandvo nirvikāraśca nirmāno dhīra ātmavit ||
nirddambho mānado yogī tapasvī vijitendriyaḥ
||4||निर्द्वन्द्वो निर्विकारश्च निर्मानो धीर आत्मवित् ॥
निर्द्दम्भो मानदो योगी तपस्वी विजितेन्द्रियः
dhanaputrakalatreṣu viraktaḥ svajanādiṣu ||
nārāyaṇamanuṃ bhaktyā sa jajāpānvahaṃ nṛpaḥ
||5||धनपुत्रकलत्रेषु विरक्तः स्वजनादिषु ॥
नारायणमनुं भक्त्या स जजापान्वहं नृपः
tasmai tuṣṭo'tha bhagavānvāsudevaḥ svayaṃ dadau ||
sāmrājyaṃ so'tha nāsaktastatra bheje tamādarāt
||6||तस्मै तुष्टोऽथ भगवान्वासुदेवः स्वयं ददौ ॥
साम्राज्यं सोऽथ नासक्तस्तत्र भेजे तमादरात्
tatroktena vidhānena pañcakālasamāhitaḥ ||
pūjayāmāsa deveśaṃ taccheṣeṇa surānpitṝn
||7||तत्रोक्तेन विधानेन पञ्चकालसमाहितः ॥
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण सुरान्पितॄन्
teṣāṃ śeṣeṇa viprāśca saṃvibhajyāśritāṃśca saḥ ||
śeṣānnabhuksatyaparaḥ sarvabhūteṣvahiṃsakaḥ
||8||तेषां शेषेण विप्राश्च संविभज्याश्रितांश्च सः ॥
शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः
bhakṣaṇe doṣamavidatprāṇimātrāmiṣasya tu ||
mahāpātakavadrājā svaprajāśca tathā'vadat
||9||भक्षणे दोषमविदत्प्राणिमात्रामिषस्य तु ॥
महापातकवद्राजा स्वप्रजाश्च तथाऽवदत्
sarvabhāvena bheje'sau devadevaṃ janārdanam ||
anādimadhyanidhanaṃ lokakarttāramavyayam
||10||सर्वभावेन भेजेऽसौ देवदेवं जनार्दनम् ॥
अनादिमध्यनिधनं लोककर्त्तारमव्ययम्
śrīvāsudevapadayoḥ sa cakāra manaḥ sthiram ||
śrotre ca nityaṃ bhagavatkathāyāḥ śravaṇe nṛpaḥ ||
nayane sve mukundasya tadbhaktānāṃ ca darśane ||
guṇagāne harervāṇīṃ cakre bhūmipatiḥ sa tu
||12||श्रीवासुदेवपदयोः स चकार मनः स्थिरम् ॥
श्रोत्रे च नित्यं भगवत्कथायाः श्रवणे नृपः ॥
नयने स्वे मुकुन्दस्य तद्भक्तानां च दर्शने ॥
गुणगाने हरेर्वाणीं चक्रे भूमिपतिः स तु
nārāyaṇāṃghrisaṃspṛṣṭa tulasīpuṣpasaurabhe ||
prāṇaṃ cakāra ca nṛpo nānyagandheṣu karhicit
||13||नारायणांघ्रिसंस्पृष्ट तुलसीपुष्पसौरभे ॥
प्राणं चकार च नृपो नान्यगन्धेषु कर्हिचित्
śrīśopabhuktavastrādi sparśane ca tvacaṃ nijām ||
cakāra rasanāmanne nārāyaṇanivedite
||14||श्रीशोपभुक्तवस्त्रादि स्पर्शने च त्वचं निजाम् ॥
चकार रसनामन्ने नारायणनिवेदिते
bhagavanmandirakṣetrasadantikagatautathā ||
cakāra caraṇau rājā sevāyāṃ ca karau hareḥ
||15||भगवन्मन्दिरक्षेत्रसदन्तिकगतौतथा ॥
चकार चरणौ राजा सेवायां च करौ हरेः
uttamāṃgaṃ ca cakre'sau viṣṇupādābhivandane ||
sakhyaṃ cakāra paramaṃ mahābhāgavateṣu saḥ
||16||उत्तमांगं च चक्रेऽसौ विष्णुपादाभिवन्दने ॥
सख्यं चकार परमं महाभागवतेषु सः
ekopi na kṣaṇastasya vinā bhaktiṃ ramāpateḥ ||
jagāma kila rājarṣestadīya vratacāriṇaḥ
||17||एकोपि न क्षणस्तस्य विना भक्तिं रमापतेः ॥
जगाम किल राजर्षेस्तदीय व्रतचारिणः
mahadbhireva saṃbhārairviṣṇorjjanmadinotsavān ||
cakre tadarthamudyānamaṃdiropavanāni ca
||18||महद्भिरेव संभारैर्विष्णोर्ज्जन्मदिनोत्सवान् ॥
चक्रे तदर्थमुद्यानमंदिरोपवनानि च
itthaṃ nārāyaṇe bhaktiṃ vahato brāhmaṇottama ||
ekaśayyāsanaṃ tasya dattavāndevarāṭ svayam
||19||इत्थं नारायणे भक्तिं वहतो ब्राह्मणोत्तम ॥
एकशय्यासनं तस्य दत्तवान्देवराट् स्वयम्
vaijayantīṃ dadau mālāṃ tasmā indro'tiśobhanām ||
amlānapaṅkajamayīṃ tathā ratnāni bhūriśaḥ
||20||वैजयन्तीं ददौ मालां तस्मा इन्द्रोऽतिशोभनाम् ॥
अम्लानपङ्कजमयीं तथा रत्नानि भूरिशः
ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanādi ca ||
yattadbhagavataḥ sarvamiti tatprekṣitaṃ sadā
