cāturvarṇyadharmanirūpaṇam
nārada uvāca
bhagavanbrūhi me dharmamekāntaṃ tava saṃmatam ||
prīyate yena viśvātmā vāsudevaḥ sa sarvadā
||1||भगवन्ब्रूहि मे धर्ममेकान्तं तव संमतम् ॥
प्रीयते येन विश्वात्मा वासुदेवः स सर्वदा
śrīnārāyaṇa uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā brahmanmatiste vimalā kila ||
mayi snigdhāya bhaktāya tubhyaṃ guhyamapi bruve
||2||साधु पृष्टं त्वया ब्रह्मन्मतिस्ते विमला किल ॥
मयि स्निग्धाय भक्ताय तुभ्यं गुह्यमपि ब्रुवे
dharma eṣa mayā proktaḥ kalpasyādau vivasvate ||
tameva kathaye tubhyaṃ sanātanamahaṃ mune
||3||धर्म एष मया प्रोक्तः कल्पस्यादौ विवस्वते ॥
तमेव कथये तुभ्यं सनातनमहं मुने
svadharmajñānavairāgyaiḥ saha lakṣmīvadīśvare ||
tasminnananyā bhaktiryā dharma ekāntikaḥ sa vai
||4||स्वधर्मज्ञानवैराग्यैः सह लक्ष्मीवदीश्वरे ॥
तस्मिन्ननन्या भक्तिर्या धर्म एकान्तिकः स वै
tenaivātiprasannaḥ syādgolokādhipatiḥ svayam ||
jāyate sa ca bhaktopi paripūrṇamanorathaḥ
||5||तेनैवातिप्रसन्नः स्याद्गोलोकाधिपतिः स्वयम् ॥
जायते स च भक्तोपि परिपूर्णमनोरथः
nārada uvāca
lakṣaṇāni bubhutsāmi svadharmādeḥ pṛthakpṛthak ||
śāstrayonerahaṃ tvatto vaktuṃ tāni tvamarhasi
||6||लक्षणानि बुभुत्सामि स्वधर्मादेः पृथक्पृथक् ॥
शास्त्रयोनेरहं त्वत्तो वक्तुं तानि त्वमर्हसि
nigamāgamaśāstrāṇāṃ sarveṣāmapi satpate ||
mūlaṃ tvameka evāsi yeṣu dharmaḥ sanātanaḥ
||7||निगमागमशास्त्राणां सर्वेषामपि सत्पते ॥
मूलं त्वमेक एवासि येषु धर्मः सनातनः
tvameva sākṣādbhagavānvāsudevo'kṣarātparaḥ ||
śreyase sarvabhūtānāṃ vartase'tra dayānidhiḥ
||8||त्वमेव साक्षाद्भगवान्वासुदेवोऽक्षरात्परः ॥
श्रेयसे सर्वभूतानां वर्तसेऽत्र दयानिधिः
tvatto'nye tu svasvabhāvaguṇatantrā hyajādayaḥ ||
yathāvanna vijānīyurddharmādīṃstvamato vada
||9||त्वत्तोऽन्ये तु स्वस्वभावगुणतन्त्रा ह्यजादयः ॥
यथावन्न विजानीयुर्द्धर्मादींस्त्वमतो वद
skanda uvāca
iti devarṣiṇā pṛṣṭo bhagavāndharmanandanaḥ ||
svadharmādīnkrameṇaiva kathayāmāsa sarvavit
||10||इति देवर्षिणा पृष्टो भगवान्धर्मनन्दनः ॥
स्वधर्मादीन्क्रमेणैव कथयामास सर्ववित्
śrīnārāyaṇa uvāca
varṇānāmāśramāṇāṃ ca sadācāraḥ pṛthakpṛthak ||
sāmānyaḥ saviśeṣaśca svadharmaḥ sa udīryate
||11||वर्णानामाश्रमाणां च सदाचारः पृथक्पृथक् ॥
सामान्यः सविशेषश्च स्वधर्मः स उदीर्यते
nṛṇāṃ sādhāraṇaṃ dharmaṃ sarveṣāmāditaḥ śṛṇu ||
ahiṃsā paramo dharmastatrādima udāhṛtaḥ
