lakṣmīnārāyaṇavivāhotsavanirūpaṇam
skanda uvāca
brahmā prajeśvarāḥ śambhurmanavaśca maharṣayaḥ ||
ādityavasurudrāśca siddhagandharvacāraṇāḥ
||1||ब्रह्मा प्रजेश्वराः शम्भुर्मनवश्च महर्षयः ॥
आदित्यवसुरुद्राश्च सिद्धगन्धर्वचारणाः
sādhyāśca marutaścaiva viśvedevā digīśvarāḥ ||
dasrau vahniścandramāśca svayaṃ dharmaḥ prajāpatiḥ
||2||साध्याश्च मरुतश्चैव विश्वेदेवा दिगीश्वराः ॥
दस्रौ वह्निश्चन्द्रमाश्च स्वयं धर्मः प्रजापतिः
suparṇaḥ kinnarāścaiva ye cānye gaṇadevatāḥ ||
śepādyā vaiṣṇavā nāgā devapatnyaśca sarvaśaḥ
||3||सुपर्णः किन्नराश्चैव ये चान्ये गणदेवताः ॥
शेपाद्या वैष्णवा नागा देवपत्न्यश्च सर्वशः
sāvitrī pārvatī caiva pṛthivī ca sarasvatī ||
śacī gaurī śivā saṃjñā ṛddhiḥ svāhā ca rohiṇī ||
dhūmorṇā cāditirddharmapatnyo mūrtidayādayaḥ
||4||सावित्री पार्वती चैव पृथिवी च सरस्वती ॥
शची गौरी शिवा संज्ञा ऋद्धिः स्वाहा च रोहिणी ॥
धूमोर्णा चादितिर्द्धर्मपत्न्यो मूर्तिदयादयः
arundhatī śāṇḍilī ca lopāmudrā tathaiva ca ||
anasūyādayaḥ sādhvya ṛpipatnyaśca sarvaśaḥ
||5||अरुन्धती शाण्डिली च लोपामुद्रा तथैव च ॥
अनसूयादयः साध्व्य ऋपिपत्न्यश्च सर्वशः
gaṅgā sarasvatī revā yamunā tapatī tathā ||
candrabhāgā vipāśā ca śatadrurdevikā tathā
||6||गङ्गा सरस्वती रेवा यमुना तपती तथा ॥
चन्द्रभागा विपाशा च शतद्रुर्देविका तथा
godāvarī ca sarayūḥ kāverī kauśikī tathā ||
kṛṣṇā veṇī bhīmarathā tāmraparṇī mahānadī
||7||गोदावरी च सरयूः कावेरी कौशिकी तथा ॥
कृष्णा वेणी भीमरथा ताम्रपर्णी महानदी
kṛtamālā vitastā ca nirvindhyā surasā tathā ||
carmaṇvatī payoṣṇī ca viśvādyā nadya āyayuḥ
||8||कृतमाला वितस्ता च निर्विन्ध्या सुरसा तथा ॥
चर्मण्वती पयोष्णी च विश्वाद्या नद्य आययुः
rambhā ghṛtācī viśvācī menakā ca tilottamā ||
urvaśīpramukhāstatra sarvāpsarasa āyayuḥ
||9||रम्भा घृताची विश्वाची मेनका च तिलोत्तमा ॥
उर्वशीप्रमुखास्तत्र सर्वाप्सरस आययुः
vaikuṇṭhavāsinaḥ sarve tathā golokavāsinaḥ ||
pārṣadapravarā viṣṇostatrājagmuḥ praharṣitāḥ
||10||वैकुण्ठवासिनः सर्वे तथा गोलोकवासिनः ॥
पार्षदप्रवरा विष्णोस्तत्राजग्मुः प्रहर्षिताः
aṇimādyāḥ siddhayo'ṣṭau śaṃkhapadmādayo nava ||
nidhayo mūrtimantaśca samājagmuḥ śriyontike
||11||अणिमाद्याः सिद्धयोऽष्टौ शंखपद्मादयो नव ॥
निधयो मूर्तिमन्तश्च समाजग्मुः श्रियोन्तिके
pūrṇaḥ śāradacandropi tadānīṃ prītaye śriyāḥ ||
