pūjāmaṇḍalaracanāvidhinirūpaṇam
śrīnārāyaṇa uvāca
khananokṣaṇalepādyaiḥ śodhite dharaṇītale ||
catuṣpādaṃ nyasetpīṭhaṃ nānāraṅgasuśobhite
||1||खननोक्षणलेपाद्यैः शोधिते धरणीतले ॥
चतुष्पादं न्यसेत्पीठं नानारङ्गसुशोभिते
arcakaḥ prāṅmukhaḥ pīṭhapādānkoṇeṣu kārayet ||
caturṣu teṣu dharmādīnsthāpayetsiṃharūpiṇaḥ
||2||अर्चकः प्राङ्मुखः पीठपादान्कोणेषु कारयेत् ॥
चतुर्षु तेषु धर्मादीन्स्थापयेत्सिंहरूपिणः
agnau dharmaṃ nyasecchvetaṃ jñānaṃ śoṇaṃ ca nairṛte ||
vāyau tu pītaṃ vairāgyaṃ śyāmamaiśvaryamaiśake
||3||अग्नौ धर्मं न्यसेच्छ्वेतं ज्ञानं शोणं च नैर्ऋते ॥
वायौ तु पीतं वैराग्यं श्याममैश्वर्यमैशके
manodhīcittāhaṅkārānkramātpūrvādidikṣva'tha ||
vinyasetpīṭhagātreṣu haridraktasitāsitān
||4||मनोधीचित्ताहङ्कारान्क्रमात्पूर्वादिदिक्ष्वऽथ ॥
विन्यसेत्पीठगात्रेषु हरिद्रक्तसितासितान्
sthāpyā raktasitaśyāmā rajaḥsattvatamoguṇāḥ ||
pīṭhasya paṭṭikāyāṃ tu trayopi munisattama
||5||स्थाप्या रक्तसितश्यामा रजःसत्त्वतमोगुणाः ॥
पीठस्य पट्टिकायां तु त्रयोपि मुनिसत्तम
antaḥkaraṇarūpeṣu gātreṣvatha caturṣvapi ||
vimalādyā nyasecchaktīrdvedve ekaikagātrake
||6||अन्तःकरणरूपेषु गात्रेष्वथ चतुर्ष्वपि ॥
विमलाद्या न्यसेच्छक्तीर्द्वेद्वे एकैकगात्रके
vimalotkarṣiṇīti dve gaurāṅgyau pūrvato nyaset ||
vādayantyau śubhāṃ vīṇāṃ haridvastre svalaṃkṛte
||7||विमलोत्कर्षिणीति द्वे गौराङ्ग्यौ पूर्वतो न्यसेत् ॥
वादयन्त्यौ शुभां वीणां हरिद्वस्त्रे स्वलंकृते
jñānākriye nyasedyāmye pītavastre'ruṇadyutī ||
ekā tālaṃ vādayantī mṛdaṅgamaparā tathā
||8||ज्ञानाक्रिये न्यसेद्याम्ये पीतवस्त्रेऽरुणद्युती ॥
एका तालं वादयन्ती मृदङ्गमपरा तथा
yogāpraddhyau nyasetpaścācchyāme aruṇavāsasau ||
saheva muralī cobhe vādayantyau pṛthakpṛthak
||9||योगाप्रद्ध्यौ न्यसेत्पश्चाच्छ्यामे अरुणवाससौ ॥
सहेव मुरली चोभे वादयन्त्यौ पृथक्पृथक्
satyeśāne hemavarṇe uttarasyāṃ tato nyaset ||
śyāmāṃśuke vādayantyāvubhe te parivādinīm
||10||सत्येशाने हेमवर्णे उत्तरस्यां ततो न्यसेत् ॥
श्यामांशुके वादयन्त्यावुभे ते परिवादिनीम्
anugrahākhyā paṭṭikāyāṃ sthāpyaikā ca kṛtāñjaliḥ ||
sarvā etāstu kartavyā dvibhujāḥ suvibhūṣaṇāḥ
||11||अनुग्रहाख्या पट्टिकायां स्थाप्यैका च कृताञ्जलिः ॥
सर्वा एतास्तु कर्तव्या द्विभुजाः सुविभूषणाः
pīṭhopari sitadvīpaṃ kurvīta śvetavāsasā ||
tanmadhye'ṣṭadalaṃ padmaṃ kurvītojvalakarṇikam
||12||पीठोपरि सितद्वीपं कुर्वीत श्वेतवाससा ॥
तन्मध्येऽष्टदलं पद्मं कुर्वीतोज्वलकर्णिकम्
dvādaśāṃśaṃ parityajya padmakṣetrasya bāhyataḥ ||
vṛttaistribhistasya madhyaṃ vibhajetsamabhāgataḥ
||13||द्वादशांशं परित्यज्य पद्मक्षेत्रस्य बाह्यतः ॥