||12||नृणां साधारणं धर्मं सर्वेषामादितः शृणु ॥
अहिंसा परमो धर्मस्तत्रादिम उदाहृतः
svamukhyadharmavṛtyorapyadroho manasāpi yaḥ ||
sati gatyantare prāṇimātrasyāpīti sā matā
||13||स्वमुख्यधर्मवृत्योरप्यद्रोहो मनसापि यः ॥
सति गत्यन्तरे प्राणिमात्रस्यापीति सा मता
satyā vāgbhūtamātrasya droho na syādyayā tathā ||
tapaśca śāstravihitabhogasaṃkocalakṣaṇam
||14||सत्या वाग्भूतमात्रस्य द्रोहो न स्याद्यया तथा ॥
तपश्च शास्त्रविहितभोगसंकोचलक्षणम्
bāhyamābhyantaraṃ ceti dvividhaṃ śaucakarma ca ||
anādānaṃ parasvasya parokṣaṃ vā chalena ca
||15||बाह्यमाभ्यन्तरं चेति द्विविधं शौचकर्म च ॥
अनादानं परस्वस्य परोक्षं वा छलेन च
yathocitaṃ brahmacaryakāmalobhakrudhāṃ jayaḥ ||
mudā vittārpaṇaṃ pātre tuṣṭirlabdhena daivataḥ
||16||यथोचितं ब्रह्मचर्यकामलोभक्रुधां जयः ॥
मुदा वित्तार्पणं पात्रे तुष्टिर्लब्धेन दैवतः
tīrthe kṣetre ca yajñādau caturvargāptayepi vā ||
ātmano vā parasyāpi sarvathā ghātavarjanam
||17||तीर्थे क्षेत्रे च यज्ञादौ चतुर्वर्गाप्तयेपि वा ॥
आत्मनो वा परस्यापि सर्वथा घातवर्जनम्
jātibhraṃśakarāṇāṃ ca karmaṇāṃ parivarjanam ||
pāṇipādodaropasthavācāṃ saṃyamanaṃ tathā
||18||जातिभ्रंशकराणां च कर्मणां परिवर्जनम् ॥
पाणिपादोदरोपस्थवाचां संयमनं तथा
sarveṣāṃ vyasanānāṃ ca varjanaṃ madyamāṃsayoḥ ||
vyabhicārānnivṛttiśca kulasaddharmapālanam
||19||सर्वेषां व्यसनानां च वर्जनं मद्यमांसयोः ॥
व्यभिचारान्निवृत्तिश्च कुलसद्धर्मपालनम्
ekādaśīnāṃ sarvāsāṃ yamaiḥ sākamupoṣaṇam ||
harerjanmadinānāṃ ca vratācaraṇamañjasā
||20||एकादशीनां सर्वासां यमैः साकमुपोषणम् ॥
हरेर्जन्मदिनानां च व्रताचरणमञ्जसा
ārjavaṃ sādhusevā ca vibhajyā'nnādibhojanam ||
bhaktirbhagavataśceti dharmāḥ sādhāraṇā nṛṇām
||21||आर्जवं साधुसेवा च विभज्याऽन्नादिभोजनम् ॥
भक्तिर्भगवतश्चेति धर्माः साधारणा नृणाम्
brahmakṣatraviśaḥ śūdrā varṇāścatvāra īritāḥ ||
teṣāṃ pṛthakpṛthagdharmānviśeṣānvacmi te mune
||22||ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा वर्णाश्चत्वार ईरिताः ॥
तेषां पृथक्पृथग्धर्मान्विशेषान्वच्मि ते मुने
śamo damaḥ kṣamā śaucamāstikyaṃ bhaktirīśituḥ ||
tapo jñānaṃ ca vijñānaṃ vipradharmaḥ svabhāvajaḥ
||23||शमो दमः क्षमा शौचमास्तिक्यं भक्तिरीशितुः ॥
तपो ज्ञानं च विज्ञानं विप्रधर्मः स्वभावजः
śūratvaṃ dhairyamaudārya balaṃ tejaḥ śaraṇyatā ||
goviprasādhurakṣejyā dharmāḥ kṣatrasya kīrttitāḥ
