अतः परं शृणुध्वं हि लोहासुरविचेष्टितम्
सूत उवाच
अतः परं शृणुध्वं हि लोहासुरविचेष्टितम् ॥
बलेः पुत्रशतस्यापि कथयिष्यामि विश्रुतम्
॥१॥यथा तौ भ्रातरौ वृद्धौ प्रापतुः स्थानमुत्तमम् ॥
तदा प्रभृति वैराग्यं दैत्यो लोहासुरे दधौ
॥२॥किं करोमि क्व गच्छामि तपसे स्थानमुत्तमम् ॥
यस्य पारं न जानंति देवता मुनयो नराः
॥३॥को मयाऽऽराध्यतां देवो हृदि चिंतयते भृशम् ॥
इति चिंतयतस्तस्य मतिर्जाता महात्मनः
॥४॥दधौ गंगां स्वशीर्षेण पुष्पवंतौ च नेत्रयोः ॥
हृदा नारायणं देवं ब्रह्माणं कटिमंडले
॥५॥इंद्राद्या देवताः सर्वे यद्देहे प्रतिबिंबिताः ॥
प्रपश्यंति तदात्मानं भास्करः सलिले यथा
॥६॥तमेवाराधयिष्यामि निरंजनमकल्मषः ॥
एवं कृत्वा मतिं दैत्य स्तपस्तेपे सुदुष्करम् ॥
भीतो जन्मभयाद्घोराद्दुष्करं यन्महात्मभिः
॥७॥अंबुभक्षो वायुभक्षः शीर्णपर्णाशनस्तथा ॥
दिव्यं वर्षशतं साग्रं यदा तेपे महत्तपः ॥
ततस्तुतोष भगवांस्त्रिशूलवरधारकः
॥८॥ईश्वर उवाच
वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यदभीप्सितम् ॥
लोहासुर मया देयं तव नास्ति तपोबलात्
॥९॥इत्युक्तो दानवस्तत्र शंकराग्रे वचोऽब्रवीत्
॥१०॥लोहासुर उवाच
यदि तुष्टोसि देवेश वरमेकं वृणोम्यहम् ॥
शरीरस्याजरत्वं च मा मृत्योरपि मे भयम्
॥११॥जन्मन्यस्मिन्प्रभो भूयात्स्थातव्यं हृदये मम ॥
एवमस्तु शिवः प्राह तत्र तं दानवेश्वरम्
॥१२॥शर्वलब्धवरो दैवात्पुनस्तेपे महत्तपः ॥
रम्ये सरस्वतीतीरे तरणाय भवार्णवात्
॥१३॥वत्सराणां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥
शंकते भगवानिंद्रो भीतस्तस्य तपोबलात्
॥१४॥मा मे पदच्युतिर्भूयाद्दैत्यल्लोहासुरात्क्वचित् ॥
मघवान्गुप्तरूपेण समेत्याश्रमकाननम्
॥१५॥तपोभंगं प्रकुरुते कंपयित्वा महासुरम् ॥
ताडयंति शरीरे तं मुष्टिभिस्तीक्ष्णकर्कशैः
॥१६॥अथ तेन च दैत्येन ध्यानमुत्सृज्य वीक्षितम् ॥
इंद्रेण तत्कृतं सर्वं तपोबलविनाशनम्
॥१७॥तस्य तैरभवद्युद्धमिंद्राद्यैरथ कर्क्कशैः ॥
एकस्य बहुभिः सार्द्धं देवास्ते तेन संयुगे
॥१८॥रुधिराक्लिन्नदेहा वै प्रहारैर्जर्जरीकृताः ॥
केशवं शरणं प्राप्ता त्राहि त्राहीति भाषिणः
॥१९॥सूत उवाच
देवानां वाक्यमाकर्ण्य वासुदेवो जनार्दनः ॥
युयुधे केशवस्तेन युद्धे वर्षशतं किल
॥२०॥ततो नारायणं तत्र जिगाय स वरोर्जितः ॥
अथ नारायणो देवो जितो लोहासुरेण तु
॥२१॥मंत्रयामास रुद्रेण ब्रह्मणा च पुनःपुनः ॥
मीमांसित्वा त्रयो देवाः पुनर्युद्धसमुद्यमम्
॥२२॥लोहासुरस्य दैत्यस्य वपुर्दृष्ट्वा पुनर्नवम् ॥
महदासीत्पुनर्युद्धं दैत्यकेशवयोस्ततः
॥२३॥न ममार यदा दैत्यो विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
तरसा तं केशवोऽपि पातयामास भूतले
॥२४॥उत्तानं पतितं दृष्ट्वा पिनाकी परमेश्वरः ॥
दधार हृदये तस्य स्वरूपं रूपवर्जितः
॥२५॥कण्ठे तस्थौ ततो ब्रह्मा तस्य लोहासुरस्य च ॥
चरणौ पीडयामास स्वस्थित्या पुरुषोत्तमः
॥२६॥अथ दैत्यः समुत्तस्थौ भृशं बद्धोपि भूतले ॥
दृष्ट्वोत्थितं ततो दैत्यं पातयंतं सुरोत्तमान्
॥२७॥उवाच दिव्यया वाचा विरंचिः कमलासनः