वृत्तैस्त्रिभिस्तस्य मध्यं विभजेत्समभागतः
tatrādyaṃ karṇikāsthānaṃ kesarāṇāṃ tu madhyamam ||
patrāṇāṃ tu tṛtīyaṃ syāddalāgrāṇi tu bāhyataḥ
||14||तत्राद्यं कर्णिकास्थानं केसराणां तु मध्यमम् ॥
पत्राणां तु तृतीयं स्याद्दलाग्राणि तु बाह्यतः
paritastasya ca puraṃ caturdvāraṃ prakalpayet ||
raṅgadravyairbahuvidhairharidrākuṃkumādibhiḥ
||15||परितस्तस्य च पुरं चतुर्द्वारं प्रकल्पयेत् ॥
रङ्गद्रव्यैर्बहुविधैर्हरिद्राकुंकुमादिभिः
kurvīta taṇḍulairvāpi tatra padmādi śobhanam ||
padmasya karṇikāṃ madhye hemavarṇā suśobhayet
||16||कुर्वीत तण्डुलैर्वापि तत्र पद्मादि शोभनम् ॥
पद्मस्य कर्णिकां मध्ये हेमवर्णा सुशोभयेत्
śoṇavarṇāni patrāṇi paritastasya cārcakaḥ ||
kuryādaṣṭāpyaṣṭadikṣu svarṇavarṇāni vā mune
||17||शोणवर्णानि पत्राणि परितस्तस्य चार्चकः ॥
कुर्यादष्टाप्यष्टदिक्षु स्वर्णवर्णानि वा मुने
pūrvaṃ tu gopuraṃ śoṇaṃ śyāmaṃ kuryācca dakṣiṇam ||
pītavarṇaṃ paścimaṃ ca sphaṭikābhaṃ tathottaram
||18||पूर्वं तु गोपुरं शोणं श्यामं कुर्याच्च दक्षिणम् ॥
पीतवर्णं पश्चिमं च स्फटिकाभं तथोत्तरम्
antarāle ca puṣpāṇi citrāṇi purapadmayoḥ ||
kṛtvā madhye'tha śrīkṛṣṇaṃ tadvāme rādhikāṃ nyaset
||19||अन्तराले च पुष्पाणि चित्राणि पुरपद्मयोः ॥
कृत्वा मध्येऽथ श्रीकृष्णं तद्वामे राधिकां न्यसेत्
rādhākṛṣṇasyāsya tataḥ pṛṣṭhe saṃkarṣaṇaṃ nyaset ||
caturbāhuṃ dhṛtacchatraṃ gaurāṅgaṃ nīlavāsasam
||20||राधाकृष्णस्यास्य ततः पृष्ठे संकर्षणं न्यसेत् ॥
चतुर्बाहुं धृतच्छत्रं गौराङ्गं नीलवाससम्
dakṣe nyasedbhagavataḥ pradyumnaṃ pītavāsasam ||
caturbhujaṃ ghanaśyāmaṃ dhṛtvā cāmaramāsthitam
||21||दक्षे न्यसेद्भगवतः प्रद्युम्नं पीतवाससम् ॥
चतुर्भुजं घनश्यामं धृत्वा चामरमास्थितम्
vāme'niruddhaṃ ca harernyasedaruṇavāsasam ||
indranīlamaṇiśyāmaṃ saṃsthitaṃ dhṛtacāmaram
||22||वामेऽनिरुद्धं च हरेर्न्यसेदरुणवाससम् ॥
इन्द्रनीलमणिश्यामं संस्थितं धृतचामरम्
trayopyete tu kartavyā nānālaṃkāraśobhitāḥ ||
anarghyaratnamukuṭāstāruṇyena manoharāḥ
||23||त्रयोप्येते तु कर्तव्या नानालंकारशोभिताः ॥
अनर्घ्यरत्नमुकुटास्तारुण्येन मनोहराः
tato'vatārāṃstu hareḥ kesareṣvaṣṭasu kramāt ||
ekaikasminnyased dvaudvāvaṣṭasvevaṃ hi ṣoḍaśa
||24||ततोऽवतारांस्तु हरेः केसरेष्वष्टसु क्रमात् ॥
एकैकस्मिन्न्यसेद् द्वौद्वावष्टस्वेवं हि षोडश
sthāpayedvāmanaṃ buddhaṃ pūrvasminkesare'grataḥ ||
ghanaśyāmāvubhau hyetau karuṇau brahmacāriṇau
||25||स्थापयेद्वामनं बुद्धं पूर्वस्मिन्केसरेऽग्रतः ॥
घनश्यामावुभौ ह्येतौ करुणौ ब्रह्मचारिणौ
sitāṃśukau kare dakṣe bibhratau phullapaṅkajam ||
abhayaṃ vāmahaste ca śāntau yajñopavītinau