naiśaṃ tamo'haratsarvaṃ babhūvurnirmalā diśaḥ
||12||पूर्णः शारदचन्द्रोपि तदानीं प्रीतये श्रियाः ॥
नैशं तमोऽहरत्सर्वं बभूवुर्निर्मला दिशः
tato'bhiṣekamārebhe tasyā brahmājñayā vṛṣā ||
maṇḍapaṃ racayāmāsa sadyastvaṣṭātiśobhanam
||13||ततोऽभिषेकमारेभे तस्या ब्रह्माज्ञया वृषा ॥
मण्डपं रचयामास सद्यस्त्वष्टातिशोभनम्
ratnastambhasahasrāṇāmāyatābhiśca paṃktibhiḥ ||
citrairanekairullocaiḥ śobhitaṃ kadalīdrumaiḥ
||14||रत्नस्तम्भसहस्राणामायताभिश्च पंक्तिभिः ॥
चित्रैरनेकैरुल्लोचैः शोभितं कदलीद्रुमैः
sugandhipuṣpanamrābhirdivyakalpadrumālibhiḥ ||
juṣṭaṃ nānāvidhairaṅgairdarśanīyaṃ manoharam
||15||सुगन्धिपुष्पनम्राभिर्दिव्यकल्पद्रुमालिभिः ॥
जुष्टं नानाविधैरङ्गैर्दर्शनीयं मनोहरम्
koṭiśo ratnadīpānāṃ paṃktibhiḥ śuddharociṣām ||
bhrājamānaṃ toraṇaiśca muktāhāraiśca lambibhiḥ
||16||कोटिशो रत्नदीपानां पंक्तिभिः शुद्धरोचिषाम् ॥
भ्राजमानं तोरणैश्च मुक्ताहारैश्च लम्बिभिः
ratnasiṃhāsane tatra gītavādyapurassaram ||
upāveśya śriyaṃ cakrurabhiṣekaṃ maharṣayaḥ
||17||रत्नसिंहासने तत्र गीतवाद्यपुरस्सरम् ॥
उपावेश्य श्रियं चक्रुरभिषेकं महर्षयः
airāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudoñjanaḥ ||
puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca diggajāḥ
||18||ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोञ्जनः ॥
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः
kurvanto bṛṃhitānyete hemakumbhoddhṛtaiḥ śubhaiḥ ||
catuḥsindhusamānītairabhyaṣiñcanta vāribhiḥ
||19||कुर्वन्तो बृंहितान्येते हेमकुम्भोद्धृतैः शुभैः ॥
चतुःसिन्धुसमानीतैरभ्यषिञ्चन्त वारिभिः
mūrtimatyo mahānadyastatrājahurjalāni ca ||
maṃtrānuccārayaṃti sma mūrtā vedāḥ saharṣibhiḥ
||20||मूर्तिमत्यो महानद्यस्तत्राजहुर्जलानि च ॥
मंत्रानुच्चारयंति स्म मूर्ता वेदाः सहर्षिभिः
jaguḥ sukaṇṭhā gaṃdharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ ||
vādyāni vādayāmāsuranye devagaṇāstadā
||21||जगुः सुकण्ठा गंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
वाद्यानि वादयामासुरन्ये देवगणास्तदा
mahānabhūttadānaṃdastrilokyāṃ sarvadehinām ||
śrīsūktādi dvijāḥ peṭhurjagurgītāni ca striyaḥ
||22||महानभूत्तदानंदस्त्रिलोक्यां सर्वदेहिनाम् ॥
श्रीसूक्तादि द्विजाः पेठुर्जगुर्गीतानि च स्त्रियः
kāṃsyatālamṛdaṅgāṃśca paṇavānakagomukhān ||
vādayāmāsurambhodā divi duṃdubhayo'nadan