||24||शूरत्वं धैर्यमौदार्य बलं तेजः शरण्यता ॥
गोविप्रसाधुरक्षेज्या धर्माः क्षत्रस्य कीर्त्तिताः
rājñastvete'tha nītyaiva prajānāṃ paripālanam ||
dharmasaṃsthāpanaṃ bhūmau dharmā daṇḍārhadaṇḍanam
||25||राज्ञस्त्वेतेऽथ नीत्यैव प्रजानां परिपालनम् ॥
धर्मसंस्थापनं भूमौ धर्मा दण्डार्हदण्डनम्
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca sādhubrāhmaṇasevanam ||
atuṣṭirarthopacaye dharmā vaiśyasya codyamaḥ
||26||आस्तिक्यं दाननिष्ठा च साधुब्राह्मणसेवनम् ॥
अतुष्टिरर्थोपचये धर्मा वैश्यस्य चोद्यमः
dvijātīnāṃ ca devānāṃ sevā niṣkapaṭaṃ gavām ||
viśeṣadharmaḥ kathitaḥ śūdrasya munisattama
||27||द्विजातीनां च देवानां सेवा निष्कपटं गवाम् ॥
विशेषधर्मः कथितः शूद्रस्य मुनिसत्तम
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca viśuddhācca pratigrahaḥ ||
viprasya jīvikā proktā tatrāntyā tvāpadi smṛtā
||28||अध्यापनं याजनं च विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥
विप्रस्य जीविका प्रोक्ता तत्रान्त्या त्वापदि स्मृता
yājane'dhyāpane vāpi doṣadarśī dvijottamaḥ ||
yastasyā'nyāpi vihitā vṛttirasti caturvidhā
||29||याजनेऽध्यापने वापि दोषदर्शी द्विजोत्तमः ॥
यस्तस्याऽन्यापि विहिता वृत्तिरस्ति चतुर्विधा
śiloñcha nityayācñā ca śālīnaṃ cocitā kṛṣiḥ ||
śreyasī pūrvapūrvā'tra jñātavyā dvijasattamaiḥ
||30||शिलोञ्छ नित्ययाच्ञा च शालीनं चोचिता कृषिः ॥
श्रेयसी पूर्वपूर्वाऽत्र ज्ञातव्या द्विजसत्तमैः
vipro jīvedvaiśyavṛttyā satyāmāpadi nārada ||
atha vā kṣatravṛttyāpi śvavṛttyā na tu karhicit
||31||विप्रो जीवेद्वैश्यवृत्त्या सत्यामापदि नारद ॥
अथ वा क्षत्रवृत्त्यापि श्ववृत्त्या न तु कर्हिचित्
śastreṇa jīvetkṣatraṃ tu sarvato dharmarakṣayā ||
āpanno vaiśyavṛttyaiva viprarūpeṇa vā caret
||32||शस्त्रेण जीवेत्क्षत्रं तु सर्वतो धर्मरक्षया ॥
आपन्नो वैश्यवृत्त्यैव विप्ररूपेण वा चरेत्
karādānādinṛpateraviprādvṛttirīritā ||
deśakālānusāreṇa rañjayitvā'khilāḥ prajāḥ
||33||करादानादिनृपतेरविप्राद्वृत्तिरीरिता ॥
देशकालानुसारेण रञ्जयित्वाऽखिलाः प्रजाः
āpatkālepi kṣatrasya brāhmaṇasyeva sarvathā ||
vigarhitā nīcasevā svatejaḥkṣayakāriṇī
||34||आपत्कालेपि क्षत्रस्य ब्राह्मणस्येव सर्वथा ॥
विगर्हिता नीचसेवा स्वतेजःक्षयकारिणी
kṛṣivāṇijyagorakṣā turīyā vṛddhijīvanam ||
vaiśyasya jīvikā proktā śūdravṛttistathāpadi
||35||कृषिवाणिज्यगोरक्षा तुरीया वृद्धिजीवनम् ॥
