vaṇikparigrahavarṇanam
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ dharmmāraṇye śubhaṃ matam ||
yadidaṃ kathayiṣyāmi aśeṣāghaughanāśanam
||1||शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् ॥
यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्
ajeśena tadā rājanpreritena svayaṃbhuvā ||
kāmadhenuḥ samāhūtā kathayāmāsa tāṃ prati
||2||अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा ॥
कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति
viprebhyo'nucarāndehi ekaikasmai dvijātaye ||
dvau dvau śuddhātmakau caivaṃ dehi mātaḥ prasīda me
||3||विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये ॥
द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे
tathetyuktvā mahādhenuḥ kṣīreṇollekhayaddharām ||
huṃkārāttasya niṣkrāṃtāḥ śikhāsūtradharā narāḥ
||4||तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् ॥
हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi vaṇijaśca mahābalāḥ ||
sopavītā mahādakṣāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
||5||षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः ॥
सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः
dvijabhaktisamāyuktā brahmaṇyāste taponvitāḥ ||
purāṇajñāḥ sadācārā dhārmikā bahmabhojakāḥ
||6||द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः ॥
पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः
svarge devāḥ praśaṃsaṃti dharmāraṇyanivāsinaḥ ||
tapo'dhyayanadāneṣu sarvakālepyatīṃdriyāḥ
||7||स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः ॥
तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः
ekaikasmai dvijāyaiva dattaṃ jātu caradvayam ||
vāḍavasya ca yadgotraṃ purā proktaṃ mahīpate
||8||एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् ॥
वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते
parasparaṃ ca tadgotraṃ tasya cānucarasya ca ||
iti kṛtvā vyavasthāṃ ca nyavasaṃstatra bhūmiṣu
||9||परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च ॥
इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु
tataśca śiṣyatā devairdattā cānucarānbhuvi ||
brahmaṇā kathitaṃ sarvaṃ teṣāmanuhitāya vai
||10||ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि ॥
ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै
kurudhvaṃ vacanaṃ caiṣāṃ dadadhvaṃ ca yadicchitam ||
samitpuṣpakuśādīni ānayadhvaṃ dinedine
||11||कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् ॥
समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने
anujñayaiṣāṃ vartadhvaṃ māvajñāṃ kuruta kvacit ||
jātakaṃ nāmakaraṇaṃ tathānnaprāśanaṃ śubham
||12||अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् ॥
जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्
kṣauraṃ caivopanayanaṃ mahānāmnyādikaṃ tathā ||
kriyākarmādikaṃ yacca vrataṃ dānopavāsakam
||13||क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा ॥
क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्
anujñayaiṣāṃ kartavyaṃ kājeśā idamabuvan ||
anujñayā vinaiṣāṃ yaḥ kāryamārabhate yadi
||14||अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् ॥
अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि
darśaṃ vā śrāddhakāryaṃ vā śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
dāridryaṃ putraśokaṃ ca kīrtināśaṃ tathaiva ca
||15||दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च
rogairnipīḍyate nityaṃ na kvacitsukhamāpnuyuḥ ||
tatheti ca tato devāḥ śakrādyāḥ surasattamāḥ
||16||रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः ॥
तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः
stutiṃ kurvaṃti te sarve kāma dhenoḥ puraḥ sthitāḥ ||
kṛtakṛtyāstadā devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
||17||स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः ॥
कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
tvaṃ mātā sarvadevānāṃ tvaṃ ca yajñasya kāraṇam ||
tvaṃ tīrthaṃ sarvatīrthānāṃ namaste'stu sadānaghe
||18||त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् ॥
त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नमस्तेऽस्तु सदानघे
śaśisūryāruṇā yasyā lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ ||
sarasvatī ca huṃkāre sarve nāgāśca kaṃbale
||19||शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः ॥
सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले
kṣurapṛṣṭhe ca gandharvā vedāścatvāra eva ca ||
mukhāgre sarvatīrthāni sthāvarāṇi carāṇi ca