||21||आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनादि च ॥
यत्तद्भगवतः सर्वमिति तत्प्रेक्षितं सदा
kāmyā naimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramāḥ kriyāḥ ||
sarvāḥ sātvatamāsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ
||22||काम्या नैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमाः क्रियाः ॥
सर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः
pañcarātravido mukhyāstasya gehe mahātmanaḥ ||
prāyaṇaṃ bhagavatprattaṃ bhuñjatesmāgrato dvijāḥ
||23||पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः ॥
प्रायणं भगवत्प्रत्तं भुञ्जतेस्माग्रतो द्विजाः
tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇā'mitraghātinaḥ ||
nānṛtā vāksamabhavanmano duṣṭaṃ na cā'bhavat ||
na ca kāyena kṛtavānsa pāpaṃ paramaṇvapi
||24||तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणाऽमित्रघातिनः ॥
नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाऽभवत् ॥
न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि
pañcarātraṃ mahātantraṃ bhagavadbhaktipuṣṭaye ||
śuśrāvānudinaṃ rājā bhagavadbhaktavaktrataḥ
||25||पञ्चरात्रं महातन्त्रं भगवद्भक्तिपुष्टये ॥
शुश्रावानुदिनं राजा भगवद्भक्तवक्त्रतः
dharmaṃ saṃsthāpayañchuddhaṃ rañjayansakalāḥ prajāḥ ||
pālayāmāsa pṛthivīṃ divamākhaṇḍalo yathā
||26||धर्मं संस्थापयञ्छुद्धं रञ्जयन्सकलाः प्रजाः ॥
पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा
api saptavidhastasya rājye palalabhakṣakaḥ ||
pumānkopyabhavannaiva na ca pāṣaṇḍaveṣiṇaḥ
||27||अपि सप्तविधस्तस्य राज्ये पललभक्षकः ॥
पुमान्कोप्यभवन्नैव न च पाषण्डवेषिणः
asādhyo yoṣitaścaiva puruṣāḥ pāradārikāḥ ||
na śrutāstasya rājye ca dharmasaṃkarakāriṇaḥ
||28||असाध्यो योषितश्चैव पुरुषाः पारदारिकाः ॥
न श्रुतास्तस्य राज्ये च धर्मसंकरकारिणः
ekādaśavidhaṃ madyaṃ trividhāṃ ca surāmapi ||
nājighradapi kopīha tasminrājyaṃ praśāsati
||29||एकादशविधं मद्यं त्रिविधां च सुरामपि ॥
नाजिघ्रदपि कोपीह तस्मिन्राज्यं प्रशासति
evaṃguṇaḥ sa tu kvāpi pakṣapātāddivaukasām ||
mithyālāpāddivo bhraṣṭaḥ praviveśa mahītalam
||30||एवंगुणः स तु क्वापि पक्षपाताद्दिवौकसाम् ॥
मिथ्यालापाद्दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीतलम्
antarbhūmigataścāsau satataṃ dharmavatsalaḥ ||
nārāyaṇaparo bhūtvā tanmaṃtramajapatsthiraḥ
||31||अन्तर्भूमिगतश्चासौ सततं धर्मवत्सलः ॥
नारायणपरो भूत्वा तन्मंत्रमजपत्स्थिरः
tasyaiva ca prasādena punarevotthitastu saḥ ||
divaṃ prāpya sukhaṃ tatra manobhīṣṭaṃ samanvabhūt
||32||तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः ॥
दिवं प्राप्य सुखं तत्र मनोभीष्टं समन्वभूत्
punaścedipatirbhūtvā bhuvyasau pitṛśāpataḥ ||
pañcarātroktavidhinā bheje harimatandritaḥ
||33||पुनश्चेदिपतिर्भूत्वा भुव्यसौ पितृशापतः ॥
पञ्चरात्रोक्तविधिना भेजे हरिमतन्द्रितः
svargalokaṃ tataḥ prāpaddivyadehena bhūpatiḥ ||
upāsanāṃ ca tatratyaiḥ paramarṣigaṇaiḥ saha
||34||स्वर्गलोकं ततः प्रापद्दिव्यदेहेन भूपतिः ॥
उपासनां च तत्रत्यैः परमर्षिगणैः सह
dṛḍhīkurvanbhagavataḥ kañcitkālamuvāsa tat ||
paraṃ padamatha prāpadvāsudevasya nirbhayam
||35||दृढीकुर्वन्भगवतः कञ्चित्कालमुवास तत् ॥
परं पदमथ प्रापद्वासुदेवस्य निर्भयम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmya uparicaravasusadguṇavarṇanaṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||