||26||सितांशुकौ करे दक्षे बिभ्रतौ फुल्लपङ्कजम् ॥
अभयं वामहस्ते च शान्तौ यज्ञोपवीतिनौ
kalkinaṃ parśurāmaṃ ca vahnikoṇe'tha vinyaset ||
khaṅgapāṇistatra kalkī parśupāṇistathā'paraḥ
||27||कल्किनं पर्शुरामं च वह्निकोणेऽथ विन्यसेत् ॥
खङ्गपाणिस्तत्र कल्की पर्शुपाणिस्तथाऽपरः
ubhau gaurau ca tāmrākṣau jaṭilau sitavāsasau ||
yajñopavītinau kāryau tyaktakrodhamahārayau
||28||उभौ गौरौ च ताम्राक्षौ जटिलौ सितवाससौ ॥
यज्ञोपवीतिनौ कार्यौ त्यक्तक्रोधमहारयौ
hayagrīvavarāhau ca sthāpayedyāmyakesare ||
hayagrīvo hayāsyaḥ syānnarāṃgaśca caturbhujaḥ
||29||हयग्रीववराहौ च स्थापयेद्याम्यकेसरे ॥
हयग्रीवो हयास्यः स्यान्नरांगश्च चतुर्भुजः
śaṅkhādibhṛtsvarṇavarṇo dhṛtadivyasitāmbaraḥ ||
varāhastu varāhāsyo narāṃgaḥ syāccaturbhujaḥ
||30||शङ्खादिभृत्स्वर्णवर्णो धृतदिव्यसिताम्बरः ॥
वराहस्तु वराहास्यो नरांगः स्याच्चतुर्भुजः
śaṅkhacakragadābjāni dadhatpītāmbaraṃ tathā ||
madhupiṃgalavarṇaśca karttavyo dvibhujo'tha vā
||31||शङ्खचक्रगदाब्जानि दधत्पीताम्बरं तथा ॥
मधुपिंगलवर्णश्च कर्त्तव्यो द्विभुजोऽथ वा
matsyakūrmmau nairṛte ca sthāpayetkesare tataḥ ||
kaṭeradhastadākārāvūrddhvaṃ tau tu narākṛtī
||32||मत्स्यकूर्म्मौ नैर्ऋते च स्थापयेत्केसरे ततः ॥
कटेरधस्तदाकारावूर्द्ध्वं तौ तु नराकृती
vāme śaṃkhaṃ gadāṃ dakṣe pāṇau ca dadhatāvubhau ||
śyāmasundaradehau ca karttavyau dhṛtabhūṣaṇau
||33||वामे शंखं गदां दक्षे पाणौ च दधतावुभौ ॥
श्यामसुन्दरदेहौ च कर्त्तव्यौ धृतभूषणौ
dhanvantariṃ nṛsiṃhaṃ ca paścime kesare nyaset ||
dhanvantariḥ śuklavāsā gaurāṃgo'mṛtakumbhadhṛt
||34||धन्वन्तरिं नृसिंहं च पश्चिमे केसरे न्यसेत् ॥
धन्वन्तरिः शुक्लवासा गौरांगोऽमृतकुम्भधृत्
siṃhavaktro nṛsiṃhastu nṛdehaḥ kesarānvitaḥ ||
nīlotpalābho dvibhujo gadācakradharo bhaveta
||35||सिंहवक्त्रो नृसिंहस्तु नृदेहः केसरान्वितः ॥
नीलोत्पलाभो द्विभुजो गदाचक्रधरो भवेत
vāyau nyasedubhau haṃsadattātreyau jaṭādharau ||
yogiveṣau sitau daṇḍakamaṇḍalukarau tathā
||36||वायौ न्यसेदुभौ हंसदत्तात्रेयौ जटाधरौ ॥
योगिवेषौ सितौ दण्डकमण्डलुकरौ तथा
uttare kesare vyāsaṃ nyasedgaṇapatiṃ tataḥ ||
tatra vyāso viśālākṣaḥ kṛṣṇavarṇaḥ sitāmbaraḥ
||37||उत्तरे केसरे व्यासं न्यसेद्गणपतिं ततः ॥
तत्र व्यासो विशालाक्षः कृष्णवर्णः सिताम्बरः
dvibhujo dhṛtavedaśca supiśaṃgajaṭādharaḥ ||
sitayajñopavītaśca karttavyaḥ sapavitrakaḥ
||38||द्विभुजो धृतवेदश्च सुपिशंगजटाधरः ॥
सितयज्ञोपवीतश्च कर्त्तव्यः सपवित्रकः
gajāsya ekadantaśca rakto gaṇapatirbhavet ||
raktāmbaradharaścaiva nāgayajñopavītavān
||39||गजास्य एकदन्तश्च रक्तो गणपतिर्भवेत् ॥
रक्ताम्बरधरश्चैव नागयज्ञोपवीतवान्