||20||क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च ॥
मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च
evaṃvidhaiśca bahuśo vacanaistoṣitā ca sā ||
suprasannā tadā dhenuḥ kiṃ karomīti cābravīt
||21||एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा ॥
सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्
devā ūcuḥ
sṛṣṭāḥ sarve tvayā mātardevyaite'nucarāḥ śubhāḥ ||
tvatprasādānmahābhāge brāhmaṇāḥ sukhino' bhavan
||22||सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः ॥
त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्
tato'sau surabhī rājangatā nākaṃ yaśasvinī ||
brahmaviṣṇumaheśādyāstatraivāṃtaradhustataḥ
||23||ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः
yudhiṣṭhira uvāca
abhāryāste mahātejā gojā anucarāstathā ||
udvāhitā kathaṃ brahmantsutāsteṣāṃ kadā'bhavan
||24||अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा ॥
उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्
vyāsa uvāca
parigrahārthaṃ ve teṣāṃ rudreṇa ca yamena ca ||
gandharvakanyā āhṛtya dārāstatropakalpitāḥ
||25||परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च ॥
गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः
yudhiṣṭhira uvāca
ko vā gandharvarājāsau kiṃnāmā kutra vā sthitaḥ ||
kiyanmātrāstasya kanyāḥ kimācārā bravīhi me
||26||को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः ॥
कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे
vyāsa uvāca
viśvāvasuriti khyāto gandharvādhipatirnṛpa ||
ṣaṣṭikanyāsahasrāṇi āsate tasya veśmani
||27||विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप ॥
षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि
aṃtarikṣe gṛhaṃ tasya gadharvanagaraṃ śubham ||
yauvanasthāḥ surūpāśca kanyā gandharvajāḥ śubhāḥ
||28||अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् ॥
यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः
rudrasyānucarau rājannaṃdī bhṛṃgī śubhānanau ||
pūrvadṛṣṭāśca tāḥ kanyāḥ kathayāmāsatuḥ śivam
||29||रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ ॥
पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्
dṛṣṭāḥ purā mahādeva gandharvanagare vibho ||
viśvāvasugṛhe kanyā asaṃkhyātāḥ sahasraśaḥ
||30||दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो ॥
विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः
tā ānīya valādeva gobhujebhyaḥ prayaccha bho ||
evaṃ śrutvā tato devastripuraghnaḥ sadāśivaḥ
||31||ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो ॥
एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः
preṣayāmāsa dūtaṃ tu vijayaṃ nāma bhārata ||
sa tatra gatvā yatrāste viśvāvasurariṃdamaḥ
||32||प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत ॥
स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः
uvāca vacanaṃ caiva pathyaṃ caiva śiveritam ||
dharmāraṇye mahābhāga kājeśena vinirmitāḥ
||33||उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् ॥
धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः
sthāpitā vāḍavāstatra vedavedāṃgapāragāḥ ||
teṣāṃ vai paricaryārthaṃ kāmadhenuśca prārthitā
||34||स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः ॥
तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता
tayā kṛtāḥ śubhācārā vaṇijaste tvayonijā ||
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi kumārāste mahābalāḥ
||35||तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः
śivena preṣito'haṃ vai tvatsamīpamupāgataḥ ||
kanyārthaṃ hi mahābhāga dehidehītyuvāca ha
||36||शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः ॥
कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह
gandharva uvāca
devānāṃ caiva sarveṣāṃ gandharvāṇāṃ mahāmate ||
parityajya kathaṃ loke mānuṣāṇāṃ dadāmi vai
||37||देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते ॥
परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै
śrutvā tu vacanaṃ tasya nivṛtto vijayastadā ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ gandharva caritaṃ mahat
||38||श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा ॥
कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्
vyāsa uvāca
tataḥ kopasamāviṣṭo bhagavām̐llokaśaṃkaraḥ ||
vṛṣabhe ca samārūḍhaḥ śūlahastaḥ sadāśivaḥ
||39||ततः कोपसमाविष्टो भगवाँल्लोकशंकरः ॥
वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः
bhūtapretapiśācādyaiḥ sahasrairāvṛtaḥ prabhuḥ ||
tato devāstathā nāgā bhūtavetālakhecarāḥ
