upacārairbahuvidhairmānasaistaṃ prapūjya saḥ
śrīnārāyaṇa uvāca
upacārairbahuvidhairmānasaistaṃ prapūjya saḥ ||
āvāhya sthāpayedbhakto mūrtau sthāpanamudrayā
||1||उपचारैर्बहुविधैर्मानसैस्तं प्रपूज्य सः ॥
आवाह्य स्थापयेद्भक्तो मूर्तौ स्थापनमुद्रया
tatastadaṃgadevāṃśca tattanmantraiḥ pṛthakpṛthak ||
āvāhya nāmamantrairvā supratiṣṭhāpayecca saḥ
||2||ततस्तदंगदेवांश्च तत्तन्मन्त्रैः पृथक्पृथक् ॥
आवाह्य नाममन्त्रैर्वा सुप्रतिष्ठापयेच्च सः
ghaṇṭādi vādayedvādyaṃ kuryādvā tālikādhvanim ||
suptotthitamivā'thainaṃ kārayeddantadhāvanam
||3||घण्टादि वादयेद्वाद्यं कुर्याद्वा तालिकाध्वनिम् ॥
सुप्तोत्थितमिवाऽथैनं कारयेद्दन्तधावनम्
śyāmākaviṣṇukāntābhyāṃ dūrvābjābhyāṃ sahodakam ||
pādyametatprabhordadyāttatorghyācamanīyake
||4||श्यामाकविष्णुकान्ताभ्यां दूर्वाब्जाभ्यां सहोदकम् ॥
पाद्यमेतत्प्रभोर्दद्यात्ततोर्घ्याचमनीयके
candanākṣatapuṣpāṇi darbhāgratilasarṣapān ||
yavāndūrvā cārghyapātre nikṣipedambunā bhṛte
||5||चन्दनाक्षतपुष्पाणि दर्भाग्रतिलसर्षपान् ॥
यवान्दूर्वा चार्घ्यपात्रे निक्षिपेदम्बुना भृते
jātīphalalavaṃgailākaṅkolośīravāsitam ||
dadyādācamanīyāmbu tataḥ saṃsnapayeddharim
||6||जातीफललवंगैलाकङ्कोलोशीरवासितम् ॥
दद्यादाचमनीयाम्बु ततः संस्नपयेद्धरिम्
sugandhipuṣpatailena kuryādabhyaṃgamāditaḥ ||
surabhidravyakalkena kuryāccodvartanaṃ tataḥ
||7||सुगन्धिपुष्पतैलेन कुर्यादभ्यंगमादितः ॥
सुरभिद्रव्यकल्केन कुर्याच्चोद्वर्तनं ततः
kṣīreṇa dadhnā cājyena madhunā sitayā tathā ||
snapayeddharimavyagrastattanmantraiḥ pṛthakpṛthak
||8||क्षीरेण दध्ना चाज्येन मधुना सितया तथा ॥
स्नपयेद्धरिमव्यग्रस्तत्तन्मन्त्रैः पृथक्पृथक्
sugandhinā ca śuddhena snānamuṣṇena cāmbunā ||
taṃ kārayitvā gandhādyaiḥ snānapīṭhe'rcayellaghu
||9||सुगन्धिना च शुद्धेन स्नानमुष्णेन चाम्बुना ॥
तं कारयित्वा गन्धाद्यैः स्नानपीठेऽर्चयेल्लघु
nirmālyapuṣpādi tato visṛjyottarato dvijaḥ ||
rājanādyaiḥ sāmabhirvā mahāpuruṣavidyayā ||
śrīsūktaviṣṇusūktaktābhyāmabhiṣekaṃ samācaret
||10||निर्माल्यपुष्पादि ततो विसृज्योत्तरतो द्विजः ॥
राजनाद्यैः सामभिर्वा महापुरुषविद्यया ॥
श्रीसूक्तविष्णुसूक्तक्ताभ्यामभिषेकं समाचरेत्
nāmnāṃ sahasreṇa hareraṣṭottaraśatena vā ||
abhiṣekaṃ tu kurvīranstriyaḥ śūdrāśca dīkṣitāḥ
||11||नाम्नां सहस्रेण हरेरष्टोत्तरशतेन वा ॥
अभिषेकं तु कुर्वीरन्स्त्रियः शूद्राश्च दीक्षिताः
tataḥ pramārjya vastreṇa tamanarghyāṃśukāni ca ||
paridhāpayedatipremṇā rādhāṃ cānyāṃśca śaktitaḥ
||12||ततः प्रमार्ज्य वस्त्रेण तमनर्घ्यांशुकानि च ॥
परिधापयेदतिप्रेम्णा राधां चान्यांश्च शक्तितः
upavītaṃ bhagavate dadyātsūkṣmaṃ sitaṃ śubham ||