tundilaśca caturbāhuḥ pāśāṅkuśavarāndadhat ||
kareṇaikena ca dadhadramyāṃ pustakalekhinīm
||40||तुन्दिलश्च चतुर्बाहुः पाशाङ्कुशवरान्दधत् ॥
करेणैकेन च दधद्रम्यां पुस्तकलेखिनीम्
nyasetkesara īśāne kapilaṃ pūjakastataḥ ||
sanatkumāraṃ ca muniṃ naiṣṭhikabrahmacāriṇam
||41||न्यसेत्केसर ईशाने कपिलं पूजकस्ततः ॥
सनत्कुमारं च मुनिं नैष्ठिकब्रह्मचारिणम्
śuklāṃgaḥ kapilaḥ kāryo dhṛtacārusitāmbaraḥ ||
dadhatkarābhyāmambhojamabhayaṃ śāntavigraham
||42||शुक्लांगः कपिलः कार्यो धृतचारुसिताम्बरः ॥
दधत्कराभ्यामम्भोजमभयं शान्तविग्रहम्
pañcavārṣikabālābho digvastro'lpajaṭādharaḥ ||
sanatkumāraśca muniḥ karttavyaḥ pūjakena tu
||43||पञ्चवार्षिकबालाभो दिग्वस्त्रोऽल्पजटाधरः ॥
सनत्कुमारश्च मुनिः कर्त्तव्यः पूजकेन तु
saṃsthāpya kesareṣvitthaṃ devatāḥ paṅkajasya tu ||
nyasecca dalamadhyeṣu pārṣadānarccako'ṣṭasu
||44||संस्थाप्य केसरेष्वित्थं देवताः पङ्कजस्य तु ॥
न्यसेच्च दलमध्येषु पार्षदानर्च्चकोऽष्टसु
viṣvaksenaṃ ca garuḍaṃ tatrādau pūrvato nyaset ||
tato dakṣakrameṇaiva prabalaṃ ca balaṃ nyaset
||45||विष्वक्सेनं च गरुडं तत्रादौ पूर्वतो न्यसेत् ॥
ततो दक्षक्रमेणैव प्रबलं च बलं न्यसेत्
kumudaṃ kumudākṣaṃ ca sunandaṃ nandameva ca ||
śrutadevaṃ jayantaṃ ca vinyasedvijayaṃ jayam
||46||कुमुदं कुमुदाक्षं च सुनन्दं नन्दमेव च ॥
श्रुतदेवं जयन्तं च विन्यसेद्विजयं जयम्
tataḥ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ ca puṣpadantaṃ ca sātvatam ||
dvaudvāvevaṃ krameṇaiva sthāneṣvaṣṭasu vinyaset
||47||ततः प्रचण्डं चण्डं च पुष्पदन्तं च सात्वतम् ॥
द्वौद्वावेवं क्रमेणैव स्थानेष्वष्टसु विन्यसेत्
caturbhujāḥ sarva ete śaṅkhāryabjagadādharāḥ ||
kāryāḥ kiriṭinaḥ śyāmāḥ pītavastrāḥ subhūṣaṇāḥ
||48||चतुर्भुजाः सर्व एते शङ्खार्यब्जगदाधराः ॥
कार्याः किरिटिनः श्यामाः पीतवस्त्राः सुभूषणाः
dalamadhyāntarāleṣu siddhīraṣṭasu vinyaset ||
nānā maṃgalavādyānāṃ vādane nipuṇāḥ kramāt
||49||दलमध्यान्तरालेषु सिद्धीरष्टसु विन्यसेत् ॥
नाना मंगलवाद्यानां वादने निपुणाः क्रमात्
aṇimā laghimā prāptiḥ prākāmyaṃ mahimā tathā ||
īśitā vaśitā caivāṣṭamī kāmāvasāyitā
||50||अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा ॥
ईशिता वशिता चैवाष्टमी कामावसायिता
etāḥ suvarṇavarṇābhāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ ||
veṇuvīṇādihastāśca karttavyāścitravāsasaḥ
||51||एताः सुवर्णवर्णाभाः सर्वाभरणभूषिताः ॥
वेणुवीणादिहस्ताश्च कर्त्तव्याश्चित्रवाससः
dalāgreṣvaṣṭasu tato vedāñchāstrāṇi ca nyaset ||
tatra vedānnyaseddikṣu śāstrāṇi tu vidikṣu saḥ
||52||दलाग्रेष्वष्टसु ततो वेदाञ्छास्त्राणि च न्यसेत् ॥
