śrīvāsudevasarvopāsyatvanirūpaṇam
nārada uvāca
vedeṣu sapurāṇeṣu sāṃgopāṃgeṣu gīyase ||
tvameva śāśvato dhātā niyantāmṛtamacyuta ||
tvaṃ vidhātā ca satataṃ tvayi sarvamidaṃ jagat
||1||वेदेषु सपुराणेषु सांगोपांगेषु गीयसे ॥
त्वमेव शाश्वतो धाता नियन्तामृतमच्युत ॥
त्वं विधाता च सततं त्वयि सर्वमिदं जगत्
catvāro hyāśramā deva sarve varṇāśca karmabhiḥ ||
yajante tvāmaharaharnnānāmūrttisamāsthitam
||2||चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे वर्णाश्च कर्मभिः ॥
यजन्ते त्वामहरहर्न्नानामूर्त्तिसमास्थितम्
pitā mātā ca sarvasya daivataṃ tvaṃ hi śāśvatam ||
kaṃ tvaṃ ca yajase devaṃ pitaraṃ vā na vidmahe
||3||पिता माता च सर्वस्य दैवतं त्वं हि शाश्वतम् ॥
कं त्वं च यजसे देवं पितरं वा न विद्महे
śrīnārāyaṇa uvāca
naitadrahasyaṃ vaktavyamātmaguhyamathāpi te ||
mayi bhaktimate brahmanpravakṣyāmi yathātatham
||4||नैतद्रहस्यं वक्तव्यमात्मगुह्यमथापि ते ॥
मयि भक्तिमते ब्रह्मन्प्रवक्ष्यामि यथातथम्
satyaṃ jñānamanantaṃ yo brahmeti śrutivarṇitaḥ ||
triguṇavyatiriktaśca puruṣo divyavigrahaḥ
||5||सत्यं ज्ञानमनन्तं यो ब्रह्मेति श्रुतिवर्णितः ॥
त्रिगुणव्यतिरिक्तश्च पुरुषो दिव्यविग्रहः
mahāpuruṣa ityukto vāsudevaśca yaḥ prabhuḥ ||
nārāyaṇa ṛṣirviṣṇuḥ kṛṣṇaśca bhagavāniti
||6||महापुरुष इत्युक्तो वासुदेवश्च यः प्रभुः ॥
नारायण ऋषिर्विष्णुः कृष्णश्च भगवानिति
ekaḥ sa eva devo nau pitarau ceti viddhi bhoḥ ||
āvābhyāṃ pūjyate'sau hi daive pitrye ca kalpite
||7||एकः स एव देवो नौ पितरौ चेति विद्धि भोः ॥
आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते
nāsti tasmātparataraḥ pitā devo'tha vā dvija ||
] ātmā hi nau sa vijñeyaḥ kṛṣṇo brahmapureśvaraḥ
||8||नास्ति तस्मात्परतरः पिता देवोऽथ वा द्विज ॥
] आत्मा हि नौ स विज्ञेयः कृष्णो ब्रह्मपुरेश्वरः
tenaiṣā prathitā brahmanmaryādā lokabhāvanī ||
daivaṃ pitryaṃ ca kartavyamiti lokahitaiṣiṇā
||9||तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकभावनी ॥
दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति लोकहितैषिणा
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvedhā karmāsti vaidikam ||
yathādhikāraṃ vihitaṃ puruṣārthopalabdhaye
||10||प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्वेधा कर्मास्ति वैदिकम् ॥
यथाधिकारं विहितं पुरुषार्थोपलब्धये
tantravedoktavidhinā svocitastrīparigrahaḥ ||
vittārjanaṃ ca nyāyena dravyayajñāḥ sakāmanāḥ
||11||तन्त्रवेदोक्तविधिना स्वोचितस्त्रीपरिग्रहः ॥
वित्तार्जनं च न्यायेन द्रव्ययज्ञाः सकामनाः
vāso grāme ca nagare pūrtamiṣṭaṃ ca karma yat ||
pravṛttaṃ tattu sakalamaśāntikṛdudīritam
||12||वासो ग्रामे च नगरे पूर्तमिष्टं च कर्म यत् ॥
प्रवृत्तं तत्तु सकलमशान्तिकृदुदीरितम्
strīdravyayoḥ parityāgaḥ kāmalobhakrudhāṃ tathā ||
vanavāsaśca vairāgyaṃ tapaḥ kṣāntiḥ śamo damaḥ
||13||स्त्रीद्रव्ययोः परित्यागः कामलोभक्रुधां तथा ॥
वनवासश्च वैराग्यं तपः क्षान्तिः शमो दमः
brahmayajñā yogayajñā jñānayajñāśca sarvaśaḥ ||
japayajñāśceti mune nivṛttaṃ karma kīrtitam