||23||कांस्यतालमृदङ्गांश्च पणवानकगोमुखान् ॥
वादयामासुरम्भोदा दिवि दुंदुभयोऽनदन्
āsītkusumavṛṣṭiśca sākaṃ jayaravaistadā ||
āsaṃstatparicaryāyāṃ dharmapatnyaśca siddhayaḥ
||24||आसीत्कुसुमवृष्टिश्च साकं जयरवैस्तदा ॥
आसंस्तत्परिचर्यायां धर्मपत्न्यश्च सिद्धयः
susnātāyai tatastasyai kauśeye pītavāsasī ||
dadāvanarghye jaladhī ratnabhūṣāśca bhūriśaḥ
||25||सुस्नातायै ततस्तस्यै कौशेये पीतवाससी ॥
ददावनर्घ्ये जलधी रत्नभूषाश्च भूरिशः
upaveśocitaṃ tasyā iṃdra āsanamāharat ||
viśvakarmā kaṅkaṇāni dadau sadratnamudrikāḥ
||26||उपवेशोचितं तस्या इंद्र आसनमाहरत् ॥
विश्वकर्मा कङ्कणानि ददौ सद्रत्नमुद्रिकाः
sudhākarastu tadbhrātā nāsābhūṣaṇamuttamam ||
dadau tasyai keśabhūṣā sadratnanicitā tathā
||27||सुधाकरस्तु तद्भ्राता नासाभूषणमुत्तमम् ॥
ददौ तस्यै केशभूषा सद्रत्ननिचिता तथा
padmajanmā dadau padmaṃ muktāhāraṃ sarasvatī ||
nāgāśca śeṣapramukhāstasyai ratneṃdrakuṇḍale
||28||पद्मजन्मा ददौ पद्मं मुक्ताहारं सरस्वती ॥
नागाश्च शेषप्रमुखास्तस्यै रत्नेंद्रकुण्डले
añjanaṃ kuṅkumaṃ cādāddurgā sobhāgyalakṣaṇam ||
lalāṭikāṃ ca sāvitrī śacī tāmbūlapātrikām
||29||अञ्जनं कुङ्कुमं चादाद्दुर्गा सोभाग्यलक्षणम् ॥
ललाटिकां च सावित्री शची ताम्बूलपात्रिकाम्
vasaṃtaḥ kausumānhārānkaṇṭhasūtraṃ ca śaṃkaraḥ ||
vaijayaṃtīṃ srajaṃ pāśī kubero ratnadarpaṇam
||30||वसंतः कौसुमान्हारान्कण्ठसूत्रं च शंकरः ॥
वैजयंतीं स्रजं पाशी कुबेरो रत्नदर्पणम्
anarghyāṃ kaṃcukīṃ vahniryamo'dādvyajanaṃ śubham ||
dadustasyai cāparepi bhūṣāstatsamayocitāḥ
||31||अनर्घ्यां कंचुकीं वह्निर्यमोऽदाद्व्यजनं शुभम् ॥
ददुस्तस्यै चापरेपि भूषास्तत्समयोचिताः
tataḥ svalaṃkṛtāṃ kanyāṃ kasmai dadyāmimāmiti ||
siṃdhuḥ papraccha brahmāṇaṃ tadovāca sa sarvavit
||32||ततः स्वलंकृतां कन्यां कस्मै दद्यामिमामिति ॥
सिंधुः पप्रच्छ ब्रह्माणं तदोवाच स सर्ववित्
kanyā taveyamambhodhe mātā mama śivasya ca ||
devānāmatha sarveṣāṃ lokānāmasti niścitam
||33||कन्या तवेयमम्भोधे माता मम शिवस्य च ॥
देवानामथ सर्वेषां लोकानामस्ति निश्चितम्
nārāyaṇaṃ vāsudevaṃ paraṃ brahmākhileśvaram ||
puruṣottamamevaikaṃ vināsyā nāparaḥ patiḥ
||34||नारायणं वासुदेवं परं ब्रह्माखिलेश्वरम् ॥
पुरुषोत्तममेवैकं विनास्या नापरः पतिः
ataḥ sākṣādbhagavate trailokyasukhahetave ||
āgatāyopaviṣṭāya dehyasmai vidhināmbudhe