॥२८॥ब्रह्मोवाच
लोहासुर सदा रक्ष वाचोधर्ममभीक्ष्णशः ॥
त्वया यत्प्रार्थितं रुद्रात्तदेव समुपस्थितम्
॥२९॥अहं विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयोऽमी सुरसत्तमाः ॥
त्वद्देहमुपवेक्ष्यामो यावदाभूतसंप्लवम्
॥३०॥दानवेश शिवप्राप्तिर्भावभक्त्यैव जायते ॥
शिवं चालयितुं बुद्धिः कथं तव भविष्यति
॥३१॥अचलांश्चालयेद्यस्तु प्रासादान्ब्राह्मणान्पुरान् ॥
अचिरेणैव कालेन पातकेनैव लिप्यते
॥३२॥श्मशानवत्परित्याज्यः सत्यधर्मबहिष्कृतः ॥
सत्यवागसि भद्रं ते मा विचालय देवताः
॥३३॥येन यातास्तु पितरो येन याताः पितामहाः ॥
तेन मार्गेण गंतव्यं न चोल्लंघ्या सतां गतिः
॥३४॥दानवेश पिता ते हि ददौ लोकत्रयं हरेः ॥
वाक्पाशबद्धः पाताले राज्यं चक्रे महीपतिः
॥३५॥तथा त्वमसि वाक्पाशाच्छिवभक्तिसमन्वितः ॥
भूतले तिष्ठ दैत्येंद्र मा वाग्वैकल्प्यमाप्नुहि
॥३६॥वरांस्ते च प्रदास्यामो मा विचाल्या हि देवताः
॥३७॥व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं संतुष्टो दानवेश्वरः ॥
प्राह प्रसन्नया वाचा ब्रह्माणं केशवं हरम्
॥३८॥लोहासुर उवाच
वाक्पाशबद्धस्तिष्ठामि न पुनर्भवतां बले ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयोऽमी सुरसत्तमाः
॥३९॥स्थास्यंति चेच्छरीरे मे किं न लब्धं मया ततः ॥
इदं कलेवरं मे हि समारूढं त्रिभिः सुरैः
॥४०॥भूम्यां भवतु विख्यातं मत्प्रभावात्सुरोत्तमाः
॥४१॥लोहासुरस्य वाक्येन हर्षिता स्त्रिदशास्त्रयः ॥
ददुः प्रत्युत्तरं तस्मै ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
॥४२॥सत्यवाक्पाशतो दैत्यो न सत्याच्चलितो यतः ॥
तेन सत्येन संतुष्टा दास्या मस्ते मनीप्सितम्
॥४३॥ब्रह्मोवाच
यथा स्नानं ब्रह्मज्ञानं देहत्यागो गयातले ॥
धर्मारण्ये तथा दैत्य धर्म्मेश्वरपुरः स्थिते
॥४४॥कूपे तर्प्पणकं श्राद्धं शंसंति पितरो दिवि ॥
संतुष्टा पिंडदानेन गयायां पितरो यथा
॥४५॥वांछंति तर्प्पणं कूपे धर्मारण्ये विशुद्धये ॥
दानवेन्द्र शरीरं तु तीर्थं तव भविष्यति
॥४६॥एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्प्पणे कृते ॥
पितॄणां या परा तृप्तिर्जायते दानवाधिप
॥४७॥धर्मेश्वर पुरस्तात्सा त्वेकदा पितृतर्पणात् ॥
स्याद्वै दशगुणा तृप्तिः सत्यमेव न संशयः
॥४८॥पितॄणां पिंडदानेन अक्षय्या तृप्तिरस्त्विह ॥
शिवरूपांतराले वै धर्मारण्ये धरातले
॥४९॥श्रद्धयैव हि कर्त्तव्याः श्राद्धपिंडोदकक्रियाः ॥
तथांतराले चास्माकं श्राद्धपिंडौ विशेषतः
॥५०॥तथा शरीरे क्वापिस्तांचिंता सत्योऽसि सुव्रत ॥
त्रिषु लोकेषु दुष्प्रापं सत्यं ते दिवि संस्थितम्
॥५१॥अस्मद्वाक्येन सत्येन तत्तथाऽसुरसत्तम ॥
गयासमधिकं तीर्थं तव जातं धरातले
॥५२॥अस्माकं स्थितिरव्यग्रा तव देहे न संशयः ॥
सत्यपाशेन बद्धाः स्म दृढमेव त्वयाऽनघ
॥५३॥विष्णुरुवाच
गयाप्रयाग कस्याऽपि फलं समधिकं स्मृतम् ॥
चतुर्द्दश्याममावास्यां लोहयष्ट्यां पिंडदानतः
॥५४॥बलिपुत्रस्य सत्येन महती तृप्तिरत्र हि ॥
मा कुरुष्वात्र संदेहं तव देहे स्थिता स्वयम्