||14||ब्रह्मयज्ञा योगयज्ञा ज्ञानयज्ञाश्च सर्वशः ॥
जपयज्ञाश्चेति मुने निवृत्तं कर्म कीर्तितम्
trilokyāṃ gatayo dharmaṃ pravṛttamanutiṣṭhatām ||
svargalokāvadhi mune manuṣyāṇāṃ bhavanti vai
||15||त्रिलोक्यां गतयो धर्मं प्रवृत्तमनुतिष्ठताम् ॥
स्वर्गलोकावधि मुने मनुष्याणां भवन्ति वै
indracandrāgnilokādau svasvapuṇyaphalaṃ ca te ||
bhogaiśvaryaṃ vahuvidhamabhīṣṭaṃ bhuñjate khalu
||16||इन्द्रचन्द्राग्निलोकादौ स्वस्वपुण्यफलं च ते ॥
भोगैश्वर्यं वहुविधमभीष्टं भुञ्जते खलु
yāvatpuṇyaṃ tāvadeva bhuktvā tatte surā'stataḥ ||
kṣīṇe tu sukṛte bhūyaḥ patanti vivaśā bhuvi
||17||यावत्पुण्यं तावदेव भुक्त्वा तत्ते सुराऽस्ततः ॥
क्षीणे तु सुकृते भूयः पतन्ति विवशा भुवि
bhogaiśvaryādināśo hi kālavegena jāyate ||
anicchatāmapi mune teṣāṃ puṇyakṣaye sati
||18||भोगैश्वर्यादिनाशो हि कालवेगेन जायते ॥
अनिच्छतामपि मुने तेषां पुण्यक्षये सति
ādhikārikadevānāmapi brahmadine muhuḥ ||
iṣṭabhogaiśvaryanāśo jāyate kālaraṃhasā
||19||आधिकारिकदेवानामपि ब्रह्मदिने मुहुः ॥
इष्टभोगैश्वर्यनाशो जायते कालरंहसा
nivṛttadharmaniṣṭhā ye yoginaśca tapasvinaḥ ||
janādīnyānti lokāṃstrīṃste tu trailokyato bahiḥ
||20||निवृत्तधर्मनिष्ठा ये योगिनश्च तपस्विनः ॥
जनादीन्यान्ति लोकांस्त्रींस्ते तु त्रैलोक्यतो बहिः
tattallokaiśvaryabhogānbhuñjate te nijepsitān ||
dainandinepi pralaye varttante te yathāsukham
||21||तत्तल्लोकैश्वर्यभोगान्भुञ्जते ते निजेप्सितान् ॥
दैनन्दिनेपि प्रलये वर्त्तन्ते ते यथासुखम्
brahmaṇo dviparārddhānte tadbhogaiśvaryasaṃpadaḥ ||
naśyanti kālaśaktyaiva lokāsteṣāṃ ca nārada
||22||ब्रह्मणो द्विपरार्द्धान्ते तद्भोगैश्वर्यसंपदः ॥
नश्यन्ति कालशक्त्यैव लोकास्तेषां च नारद
athaitadvividhaṃ karma guṇātmakamapi dvija ||
kṛtaṃ cedviṣṇusaṃbaddhaṃ nirguṇaṃ syāttadā tu tat
||23||अथैतद्विविधं कर्म गुणात्मकमपि द्विज ॥
कृतं चेद्विष्णुसंबद्धं निर्गुणं स्यात्तदा तु तत्
tatphalaṃ cākṣayaṃ syāddhi sveṣṭādapyadhikaṃ nṛṇām ||
bhaktāste bhagavaddhāma yāntyaṣṭāvṛttitaḥ param
||24||तत्फलं चाक्षयं स्याद्धि स्वेष्टादप्यधिकं नृणाम् ॥
भक्तास्ते भगवद्धाम यान्त्यष्टावृत्तितः परम्
ato vivekino nityaṃ viṣṇubhaktyanvitāḥ kriyāḥ ||
pravṛttā vā nivṛttā vā kurvate sakalā api
||25||अतो विवेकिनो नित्यं विष्णुभक्त्यन्विताः क्रियाः ॥
प्रवृत्ता वा निवृत्ता वा कुर्वते सकला अपि
brahmā sthāṇurmanurddakṣo bhṛgurddharmastathā yamaḥ ||
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
||26||ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्द्दक्षो भृगुर्द्धर्मस्तथा यमः ॥
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
vaibhrājaśca vasiṣṭhaśca vivasvānsoma eva ca ||
kaśyapaḥ karddamādyāśca prajānāṃ patayo mune
||27||वैभ्राजश्च वसिष्ठश्च विवस्वान्सोम एव च ॥
कश्यपः कर्द्दमाद्याश्च प्रजानां पतयो मुने
devāśca ṛṣayaḥ sarve sarve varṇāstathāśramāḥ ||
pūjayanti tameveśaṃ pravṛttaṃ dharmamāsthitāḥ
||28||देवाश्च ऋषयः सर्वे सर्वे वर्णास्तथाश्रमाः ॥
पूजयन्ति तमेवेशं प्रवृत्तं धर्ममास्थिताः
sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sa sanandanaḥ ||
sanatkumāraḥ kapila āruṇiśca sanātanaḥ
||29||सनः सनत्सुजातश्च सनकः स सनन्दनः ॥
सनत्कुमारः कपिल आरुणिश्च सनातनः
ṛbhuryatiśca haṃsādyā munayo naiṣṭhikavratāḥ ||
tameva pūjayantīśaṃ nivṛttaṃ dharmamāsthitāḥ
||30||ऋभुर्यतिश्च हंसाद्या मुनयो नैष्ठिकव्रताः ॥
तमेव पूजयन्तीशं निवृत्तं धर्ममास्थिताः
vāsudevasyāṅgatayā bhāvayitvā surānpitṝn ||
ahiṃsapūjāvidhinā yajante cānvahaṃ hi te
||31||वासुदेवस्याङ्गतया भावयित्वा सुरान्पितॄन् ॥
अहिंसपूजाविधिना यजन्ते चान्वहं हि ते
yathādhikāramete hi tena yatra niyojitāḥ ||
pravṛtte vā nivṛtte vā dharme te pālayanti tam ||
tasya devasya maryādāṃ na krāmantyubhayepi te
||32||यथाधिकारमेते हि तेन यत्र नियोजिताः ॥
प्रवृत्ते वा निवृत्ते वा धर्मे ते पालयन्ति तम् ॥
तस्य देवस्य मर्यादां न क्रामन्त्युभयेपि ते
caturvarge teṣu yasya yadyadiṣṭatamaṃ bhavet ||
tattatsaṃpūrayatyeva sarva śaktipatiḥ prabhuḥ
||33||चतुर्वर्गे तेषु यस्य यद्यदिष्टतमं भवेत् ॥
तत्तत्संपूरयत्येव सर्व शक्तिपतिः प्रभुः
bhaktyā kṛtasyāpyalpasya bhagavānpuṇyakarmaṇaḥ ||
prīto dadātyeva phalaṃ mahadakṣayamīpsitam
||34||भक्त्या कृतस्याप्यल्पस्य भगवान्पुण्यकर्मणः ॥
प्रीतो ददात्येव फलं महदक्षयमीप्सितम्
teṣu tadbhaktito loke ye tvekāntitvamāsthitāḥ ||
vāsudevaṃ vinānyatra saṃkṣīṇāśeṣavāsanāḥ
||35||तेषु तद्भक्तितो लोके ये त्वेकान्तित्वमास्थिताः ॥
वासुदेवं विनान्यत्र संक्षीणाशेषवासनाः
dehānte te tu saṃprāpya tasya dhāma tamaḥparam ||
dehairaprākṛtaireva premṇā paricaranti tam
||36||देहान्ते ते तु संप्राप्य तस्य धाम तमःपरम् ॥
देहैरप्राकृतैरेव प्रेम्णा परिचरन्ति तम्
anye tu bhaktāḥ kālena tadupāsanadārḍhyataḥ ||
vāsanānāṃ kṣaye jāte yāntyekāntikavaddhi tam
||37||अन्ये तु भक्ताः कालेन तदुपासनदार्ढ्यतः ॥
वासनानां क्षये जाते यान्त्येकान्तिकवद्धि तम्
yena kenāpi bhāvena tena saṃbadhyate tu yaḥ ||
saṃsṛtiṃ na prayātyeva sa tu kvāpyanyajīvavat
||38||येन केनापि भावेन तेन संबध्यते तु यः ॥
संसृतिं न प्रयात्येव स तु क्वाप्यन्यजीववत्
karmayogasya saṃsiddhirjñānayogasya cepsitā ||
tasyāśrayādeva nṛṇāṃ nirvighnaṃ bhavati drutam
||39||कर्मयोगस्य संसिद्धिर्ज्ञानयोगस्य चेप्सिता ॥
तस्याश्रयादेव नृणां निर्विघ्नं भवति द्रुतम्
tasmātsa eva bhagavānsavarraipi janairiha ||
svābhīṣṭaphalasiddhyarthaṃ prītyopāsyo yathāvidhi
||40||तस्मात्स एव भगवान्सवर्रैपि जनैरिह ॥
स्वाभीष्टफलसिद्ध्यर्थं प्रीत्योपास्यो यथाविधि
brahmaikyamāptā nirvighnā api brahmaśivādayaḥ ||
śrīviṣṇoḥ kurvate bhaktiṃ santītthaṃ tanmahāguṇāḥ
||41||ब्रह्मैक्यमाप्ता निर्विघ्ना अपि ब्रह्मशिवादयः ॥
श्रीविष्णोः कुर्वते भक्तिं सन्तीत्थं तन्महागुणाः
iti guhyasamuddeśastava nārada kīrttitaḥ ||
atipremṇā hi satataṃ mayi bhaktimato'khilaḥ
||42||इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्त्तितः ॥
अतिप्रेम्णा हि सततं मयि भक्तिमतोऽखिलः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye śrīvāsudevasarvopāsyatvanirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||