||35||अतः साक्षाद्भगवते त्रैलोक्यसुखहेतवे ॥
आगतायोपविष्टाय देह्यस्मै विधिनाम्बुधे
kuruṣva janmasāphalyaṃ pāvayitvā nijaṃ kulam ||
samuddhara bhavāmbhodherdattvemāṃ paramātmane
||36||कुरुष्व जन्मसाफल्यं पावयित्वा निजं कुलम् ॥
समुद्धर भवाम्भोधेर्दत्त्वेमां परमात्मने
ekastvaṃ saptabhī rūpaiḥ saptadvīpa vibhāgataḥ ||
viśruto'tha vidhāyaitanmahatīṃ kīrttimāpsyasi
||37||एकस्त्वं सप्तभी रूपैः सप्तद्वीप विभागतः ॥
विश्रुतोऽथ विधायैतन्महतीं कीर्त्तिमाप्स्यसि
ityukto brahmaṇā hṛṣṭaḥ samudraḥ pulakāñcitaḥ ||
manyamāno nijaṃ dhanyamaditsadviṣṇave sutām
||38||इत्युक्तो ब्रह्मणा हृष्टः समुद्रः पुलकाञ्चितः ॥
मन्यमानो निजं धन्यमदित्सद्विष्णवे सुताम्
tataḥ sahaiva vidhinā sa saṃprārthya tamīśvaram ||
vāgdānādi vidhāyaiva cakre vaivāhikaṃ vidhim
||39||ततः सहैव विधिना स संप्रार्थ्य तमीश्वरम् ॥
वाग्दानादि विधायैव चक्रे वैवाहिकं विधिम्
dhanvaṃtariścandramāśca vāsavādyāśca devatāḥ ||
āsansamudrasya pakṣe tatra vaivāhikotsave
||40||धन्वंतरिश्चन्द्रमाश्च वासवाद्याश्च देवताः ॥
आसन्समुद्रस्य पक्षे तत्र वैवाहिकोत्सवे
vastrābharaṇayānādi dāne bhojanakarmaṇi ||
sanmānane ca janyānāṃ mukhyā āsaṃsta eva hi
||41||वस्त्राभरणयानादि दाने भोजनकर्मणि ॥
सन्मानने च जन्यानां मुख्या आसंस्त एव हि
lakṣmyāśca māṃgalyavidhau mukhyāstatra tu yoṣitaḥ ||
āsangaṃgādayo nadyaḥ śacyādyāśca surāṃganāḥ
||42||लक्ष्म्याश्च मांगल्यविधौ मुख्यास्तत्र तु योषितः ॥
आसन्गंगादयो नद्यः शच्याद्याश्च सुरांगनाः
menādyā nagapatnyaśca siddhayaścāṇimādayaḥ ||
candrapatnī tathā kāntiḥ sarvāścāpsaraso mune
||43||मेनाद्या नगपत्न्यश्च सिद्धयश्चाणिमादयः ॥
चन्द्रपत्नी तथा कान्तिः सर्वाश्चाप्सरसो मुने
nārāyaṇasyātha vibhorlīlāṃ vaivāhikīṃ vidhiḥ ||
śobhayanpitarau cakre mūrtidharmau vicārya ca
||44||नारायणस्याथ विभोर्लीलां वैवाहिकीं विधिः ॥
शोभयन्पितरौ चक्रे मूर्तिधर्मौ विचार्य च
dharmo'sau jagadādhāra pūjyaścākhiladehinām ||
pitā'sya bhavituṃ yogyo hyasmiṃśca prītimānbhṛśam
||45||धर्मोऽसौ जगदाधार पूज्यश्चाखिलदेहिनाम् ॥
पिताऽस्य भवितुं योग्यो ह्यस्मिंश्च प्रीतिमान्भृशम्
iyaṃ ca mūrttiḥ prakhyātā sarvasadguṇajanmabhūḥ ||
dākṣāyaṇī dharmapatnī mātā bhavitumarhati
||46||इयं च मूर्त्तिः प्रख्याता सर्वसद्गुणजन्मभूः ॥
दाक्षायणी धर्मपत्नी माता भवितुमर्हति
tato dharmasyāpi pakṣe mukhyāḥ kāryeṣvime'bhavan ||