वैश्यस्य जीविका प्रोक्ता शूद्रवृत्तिस्तथापदि
śūdro jīveddvijātīnāṃ sevālabdhadhanena ca ||
āpatkāle tu kārvāderjīvikāvṛttimāśrayet
||36||शूद्रो जीवेद्द्विजातीनां सेवालब्धधनेन च ॥
आपत्काले तु कार्वादेर्जीविकावृत्तिमाश्रयेत्
āpanmuktastu sarvopi prāyaścittaṃ yathocitam ||
vidhāya svasvavṛttyaiva punarvartteta mukhyayā
||37||आपन्मुक्तस्तु सर्वोपि प्रायश्चित्तं यथोचितम् ॥
विधाय स्वस्ववृत्त्यैव पुनर्वर्त्तेत मुख्यया
cāturvarṇyaṃ satāṃ saṃgaṃ kuryānna tvasatāṃ kvacit ||
muktipradosti satsaṃgaḥ kusaṃgo nirayapradaḥ
||38||चातुर्वर्ण्यं सतां संगं कुर्यान्न त्वसतां क्वचित् ॥
मुक्तिप्रदोस्ति सत्संगः कुसंगो निरयप्रदः
kāmaṃ krodhaṃ rasāsvādaṃ jitvā mānaṃ ca matsaram ||
nirdambhaṃ viṣṇubhaktā ye te santaḥ sādhavo matāḥ
||39||कामं क्रोधं रसास्वादं जित्वा मानं च मत्सरम् ॥
निर्दम्भं विष्णुभक्ता ये ते सन्तः साधवो मताः
striyāṃ straiṇe rasāsvāde saktāśca dhanagṛdhnavaḥ ||
hiṃsrā dambhakṛtāṭopā bhaktābhāsā hyasādhavaḥ
||40||स्त्रियां स्त्रैणे रसास्वादे सक्ताश्च धनगृध्नवः ॥
हिंस्रा दम्भकृताटोपा भक्ताभासा ह्यसाधवः
asādhuṣvāsurī saṃpaddaivī saṃpattu sādhuṣu ||
sahajāstīti niścitya sevyā santaḥ sukhepsubhiḥ
||41||असाधुष्वासुरी संपद्दैवी संपत्तु साधुषु ॥
सहजास्तीति निश्चित्य सेव्या सन्तः सुखेप्सुभिः
yādṛśāṃ yasya saṃgaḥ syācchāstrāṇāṃ vā nṛṇāmapi ||
buddhiḥ syāttādṛśī tasya kāryo'to nāsatāṃ hi saḥ
||42||यादृशां यस्य संगः स्याच्छास्त्राणां वा नृणामपि ॥
बुद्धिः स्यात्तादृशी तस्य कार्योऽतो नासतां हि सः
ye sādhusevārucayaḥ puruṣā nijaśaktitaḥ ||
aprāpyaṃ nāsti teṣāṃ vai kimapyaiśvaryamūrjitam
||43||ये साधुसेवारुचयः पुरुषा निजशक्तितः ॥
अप्राप्यं नास्ति तेषां वै किमप्यैश्वर्यमूर्जितम्
svadharmasthā api satāṃ drohiṇo ye tu mānavāḥ ||
sadgatiṃ naiva te yānti kvāpi kenāpi karmaṇā
||44||स्वधर्मस्था अपि सतां द्रोहिणो ये तु मानवाः ॥
सद्गतिं नैव ते यान्ति क्वापि केनापि कर्मणा
mahāpūjāratā viṣṇorbhaktā api satāṃ yadi ||
drohaṃ kuryustadā teṣu na prasīdati sa kvacit
||45||महापूजारता विष्णोर्भक्ता अपि सतां यदि ॥
द्रोहं कुर्युस्तदा तेषु न प्रसीदति स क्वचित्
saddrohiṇastu dehānte yāṃyāṃ yoniṃ brajanti ca ||
tatratatra kṣudhārogaiḥ pīḍyante jīvitāvadhi
||46||सद्द्रोहिणस्तु देहान्ते यांयां योनिं ब्रजन्ति च ॥
तत्रतत्र क्षुधारोगैः पीड्यन्ते जीवितावधि
satāmatikramādeva puṇyānāṃ mahatāmapi ||