॥५५॥सरस्वती पुण्यतोया ब्रह्मलोकात्प्रयात्युत ॥
प्लावयिष्यंति देहांगं मया सह सुसंगता
॥५६॥यथो वै द्वारका वासो देवस्तत्र महेश्वरः ॥
विरंचिर्यत्र तीर्थानि त्रीण्येतानि धरातले
॥५७॥भविष्यति च पाताले स्वर्गलोके यमक्षये ॥
विख्यातान्यसुरश्रेष्ठ पि तॄणां तृप्तिहेतवे
॥५८॥अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि गाथां पितृकृतां पराम् ॥
आज्ञारूपां हि पुत्राणां तां शृणुष्व ममानघ
॥५९॥पितर ऊचुः
शंकरस्याग्रतः स्थानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् ॥
पापदेहविशुद्ध्यर्थं पापेनोपहतात्मनाम्
॥६०॥तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः ॥
पितरो नरकाद्वा पि सुपुत्रेण सुमेधसा
॥६१॥गोप्रदानं प्रशंसंति तत्तत्र पितृमुक्तये ॥
पित्रादिकान्समुद्दिश्य दृष्ट्वा रुद्रं च केशवम्
॥६२॥तिलपिण्याकपिंडेन तृप्तिं यास्यामहे पराम् ॥
चतुर्द्दश्याममावास्यां तथा च पितृतर्पणम्
॥६३॥अज्ञातगोत्रजन्मानस्तेभ्यः पिंडांस्तु निर्वपेत् ॥
तेऽपि यांति दिवं सर्वे ये दत्त इति श्रुतिः
॥६४॥सर्वकार्याणि संत्यज्य मानवैः पुण्यमीप्सुभिः ॥
प्राप्ते भाद्रपदे मासे गंतव्या लोहयिष्टका ॥
अज्ञातगोत्रनाम्ना तु पिंड मंत्रमिमं शृणु
॥६५॥पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च ॥
अतीतगोत्रजास्तेभ्यः पिंडोऽयमुपतिष्ठतु
॥६६॥विष्णुरुवाच
अनेनैव तु मंत्रेण ममाग्रे सुरसत्तम ॥
क्षीणे चंद्रे चतुर्द्दश्यां नभस्ये पिंडमाहरेत्
॥६७॥पितॄणामक्षया तृप्तिर्भविष्यति न संशयः ॥
तिलपिण्याकपिंडेन पितरो मोक्षमाप्नुयुः
॥६८॥क्षणत्रयविनिर्मुक्ता मानवा जगतीतले ॥
भविष्यंति न संदेहो लोहयष्ट्या तिलतर्पणे
॥६९॥स्नात्वा यः कुरुते चात्र पितृपिंडोदकक्रियाः ॥
पितरस्तस्य तृप्यंति यावद्ब्रह्मदिवानिशम्
॥७०॥अमावास्यादिनं प्राप्य मासि भाद्रपदे सरः ॥
ब्रह्मणो यष्टिकायां तु यः कुर्यात्पितृतर्पणम्
॥७१॥पितरस्तस्य तृप्ताः स्युर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥
तेषां प्रसन्नो भगवानादिदेवो महेश्वरः
॥७२॥अस्य तीर्थस्य यात्रायां मतिर्येषां भविष्यति ॥
गोक्षीरेण तिलैः श्वेतैः स्नात्वा सारस्वते जले
॥७३॥तर्पयेदक्षया तृप्तिः पितॄणां तस्य जायते ॥
श्राद्धं चैव प्रकु र्वीत सक्तुभिः पयसा सह
॥७४॥अमावास्यादिनं प्राप्य पितॄणां मोदमिच्छुकः ॥
रुद्रतीर्थे ततो धेनुं दयाद्वस्त्राणि यमतीर्थके
॥७५॥विष्णुतीर्थे हिरण्यं च पितॄणां मोक्षमिच्छुकः ॥
विनाक्षतैर्विना दर्भैर्विना चासनमेव च ॥
वारिमात्राल्लोहयष्ट्यां गयाश्राद्धफलं लभेत्
॥७६॥सूत उवाच
एतद्वः कथितं विप्रा लोहासुरविचेष्टितम् ॥
यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः
॥७७॥एकविंशतिवारन्तु गयायां पिंड पातने ॥
तत्फलं समवाप्नोति सकृदस्मिञ्छ्रुते सति
॥७८॥चतुःष्कोटि द्विलक्षं च सहस्रं शतमेव च ॥
धेनवस्तेन दत्ताः स्युर्माहात्म्यं शृणु यात्तु यः
॥७९॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये लोहासुरमाहात्म्यसंपूर्तिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