ratnahemādyalaṃkārānsāṃgāyāsmai ca dhārayet
||13||उपवीतं भगवते दद्यात्सूक्ष्मं सितं शुभम् ॥
रत्नहेमाद्यलंकारान्सांगायास्मै च धारयेत्
yathāṛtu yathāsthānaṃ candanena yathocitam ||
tilakānulepanaṃ kuryātsakeśaraghanādinā
||14||यथाऋतु यथास्थानं चन्दनेन यथोचितम् ॥
तिलकानुलेपनं कुर्यात्सकेशरघनादिना
yathocitamalaṃkārāndhārayitvā ca rādhikām ||
patralekhāṃ ca tilakaṃ vidadhyātkuṅkumākṣataiḥ
||15||यथोचितमलंकारान्धारयित्वा च राधिकाम् ॥
पत्रलेखां च तिलकं विदध्यात्कुङ्कुमाक्षतैः
ādarśaṃ darśayitvā'tha puṣpasrakchekharādibhiḥ ||
pūjayettaṃ sahasreṇa tulasīmañjarīdalaiḥ
||16||आदर्शं दर्शयित्वाऽथ पुष्पस्रक्छेखरादिभिः ॥
पूजयेत्तं सहस्रेण तुलसीमञ्जरीदलैः
tulasyā vā'tha puṣpeṇa pratyekaṃ nāma vaiṣṇavam ||
namaḥ prāntacaturthyantaṃ kīrttayannarcayetprabhum
||17||तुलस्या वाऽथ पुष्पेण प्रत्येकं नाम वैष्णवम् ॥
नमः प्रान्तचतुर्थ्यन्तं कीर्त्तयन्नर्चयेत्प्रभुम्
sugandhidravyacūrṇāni tataḥ saubhāgyavanti ca ||
samarpya dhūpaṃ kurvīta daśāṃgaṃ vāmṛtādikam
||18||सुगन्धिद्रव्यचूर्णानि ततः सौभाग्यवन्ति च ॥
समर्प्य धूपं कुर्वीत दशांगं वामृतादिकम्
dīpaṃ ghṛtena kurvīta varttikādvayadīpitam ||
kṛtaṃ svaśaktitaḥ śuddhaṃ mahānaivedyamarpayet
||19||दीपं घृतेन कुर्वीत वर्त्तिकाद्वयदीपितम् ॥
कृतं स्वशक्तितः शुद्धं महानैवेद्यमर्पयेत्
saṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīkhaṇḍalaḍḍakān ||
pūrikāḥ polikā maudgamodanaṃ vyañjanāni ca ||
dadhidugdhaghṛtādīni catuṣpadyāṃ nidhārayet
||20||संयावपायसापूपशष्कुलीखण्डलड्डकान् ॥
पूरिकाः पोलिका मौद्गमोदनं व्यञ्जनानि च ॥
दधिदुग्धघृतादीनि चतुष्पद्यां निधारयेत्
bhojayettaṃ tataḥ premṇā madhye pānīyamarpayan ||
muhūrttārddhe gate dadyāddhastaprakṣālanāṃbu ca
||21||भोजयेत्तं ततः प्रेम्णा मध्ये पानीयमर्पयन् ॥
मुहूर्त्तार्द्धे गते दद्याद्धस्तप्रक्षालनांबु च
uccheṣaṇaṃ bhagavato viṣvaksenādidevatāḥ ||
upakalpyānyataḥ sthāpya svārthaṃ tadbhuvamāmṛjet
||22||उच्छेषणं भगवतो विष्वक्सेनादिदेवताः ॥
उपकल्प्यान्यतः स्थाप्य स्वार्थं तद्भुवमामृजेत्
mukhavāsaṃ tato dadyātkṛtāṃ tāmbūlavīṭikām ||
pūgacūrṇalavaṅgailājātījādisamanvitām
||23||मुखवासं ततो दद्यात्कृतां ताम्बूलवीटिकाम् ॥
पूगचूर्णलवङ्गैलाजातीजादिसमन्विताम्
phalaṃ ca nālikerādi dattvā śaktyā ca dakṣiṇām ||
mahānīrājanaṃ kuryādgītavāditrapūrvakam
||24||फलं च नालिकेरादि दत्त्वा शक्त्या च दक्षिणाम् ॥
महानीराजनं कुर्याद्गीतवादित्रपूर्वकम्
stuyātpuṣpāñjalīndattvā tatstotreṇaiva taṃ tataḥ ||
nāmasaṃkīrtanaṃ kuryādgāyannṛtyaṃśca tatpuraḥ
||25||स्तुयात्पुष्पाञ्जलीन्दत्त्वा तत्स्तोत्रेणैव तं ततः ॥
नामसंकीर्तनं कुर्याद्गायन्नृत्यंश्च तत्पुरः