||40||भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः ॥
ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः
krodhena mahatāviṣṭāḥ samājagmuḥ sahasraśaḥ ||
hāhākāro mahānāsīttasminsainye visarpati
||41||क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः ॥
हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति
prakaṃpitā dharādevī diśāpālā bhayāturāḥ ||
ghorā vātāstadā'śāṃtāḥ śabdaṃ kurvaṃti diggajāḥ
||42||प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः ॥
घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः
vyāsa uvāca
tadāgataṃ mahāsainyaṃ dṛṣṭvā bhayavilolitam ||
gandharvanagarātsarve vineśuste diśo daśa
||43||तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् ॥
गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश
gandharvarājo nagaraṃ tyaktvā meruṃ gato nṛpa ||
tāḥ kanyā yauvanopetā rūpaudāryasamanvitāḥ
||44||गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप ॥
ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः
gṛhītvā pradadau sarvā vaṇigbhyaśca tadā nṛpa ||
vedoktena vidhānena tathā vai devasannidhau
||45||गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप ॥
वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ
ājyabhāgaṃ tadā dattvā gandharvāya gavātmajāḥ ||
devānāṃ pūrvajānāṃ ca sūryācaṃdramasostathā
||46||आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः ॥
देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा
yamāya mṛtyave caiva ājyabhāgaṃ tadā daduḥ ||
dattvājyabhāgānvidhivadvavrire te śubhavratāḥ
||47||यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः ॥
दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः
tataḥ prabhṛti gāndharvavivāhe samupasthite ||
ājyabhāgaṃ pragṛhṇanti adyāpi sarvato bhṛśam
||48||ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते ॥
आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi kumārā yannyavedayan ||
teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ ||
ata eva hi tāḥ sarvā dāsatve hi vinirmitāḥ ||
3 kṣatriyāśca mahāvīrā kiṃkaratve hi nirmitāḥ
||50||षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारा यन्न्यवेदयन् ॥
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥
अत एव हि ताः सर्वा दासत्वे हि विनिर्मिताः ॥
३ क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः
tato devā'stadā rājañjagmuḥ sarve yathātathā ||
gate deve dvijāḥ sarve sthāne'sminnivasaṃti te
||51||ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा ॥
गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते
putrapautrayutā rājannivasaṃtyakutobhayāḥ ||
paṭhaṃti vedānvedajñāḥ kvacicchāstrārthamudgiran
||52||पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः ॥
पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्
kecidviṣṇuṃ japaṃtīha śivaṃ kecijjapaṃti hi ||
brahmāṇaṃ ca japaṃtyeke yamasūktaṃ hi kecana ||
yajaṃti yājakāścaiva agnihotramupāsate ||
svāhākārasvadhākāravaṣaṭkāraiśca suvrata
||54||केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि ॥
ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन ॥
यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते ॥
स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत
śabdairāpūyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||
vaṇijaśca mahādakṣā dvijaśuśrūṇotsukāḥ
||55||शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः
dharmāraṇye śubhe divye te vasaṃti suniṣṭhitāḥ ||
annapānādikaṃ sarvaṃ samitkuśaphalādikam
||56||धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः ॥
अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्
āpūrayandvijātīnāṃ vaṇijaste gavātmajāḥ
||57||आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः
puṣpopahāranicayaṃ snānavastrādidhāvanam ||
upalādikanirmāṇaṃ mārjanādiśubhakriyāḥ
||58||पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् ॥
उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः
vaṇikstriyaḥ prakurvaṃti kaṃḍanaṃ peṣaṇādikam ||
śuśrūṣaṃti ca tānviprānkājeśavacanena hi
||59||वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् ॥
शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि
svasthā jātāstadā sarve dvijā harṣaparāyaṇāḥ ||
kājeśādīnupāsaṃte divārātrau hi saṃdhyayoḥ
||60||स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः ॥
काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāra ṇyamāhātmye vaṇikparigrahavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||