nandīśvaragaṇeśābhyāṃ sahitaḥ śaṃkaro mune
||47||ततो धर्मस्यापि पक्षे मुख्याः कार्येष्विमेऽभवन् ॥
नन्दीश्वरगणेशाभ्यां सहितः शंकरो मुने
maharṣayo marīcyādyāḥ prajeśā nārado muniḥ ||
vainateyaśca nandādyāḥ śrīdāmādyāśca pārṣadāḥ
||48||महर्षयो मरीच्याद्याः प्रजेशा नारदो मुनिः ॥
वैनतेयश्च नन्दाद्याः श्रीदामाद्याश्च पार्षदाः
durgā ca vedasūrvāṇī strīṣu mukhyā babhūvire ||
ṛṣipatnyo'nasūyādyā dharmapatnyaśca sarvaśaḥ
||49||दुर्गा च वेदसूर्वाणी स्त्रीषु मुख्या बभूविरे ॥
ऋषिपत्न्योऽनसूयाद्या धर्मपत्न्यश्च सर्वशः
saha vedādibhirbrahmā tvāsīdubhayapakṣayoḥ ||
brāhmaṇā vaidikā ye ca vivāhavidhikovidāḥ
||50||सह वेदादिभिर्ब्रह्मा त्वासीदुभयपक्षयोः ॥
ब्राह्मणा वैदिका ये च विवाहविधिकोविदाः
athābdhiḥ sarvasaṃbhārāñchriyā eva prasādataḥ ||
sadyaḥ saṃpādayāmāsa janayandevavismayam
||51||अथाब्धिः सर्वसंभाराञ्छ्रिया एव प्रसादतः ॥
सद्यः संपादयामास जनयन्देवविस्मयम्
yadyatsaṃkalpayāmāsa hṛdi tattadupāhṛtam ||
sadyaḥ svāṃtika evaikṣattatobhūdatiharṣitaḥ
||52||यद्यत्संकल्पयामास हृदि तत्तदुपाहृतम् ॥
सद्यः स्वांतिक एवैक्षत्ततोभूदतिहर्षितः
madhye tu maṇḍapasyāsāvagnisthāpanavedikām ||
kārayāmāsa vidhivadbrāhmaṇairvedavedibhiḥ
||53||मध्ये तु मण्डपस्यासावग्निस्थापनवेदिकाम् ॥
कारयामास विधिवद्ब्राह्मणैर्वेदवेदिभिः
alaṃcakāra tāṃ vediṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ ||
nānāvidhaiḥ śubhai raṅgaiḥ sāṅkuraiḥ karakaistathā
||54||अलंचकार तां वेदिं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥
नानाविधैः शुभै रङ्गैः साङ्कुरैः करकैस्तथा
tato mahāmaṅgalavādyaghoṣaiḥ samantrakaṃ saṃsnapito munīndraiḥ ||
anarghyavāsāṃsi ca ratnabhūṣā dadhāra viṣṇurmukuṭaṃ ca divyam
||55||ततो महामङ्गलवाद्यघोषैः समन्त्रकं संस्नपितो मुनीन्द्रैः ॥
अनर्घ्यवासांसि च रत्नभूषा दधार विष्णुर्मुकुटं च दिव्यम्
vāditranidhvānanināditāśaṃ nṛtyatsurastrīkalagītaśobhanam ||
taṃ maṇḍapaṃ so'tha suraiḥ stuvadbhiḥ sahetya haime niṣasāda pīṭhe
||56||वादित्रनिध्वाननिनादिताशं नृत्यत्सुरस्त्रीकलगीतशोभनम् ॥
तं मण्डपं सोऽथ सुरैः स्तुवद्भिः सहेत्य हैमे निषसाद पीठे
prakṣālayāmāsa tadaṅghripaṅkajaṃ svapreṣṭhapatnyā jaladhiḥ sagaṃgayā ||
bhṛṅgārasiktottamavāridhārayā tadambu śīrṣṇā ca dadhāra sānvayaḥ
||57||प्रक्षालयामास तदङ्घ्रिपङ्कजं स्वप्रेष्ठपत्न्या जलधिः सगंगया ॥