तत्र वेदान्न्यसेद्दिक्षु शास्त्राणि तु विदिक्षु सः
pūrve nyasettu ṛgvedamakṣamālādharaṃ sitam ||
kharvaṃ lambodaraṃ saumyaṃ padmanetraṃ sitāmbaram
||53||पूर्वे न्यसेत्तु ऋग्वेदमक्षमालाधरं सितम् ॥
खर्वं लम्बोदरं सौम्यं पद्मनेत्रं सिताम्बरम्
yāmye nyasedyajurvedaṃ madhyamāṃgaṃ kṛśodaram ||
piṃgākṣaṃ sthūlakaṇṭhaṃ ca pītaṃ cāruṇavāsasam
||54||याम्ये न्यसेद्यजुर्वेदं मध्यमांगं कृशोदरम् ॥
पिंगाक्षं स्थूलकण्ठं च पीतं चारुणवाससम्
akṣasrajaṃ kare vāme dakṣe vajraṃ ca bibhratam ||
paścime sāmavedaṃ ca prāṃśumādityavarcasam
||55||अक्षस्रजं करे वामे दक्षे वज्रं च बिभ्रतम् ॥
पश्चिमे सामवेदं च प्रांशुमादित्यवर्चसम्
dakṣe'kṣamālāṃ vāme ca dhṛtavantaṃ kare daram ||
svarṇavastraṃ viśālākṣaṃ vinyasedgāyanodyatam
||56||दक्षेऽक्षमालां वामे च धृतवन्तं करे दरम् ॥
स्वर्णवस्त्रं विशालाक्षं विन्यसेद्गायनोद्यतम्
atharvāṇaṃ nyasetsaumye sitāṃgaṃ nīlavāsasam ||
vāme'kṣasūtraṃ dakṣe ca khaṭvāṃgaṃ bibhrataṃ kare ||
vahnyojasaṃ ca tāmrākṣaṃ vayasā sthaviraṃ tathā
||57||अथर्वाणं न्यसेत्सौम्ये सितांगं नीलवाससम् ॥
वामेऽक्षसूत्रं दक्षे च खट्वांगं बिभ्रतं करे ॥
वह्न्योजसं च ताम्राक्षं वयसा स्थविरं तथा
agnikoṇe dharmaśāstraṃ nyasecca kamalāsanam ||
śvetaṃ ca bibhrataṃ dorbhyāṃ muktāmālāṃ tathātulām
||58||अग्निकोणे धर्मशास्त्रं न्यसेच्च कमलासनम् ॥
श्वेतं च बिभ्रतं दोर्भ्यां मुक्तामालां तथातुलाम्
dīrghakeśanakhaṃ sāṃkhyaṃ nairṛte tundilaṃ nyaset |
japamālāṃ ca daṇḍaṃ ca karābhyāṃ bibhrataṃ sitam
||59||दीर्घकेशनखं सांख्यं नैर्ऋते तुन्दिलं न्यसेत् ।
जपमालां च दण्डं च कराभ्यां बिभ्रतं सितम्
nyasedvāyau tato yogaṃ svarṇavarṇaṃ kṛśodaram ||
ūrunyastakaradvandvaṃ svanāsāgrakṛtekṣaṇam
||60||न्यसेद्वायौ ततो योगं स्वर्णवर्णं कृशोदरम् ॥
ऊरुन्यस्तकरद्वन्द्वं स्वनासाग्रकृतेक्षणम्
pañcarātraṃ tatheśāne dhavalaṃ vanamālinam ||
nyasetkarābhyāṃ dadhatamakṣamālāṃ ca lāṃgalam
||61||पञ्चरात्रं तथेशाने धवलं वनमालिनम् ॥
न्यसेत्कराभ्यां दधतमक्षमालां च लांगलम्
eṣāṃ caturṇāṃ vāsāṃsi śvetasūkṣmaghanāni ca ||
karttavyāni tathākṣīṇi padmapatrāyatāni ca
||62||एषां चतुर्णां वासांसि श्वेतसूक्ष्मघनानि च ॥
कर्त्तव्यानि तथाक्षीणि पद्मपत्रायतानि च
agrāṇāmantarāleṣu maharṣīṃśca sayoṣitaḥ ||
vinyasetpaṭhato vedānpūrvāgneyādyanukramāt
||63||अग्राणामन्तरालेषु महर्षींश्च सयोषितः ॥
विन्यसेत्पठतो वेदान्पूर्वाग्नेयाद्यनुक्रमात्
marīciṃ kalayā yuktamatriṃ cāpyanasūyayā ||
śraddhayāṃgirasaṃ sākaṃ pulastyaṃ ca havirbhuvā
||64||मरीचिं कलया युक्तमत्रिं चाप्यनसूयया ॥
श्रद्धयांगिरसं साकं पुलस्त्यं च हविर्भुवा
gatyā yuktaṃ ca pulahaṃ kriyayā ca saha kratum ||