sadyaḥ kṣayaḥ syātsarveṣāmāyuṣaḥ saṃpadāmapi
||47||सतामतिक्रमादेव पुण्यानां महतामपि ॥
सद्यः क्षयः स्यात्सर्वेषामायुषः संपदामपि
tasmātsevā satāṃ kāryā sarvairapi sukhepsubhiḥ ||
puṇyatīrthāni sevyāni pūjyā viprāśca dhenavaḥ
||48||तस्मात्सेवा सतां कार्या सर्वैरपि सुखेप्सुभिः ॥
पुण्यतीर्थानि सेव्यानि पूज्या विप्राश्च धेनवः
tīrthāni devapratimā nindeyurye kubuddhayaḥ ||
teṣāṃ tu jārajātānāṃ vaṃśocchedo bhaveddhruvam
||49||तीर्थानि देवप्रतिमा निन्देयुर्ये कुबुद्धयः ॥
तेषां तु जारजातानां वंशोच्छेदो भवेद्ध्रुवम्
ekasmiṃstarpite vipre sadbhojyairdakṣiṇādibhiḥ ||
tarpitaṃ syājjagatsarvaṃ haristuṣyati ca svayam
||50||एकस्मिंस्तर्पिते विप्रे सद्भोज्यैर्दक्षिणादिभिः ॥
तर्पितं स्याज्जगत्सर्वं हरिस्तुष्यति च स्वयम्
ekasminbrāhmaṇe drugdhe drugdhaṃ syātsakalaṃ jagat ||
tasmācchaktyā pūjanīyā brāhmaṇā viṣṇurūpiṇaḥ
||51||एकस्मिन्ब्राह्मणे द्रुग्धे द्रुग्धं स्यात्सकलं जगत् ॥
तस्माच्छक्त्या पूजनीया ब्राह्मणा विष्णुरूपिणः
gavāmaṃgeṣu tiṣṭhanti sarve devagaṇā api ||
tathā sarvāṇi tīrthāni tāsu tiṣṭhanti sarvadā
||52||गवामंगेषु तिष्ठन्ति सर्वे देवगणा अपि ॥
तथा सर्वाणि तीर्थानि तासु तिष्ठन्ति सर्वदा
gavyarccitāyāmekasyāṃ sarve devāḥ samarccitāḥ ||
kṛtāni syuśca sarvāṇi tīrthānyapi ca nārada
||53||गव्यर्च्चितायामेकस्यां सर्वे देवाः समर्च्चिताः ॥
कृतानि स्युश्च सर्वाणि तीर्थान्यपि च नारद
ekasyā api gordrohe kṛte kvāpi pramādataḥ ||
drugdhāḥ syurdevatāḥ sarvāstīrthānyapi ca kṛtsnaśaḥ
||54||एकस्या अपि गोर्द्रोहे कृते क्वापि प्रमादतः ॥
द्रुग्धाः स्युर्देवताः सर्वास्तीर्थान्यपि च कृत्स्नशः
tasmāccāturvarṇya janairyathoktavidhisaṃsthitaiḥ ||
bhavitavyaṃ prayatnena tretavyaṃ ca niṣedhataḥ
||55||तस्माच्चातुर्वर्ण्य जनैर्यथोक्तविधिसंस्थितैः ॥
भवितव्यं प्रयत्नेन त्रेतव्यं च निषेधतः
cāturvarṇyetare ye tu teṣāṃ vṛttiḥ kulocitā ||
cauryahiṃsādyadharmeṇa rahitaiva hitāvahā
||56||चातुर्वर्ण्येतरे ये तु तेषां वृत्तिः कुलोचिता ॥
चौर्यहिंसाद्यधर्मेण रहितैव हितावहा
varṇadharmā iti proktāḥ saṃkṣepeṇa mayā mune ||
caturṇāmāśramāṇāṃ ca dharmānatha vadāmi te
||57||वर्णधर्मा इति प्रोक्ताः संक्षेपेण मया मुने ॥
चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मानथ वदामि ते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye cāturvarṇyadharmanirūpaṇaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||