भृङ्गारसिक्तोत्तमवारिधारया तदम्बु शीर्ष्णा च दधार सान्वयः
tataḥ paṭhanmaṃgalamuccakaiḥ śriyaṃ prādāpayaccāmbudhinā'cyutāya ||
prajvālya vahniṃ vidhinā vidhātā sākaṃ bṛhadbhirmunibhirjuhāva
||58||ततः पठन्मंगलमुच्चकैः श्रियं प्रादापयच्चाम्बुधिनाऽच्युताय ॥
प्रज्वाल्य वह्निं विधिना विधाता साकं बृहद्भिर्मुनिभिर्जुहाव
pradāya tasmai tanayāṃ manojñāṃ tatpādapadmaikanibaddhadṛṣṭim ||
vāsāṃsi ratnābharaṇāni cādādbhūyāṃsi bhūmne sa samaṃ duhitrā
||59||प्रदाय तस्मै तनयां मनोज्ञां तत्पादपद्मैकनिबद्धदृष्टिम् ॥
वासांसि रत्नाभरणानि चादाद्भूयांसि भूम्ने स समं दुहित्रा
hutasya tasyā'tha hutāśanasya pradakṣiṇāṃ cāpi saha śriyaiva ||
cakāra cetāṃsi nijekṣakāṇāṃ strīṇāṃ ca puṃsāṃ ca haranhariḥ saḥ
||60||हुतस्य तस्याऽथ हुताशनस्य प्रदक्षिणां चापि सह श्रियैव ॥
चकार चेतांसि निजेक्षकाणां स्त्रीणां च पुंसां च हरन्हरिः सः
ekāsane tau saha sanniviṣṭau brahmāṇḍamātāpitarau manojñau ||
saṃpūjayāmāsuranarghyavastravibhūṣaṇairdevagaṇāḥ sayoṣāḥ
||61||एकासने तौ सह सन्निविष्टौ ब्रह्माण्डमातापितरौ मनोज्ञौ ॥
संपूजयामासुरनर्घ्यवस्त्रविभूषणैर्देवगणाः सयोषाः
tadā ca gītāni sumaṃgalāni śriyaśca viṣṇorguṇavarṇanāni ||
durgādayaścā'tha pulomajādyā devyo jaguḥ sasmitacāruvaktrāḥ
||62||तदा च गीतानि सुमंगलानि श्रियश्च विष्णोर्गुणवर्णनानि ॥
दुर्गादयश्चाऽथ पुलोमजाद्या देव्यो जगुः सस्मितचारुवक्त्राः
dvidhā vibhaktāni surāṃganānāṃ vṛndānyupāviśya ca sammukhāni ||
taddampatiprekṣaṇakautukāni tathā jaguḥ premabhareṇa tāni
||63||द्विधा विभक्तानि सुरांगनानां वृन्दान्युपाविश्य च सम्मुखानि ॥
तद्दम्पतिप्रेक्षणकौतुकानि तथा जगुः प्रेमभरेण तानि
yathā tadākarṇya surāḥ samastā maharṣayaścā'khilayoṣitopi ||
svāṃtastamaikṣaṃta saha śriyeśaṃ sphuraṃtamāsannanu citravacca
||64||यथा तदाकर्ण्य सुराः समस्ता महर्षयश्चाऽखिलयोषितोपि ॥
स्वांतस्तमैक्षंत सह श्रियेशं स्फुरंतमासन्ननु चित्रवच्च
praṇamya bhaktyā ca varākṣatādi samarpya tābhyāṃ vibudhā mudaiva ||
pṛthakpṛthaktuṣṭuvurūrjitābhirvāgbhiśca tau prāñjalayo vinītāḥ
||65||प्रणम्य भक्त्या च वराक्षतादि समर्प्य ताभ्यां विबुधा मुदैव ॥
पृथक्पृथक्तुष्टुवुरूर्जिताभिर्वाग्भिश्च तौ प्राञ्जलयो विनीताः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye lakṣmīnārāyaṇavivāhotsavanirūpaṇaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||