khyātyā bhṛgumarundhatyā vaśiṣṭhaṃ saha vinyaset
||65||गत्या युक्तं च पुलहं क्रियया च सह क्रतुम् ॥
ख्यात्या भृगुमरुन्धत्या वशिष्ठं सह विन्यसेत्
dvibhujāḥ sarva evaite jaṭāśmaśrudharāḥ kṛśāḥ ||
kāryāstapasvino daṇḍāndadhataśca kamaṇḍalūn
||66||द्विभुजाः सर्व एवैते जटाश्मश्रुधराः कृशाः ॥
कार्यास्तपस्विनो दण्डान्दधतश्च कमण्डलून्
padmādbahirnyaseccā'ṣṭau diśāsu vidiśāsu ca ||
dikpālānindrapramukhānsahayānānyathādiśam
||67||पद्माद्बहिर्न्यसेच्चाऽष्टौ दिशासु विदिशासु च ॥
दिक्पालानिन्द्रप्रमुखान्सहयानान्यथादिशम्
prācyāmairāvatārūḍhaṃ nyasedindraṃ caturbhujam ||
vajrāṃkuśāmbujavarāndadhataṃ svarṇasannibham
||68||प्राच्यामैरावतारूढं न्यसेदिन्द्रं चतुर्भुजम् ॥
वज्रांकुशाम्बुजवरान्दधतं स्वर्णसन्निभम्
kausumbharamyavasanaṃ nānālaṃkāraśobhitam ||
śoṇāpāṃgaṃ viśālākṣaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
||69||कौसुम्भरम्यवसनं नानालंकारशोभितम् ॥
शोणापांगं विशालाक्षं सर्वलक्षणलक्षितम्
agnikoṇe nyasedagniṃ tāmravarṇaṃ caturbhujam ||
dadhānaṃ pāṇibhiścaiva śūlaṃ śaktiṃ srucaṃ sruvam
||70||अग्निकोणे न्यसेदग्निं ताम्रवर्णं चतुर्भुजम् ॥
दधानं पाणिभिश्चैव शूलं शक्तिं स्रुचं स्रुवम्
catuḥśuke haimarathe niṣaṇṇaṃ vāyusārathim ||
trinetraṃ dhūmravasanaṃ piṅgaśmaśrujaṭekṣaṇam
||71||चतुःशुके हैमरथे निषण्णं वायुसारथिम् ॥
त्रिनेत्रं धूम्रवसनं पिङ्गश्मश्रुजटेक्षणम्
yamaṃ nyaseddakṣiṇataḥ śyāmaṃ cāmīkarāmbaram ||
caturbhujaṃ daṇḍakhaḍgaparaśuṃ pāśadhāriṇam ||
unmattamahiṣārūḍhaṃ nānābhūṣaṇabhūṣitam
||72||यमं न्यसेद्दक्षिणतः श्यामं चामीकराम्बरम् ॥
चतुर्भुजं दण्डखड्गपरशुं पाशधारिणम् ॥
उन्मत्तमहिषारूढं नानाभूषणभूषितम्
ūrddhvakeśaṃ virūpākṣaṃ nairṛtaṃ nairṛte nyaset ||
khaḍgaṃ pāśaṃ ca dadhataṃ dvibhujaṃ naravāhanam
||73||ऊर्द्ध्वकेशं विरूपाक्षं नैर्ऋतं नैर्ऋते न्यसेत् ॥
खड्गं पाशं च दधतं द्विभुजं नरवाहनम्
hariśmaśruṃ dhūmravarṇaṃ parivītāsitāmbaram ||
hāṭakānekabhūṣāḍhyamavaiṣṇavabhayaṃkaram
||74||हरिश्मश्रुं धूम्रवर्णं परिवीतासिताम्बरम् ॥
हाटकानेकभूषाढ्यमवैष्णवभयंकरम्
tataḥ pratīcyāṃ varuṇamindranīlamaṇiprabham ||
śvetāmbaraṃ caturbāhuṃ muktāhāra vibhūṣitam
||75||ततः प्रतीच्यां वरुणमिन्द्रनीलमणिप्रभम् ॥
श्वेताम्बरं चतुर्बाहुं मुक्ताहार विभूषितम्
saptahaṃsarathārūḍhaṃ dorbhyāṃ pāśaṃ ca bibhratam ||
anyābhyāṃ ratnapātraṃ ca śaṃkhaṃ ca dadhataṃ nyaset
||76||सप्तहंसरथारूढं दोर्भ्यां पाशं च बिभ्रतम् ॥
अन्याभ्यां रत्नपात्रं च शंखं च दधतं न्यसेत्
vāyau vāyuṃ haridvarṇaṃ dvibhujaṃ kṛṣṇavāsasam ||
pṛṣatsthaṃ muktakeśaṃ ca vyāttāsyaṃ dhvajinaṃ nyaset