muhūrttaṃ sa vidhāyetthaṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇām ||
praṇāmaṃ daṇḍavatkuryāttiryaktaddakṣiṇe bhuvi
||26||मुहूर्त्तं स विधायेत्थं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥
प्रणामं दण्डवत्कुर्यात्तिर्यक्तद्दक्षिणे भुवि
aṣṭāṃgaṃ vāpi pañcāgaṃ praṇāmaṃ puruṣaścaret ||
pañcāṃgameva nārī tu nānyathā munisattama
||27||अष्टांगं वापि पञ्चागं प्रणामं पुरुषश्चरेत् ॥
पञ्चांगमेव नारी तु नान्यथा मुनिसत्तम
padbhyāṃ karābhyāṃ jānubhyāmurasā śirasā dṛśā ||
vacasā manasā ceti praṇāmo'ṣṭāṃga īritaḥ
||28||पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा ॥
वचसा मनसा चेति प्रणामोऽष्टांग ईरितः
bāhubhyāṃ caiva manasā śirasā vacasā dṛśā ||
pañcāṃgoyaṃ praṇāmaḥ syātpūjāsu pravarāvimau
||29||बाहुभ्यां चैव मनसा शिरसा वचसा दृशा ॥
पञ्चांगोयं प्रणामः स्यात्पूजासु प्रवराविमौ
bhītaṃ māṃ saṃsṛteḥ pāhi prapannaṃ tvāṃ prabho iti ||
tataḥ saṃprārtha svādhyāyaṃ śaktyā kurvīta naityakam
||30||भीतं मां संसृतेः पाहि प्रपन्नं त्वां प्रभो इति ॥
ततः संप्रार्थ स्वाध्यायं शक्त्या कुर्वीत नैत्यकम्
dhyātvā śeṣāṃ ca taddattāṃ gṛhītvā śirasādarāt ||
āvāhitaṃ yathāpūrvaṃ rādhākṛṣṇaṃ hṛdambuje ||
saṃsthāpayeccāṃgadevānsvasvasthānaṃ visarjayet
||31||ध्यात्वा शेषां च तद्दत्तां गृहीत्वा शिरसादरात् ॥
आवाहितं यथापूर्वं राधाकृष्णं हृदम्बुजे ॥
संस्थापयेच्चांगदेवान्स्वस्वस्थानं विसर्जयेत्
karaṇḍake vā śayyāyāṃ mandire pratimāṃ hareḥ ||
śāyayitvā pidhāya dvārvaiśvadevaṃ samācaret
||32||करण्डके वा शय्यायां मन्दिरे प्रतिमां हरेः ॥
शाययित्वा पिधाय द्वार्वैश्वदेवं समाचरेत्
prāsādikaṃ harerannaṃ svapoṣyebhyo vibhajya saḥ ||
svayaṃ bhuktvā tatkathādyairdinaśeṣamatikramet
||33||प्रासादिकं हरेरन्नं स्वपोष्येभ्यो विभज्य सः ॥
स्वयं भुक्त्वा तत्कथाद्यैर्दिनशेषमतिक्रमेत्
mahāpūjāvidhānena proktenānena yonvaham ||
bhaktyā samarcayedviṣṇuṃ sa bhavettasya pārṣadaḥ
||34||महापूजाविधानेन प्रोक्तेनानेन योन्वहम् ॥
भक्त्या समर्चयेद्विष्णुं स भवेत्तस्य पार्षदः
divyaṃ vimānamāruhya bhāsvaraṃ devatepsitam ||
golokākhyaṃ harerddhāma divyāṅgo yāti pūjakaḥ
||35||दिव्यं विमानमारुह्य भास्वरं देवतेप्सितम् ॥
गोलोकाख्यं हरेर्द्धाम दिव्याङ्गो याति पूजकः
phalābhisaṃdhinā vāpi yastamarceddinedine ||
sopi dharmaṃ kāmamarthaṃ mokṣaṃ cāpnotyabhīpsitam
||36||फलाभिसंधिना वापि यस्तमर्चेद्दिनेदिने ॥
सोपि धर्मं काममर्थं मोक्षं चाप्नोत्यभीप्सितम्
itthaṃ pūjāvidhiṃ karttumaśakto rādhayā saha ||
harimekaṃ yathā labdhairarcedbhaktyopacārakaiḥ
||37||इत्थं पूजाविधिं कर्त्तुमशक्तो राधया सह ॥
हरिमेकं यथा लब्धैरर्चेद्भक्त्योपचारकैः
dvādaśākṣaramantreṇa dvijo'nyo nāmamantrataḥ ||