||77||वायौ वायुं हरिद्वर्णं द्विभुजं कृष्णवाससम् ॥
पृषत्स्थं मुक्तकेशं च व्यात्तास्यं ध्वजिनं न्यसेत्
saumye nyasetkuberaṃ ca svarṇavarṇaṃ caturbhujam ||
gadāśaktitriśūlāni ratnapātraṃ ca bibhratam
||78||सौम्ये न्यसेत्कुबेरं च स्वर्णवर्णं चतुर्भुजम् ॥
गदाशक्तित्रिशूलानि रत्नपात्रं च बिभ्रतम्
nīlāmbaraṃ śmaśrulaṃ ca śibikāyāṃ samāsthitam ||
piśaṃgavāmanayanaṃ naikabhūṣaṃ ca varmiṇam
||79||नीलाम्बरं श्मश्रुलं च शिबिकायां समास्थितम् ॥
पिशंगवामनयनं नैकभूषं च वर्मिणम्
īśāne'tha mūhārudramarddhanārīśvaraṃ nyaset ||
vāmārddhe pārvatī kāryā dakṣārddhe tatra śaṃkaraḥ
||80||ईशानेऽथ मूहारुद्रमर्द्धनारीश्वरं न्यसेत् ॥
वामार्द्धे पार्वती कार्या दक्षार्द्धे तत्र शंकरः
īśvarārddhe jaṭājūṭaṃ kartavyaṃ candrabhūṣitam ||
umārddhe tilakaṃ kāryaṃ sīmantamalike tathā
||81||ईश्वरार्द्धे जटाजूटं कर्तव्यं चन्द्रभूषितम् ॥
उमार्द्धे तिलकं कार्यं सीमन्तमलिके तथा
bhasmanoddhūlitaṃ cārddhamarddhaṃ kuṃkumabhūṣitam ||
nāgopavītaṃ cāpyarddhamarddhaṃ hāravibhūṣitam
||82||भस्मनोद्धूलितं चार्द्धमर्द्धं कुंकुमभूषितम् ॥
नागोपवीतं चाप्यर्द्धमर्द्धं हारविभूषितम्
vāmārddhe ca stanaḥ pīnaḥ karttavyaḥ kaṃcukīvṛtaḥ ||
kaṭyāṃ ca raśanā haimī pāde kāñcananūpuram
||83||वामार्द्धे च स्तनः पीनः कर्त्तव्यः कंचुकीवृतः ॥
कट्यां च रशना हैमी पादे काञ्चननूपुरम्
kausumbhaṃ vasanaṃ caiva karau kaṃkaṇabhūṣitau ||
triśūlamakṣasūtraṃ ca dadhatau ratnamudrikau
||84||कौसुम्भं वसनं चैव करौ कंकणभूषितौ ॥
त्रिशूलमक्षसूत्रं च दधतौ रत्नमुद्रिकौ
dakṣārddhe raśanā sārpī kāryā vastraṃ gajājinam ||
karau ca nāgavalayau darpaṇotpaladhāriṇau
||85||दक्षार्द्धे रशना सार्पी कार्या वस्त्रं गजाजिनम् ॥
करौ च नागवलयौ दर्पणोत्पलधारिणौ
evaṃvidhaṃ mahādevaṃ nyasedvṛṣabhavāhanam ||
itthamaṣṭadigīśānāṃ kuryātsthāpanamarcakaḥ
||86||एवंविधं महादेवं न्यसेद्वृषभवाहनम् ॥
इत्थमष्टदिगीशानां कुर्यात्स्थापनमर्चकः
purādbahistataścāṣṭau sthāpayedarcako grahān ||
svasvadikṣu sthitānsvasvānyārūḍhānsyandanāni ca
||87||पुराद्बहिस्ततश्चाष्टौ स्थापयेदर्चको ग्रहान् ॥
स्वस्वदिक्षु स्थितान्स्वस्वान्यारूढान्स्यन्दनानि च
prācyāṃ diśi nyasettatra bhāskaraṃ pītavāsasam ||
sindūravarṇaṃ dvibhujaṃ padmahastaṃ rathe sthitam
||88||प्राच्यां दिशि न्यसेत्तत्र भास्करं पीतवाससम् ॥
सिन्दूरवर्णं द्विभुजं पद्महस्तं रथे स्थितम्
ekaṃ cakraṃ dvādaśāraṃ rathasyāsyātitejasaḥ ||
saptāśvāśca haridvarṇā vāme santi niyojitāḥ
||89||एकं चक्रं द्वादशारं रथस्यास्यातितेजसः ॥
सप्ताश्वाश्च हरिद्वर्णा वामे सन्ति नियोजिताः
agnikoṇe tataḥ sthāpyo bhṛguḥ śvetaḥ sitāmbaraḥ ||
daṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ bibhraddvibāhuḥ saumyadarśanaḥ
||90||अग्निकोणे ततः स्थाप्यो भृगुः श्वेतः सिताम्बरः ॥
दण्डं कमण्डलुं बिभ्रद्द्विबाहुः सौम्यदर्शनः
citravarṇāśvadaśake sthito hemamaye rathe ||
dakṣiṇe ca nyasedbhaumaṃ raktaṃ raktāmbaraṃ tathā
||91||चित्रवर्णाश्वदशके स्थितो हेममये रथे ॥
दक्षिणे च न्यसेद्भौमं रक्तं रक्ताम्बरं तथा
caturbhujaṃ gadāśaktitriśūlavaradhāriṇam ||
tasya haimaṃ rathaṃ kuryādaruṇāṣṭahayānvitam
||92||चतुर्भुजं गदाशक्तित्रिशूलवरधारिणम् ॥
तस्य हैमं रथं कुर्यादरुणाष्टहयान्वितम्
rāhuśca nairṛte koṇe nīlavāsāścaturbhujaḥ ||
karālāsyastamorūpaścarmāsiśaktiśūladhṛt
||93||राहुश्च नैर्ऋते कोणे नीलवासाश्चतुर्भुजः ॥
करालास्यस्तमोरूपश्चर्मासिशक्तिशूलधृत्
bhṛṅgavarṇāṣṭaturage sthitaḥ kāryastvayorathe ||
sauriśca paścime sthāpya indranīlasamadyutiḥ
||94||भृङ्गवर्णाष्टतुरगे स्थितः कार्यस्त्वयोरथे ॥
सौरिश्च पश्चिमे स्थाप्य इन्द्रनीलसमद्युतिः
dhanvī triśūlī dvibhujo mandākṣaścāsitāmbaraḥ ||
śabalāṣṭāśvasaṃyukte sthitaḥ kārṣṇāyase rathe
||95||धन्वी त्रिशूली द्विभुजो मन्दाक्षश्चासिताम्बरः ॥
शबलाष्टाश्वसंयुक्ते स्थितः कार्ष्णायसे रथे
vāyukoṇe tataścandraṃ sthāpayecca sitāmbaram ||
śvetavarṇaṃ gadāhastaṃ dvibhujaṃ ca rathe sthitam
||96||वायुकोणे ततश्चन्द्रं स्थापयेच्च सिताम्बरम् ॥
श्वेतवर्णं गदाहस्तं द्विभुजं च रथे स्थितम्
śatāracakratritaye syandane tasya cāmmaye ||
kundābhāḥ santyubhayato yojitāsturagā daśa
||97||शतारचक्रत्रितये स्यन्दने तस्य चाम्मये ॥
कुन्दाभाः सन्त्युभयतो योजितास्तुरगा दश
uttare dvibhujaḥ saumyo varābhayakaroruṇaḥ ||
haridvāsāṣṭapiṃgāśve kāryo haimarathe sthitaḥ
||98||उत्तरे द्विभुजः सौम्यो वराभयकरोरुणः ॥
हरिद्वासाष्टपिंगाश्वे कार्यो हैमरथे स्थितः
īśāne ca guruḥ sthāpyo hemavarṇaḥ sitāmbaraḥ ||
dvibhujaḥ padmanayano dhṛtadaṇḍakamaṇḍaluḥ ||
pāṇḍurāṣṭahaye haime niṣaṇṇaḥ syandanottame
||99||ईशाने च गुरुः स्थाप्यो हेमवर्णः सिताम्बरः ॥
द्विभुजः पद्मनयनो धृतदण्डकमण्डलुः ॥
पाण्डुराष्टहये हैमे निषण्णः स्यन्दनोत्तमे
aṃgadevānbhagavataḥ sthāpayeditthamarcakaḥ ||
karṇikādripurāntāntasthāneṣu kramaśo'khilān
||100||अंगदेवान्भगवतः स्थापयेदित्थमर्चकः ॥
कर्णिकाद्रिपुरान्तान्तस्थानेषु क्रमशोऽखिलान्
vāsudevāṃgadevānāṃ nyasenmūrttīstu vaibhavī ||
pūgaphalānītarastu nyasetpuṣpākṣatādi vā
||101||वासुदेवांगदेवानां न्यसेन्मूर्त्तीस्तु वैभवी ॥
पूगफलानीतरस्तु न्यसेत्पुष्पाक्षतादि वा
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye kriyāyoge pūjāmaṇḍalaracanāvidhinirūpaṇaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||