śrīrādhākṛṣṇamabhyarcedbhaktirevā'tra siddhidā
||38||द्वादशाक्षरमन्त्रेण द्विजोऽन्यो नाममन्त्रतः ॥
श्रीराधाकृष्णमभ्यर्चेद्भक्तिरेवाऽत्र सिद्धिदा
ekādaśyāṃ harerjanmotsavādau tu viśeṣataḥ ||
mahāpūjaiva karttavyā svaśaktyā'khilavaiṣṇavaiḥ
||39||एकादश्यां हरेर्जन्मोत्सवादौ तु विशेषतः ॥
महापूजैव कर्त्तव्या स्वशक्त्याऽखिलवैष्णवैः
pratiṣṭhāmātramapi yaḥ kuryādanyakṛtālaye ||
sa sārvabhauma rājyaṃ vai prāpnuyānnaṣṭakilviṣaḥ
||40||प्रतिष्ठामात्रमपि यः कुर्यादन्यकृतालये ॥
स सार्वभौम राज्यं वै प्राप्नुयान्नष्टकिल्विषः
kārayenmandiraṃ ramyaṃ dhanāḍhyaśca harerdṛḍham ||
yaḥ sa tu prāpnuyādrājyaṃ trailokyasyāpyakaṇṭakam
||41||कारयेन्मन्दिरं रम्यं धनाढ्यश्च हरेर्दृढम् ॥
यः स तु प्राप्नुयाद्राज्यं त्रैलोक्यस्याप्यकण्टकम्
vṛttidānena pūjāyāḥ pravāhaṃ varddhayettu yaḥ ||
sa pumānprāpnuyānnūnaṃ viṣṇuloke mahatsukham
||42||वृत्तिदानेन पूजायाः प्रवाहं वर्द्धयेत्तु यः ॥
स पुमान्प्राप्नुयान्नूनं विष्णुलोके महत्सुखम्
pratiṣṭhāṃ mandiraṃ pūjāṃ kāraye ttrīṇyapīha yaḥ ||
samānaiśvaryamāpnoti vāsudevasya sa dhuvam
||43||प्रतिष्ठां मन्दिरं पूजां कारये त्त्रीण्यपीह यः ॥
समानैश्वर्यमाप्नोति वासुदेवस्य स धुवम्
harervṛrttiṃ haredyastu kṛtāṃ svena pareṇa vā ||
kalpamekaṃ sa vai bhuṃkte narake yamayātanāḥ
||44||हरेर्वृर्त्तिं हरेद्यस्तु कृतां स्वेन परेण वा ॥
कल्पमेकं स वै भुंक्ते नरके यमयातनाः
karttā kārayitā yaśca sahāyaścānumodakaḥ ||
caturṇāṃ hi phale bhāgaḥ sukṛtasyetarasya ca
||45||कर्त्ता कारयिता यश्च सहायश्चानुमोदकः ॥
चतुर्णां हि फले भागः सुकृतस्येतरस्य च
iti kriyāyogavidhirmayā nārada kīrttitaḥ ||
yenaikāntikadharmo'tra siddhyettatpravaṇātmanām
||46||इति क्रियायोगविधिर्मया नारद कीर्त्तितः ॥
येनैकान्तिकधर्मोऽत्र सिद्ध्येत्तत्प्रवणात्मनाम्
viṣayāṃścintayaṃścitte bahiḥ pūjāṃ hareścaran ||
saṃbhāreṇāpi mahatā na yathoktaṃ phalaṃ labhet
||47||विषयांश्चिन्तयंश्चित्ते बहिः पूजां हरेश्चरन् ॥
संभारेणापि महता न यथोक्तं फलं लभेत्
itastato grāmyasukhe bhramatsvīyaṃ manastataḥ ||
niyamya viṣṇupūjāyāṃ mumukṣuḥ prayato bhavet
||48||इतस्ततो ग्राम्यसुखे भ्रमत्स्वीयं मनस्ततः ॥
नियम्य विष्णुपूजायां मुमुक्षुः प्रयतो भवेत्
mahāvratā bhūritapasvinopi svadhītavedā api buddhimantaḥ ||
sāṃkhyaṃ ca yogaṃ pariśīlayantaḥ siddhiṃ na yāntyeva vinārcanaṃ hareḥ
||49||महाव्रता भूरितपस्विनोपि स्वधीतवेदा अपि बुद्धिमन्तः ॥
सांख्यं च योगं परिशीलयन्तः सिद्धिं न यान्त्येव विनार्चनं हरेः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye kriyāyoge śrīvāsudevapūjāvidhinirūpaṇaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||