वणिक्परिग्रहवर्णनम्
व्यास उवाच
शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् ॥
यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्
॥१॥अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा ॥
कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति
॥२॥विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये ॥
द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे
॥३॥तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् ॥
हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः
॥४॥षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः ॥
सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः
॥५॥द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः ॥
पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः
॥६॥स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः ॥
तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः
॥७॥एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् ॥
वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते
॥८॥परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च ॥
इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु
॥९॥ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि ॥
ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै
॥१०॥कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् ॥
समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने
॥११॥अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् ॥
जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्
॥१२॥क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा ॥
क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्
॥१३॥अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् ॥
अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि
॥१४॥दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च
॥१५॥रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः ॥
तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः
॥१६॥स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः ॥
कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
॥१७॥त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् ॥
त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नमस्तेऽस्तु सदानघे
॥१८॥शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः ॥
सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले
॥१९॥क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च ॥
मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च
॥२०॥एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा ॥
सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्
॥२१॥देवा ऊचुः
सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः ॥
त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्
॥२२॥ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः
॥२३॥युधिष्ठिर उवाच
अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा ॥
उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्
॥२४॥व्यास उवाच
परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च ॥
गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः
॥२५॥युधिष्ठिर उवाच
को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः ॥
कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे
॥२६॥व्यास उवाच
विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप ॥
षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि
॥२७॥अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् ॥
यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः
॥२८॥रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ ॥
पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्
॥२९॥दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो ॥
विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः
॥३०॥ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो ॥
एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः
॥३१॥प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत ॥
स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः
॥३२॥उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् ॥
धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः
॥३३॥स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः ॥
तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता
॥३४॥तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः
॥३५॥शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः ॥
कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह
॥३६॥गन्धर्व उवाच
देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते ॥
परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै
॥३७॥श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा ॥
कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्
॥३८॥व्यास उवाच
ततः कोपसमाविष्टो भगवाँल्लोकशंकरः ॥
वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः
॥३९॥भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः ॥
ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः
॥४०॥क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः ॥
हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति
॥४१॥प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः ॥
घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः
॥४२॥व्यास उवाच
तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् ॥
गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश
॥४३॥गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप ॥
ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः
॥४४॥गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप ॥
वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ
॥४५॥आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः ॥
देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा
॥४६॥यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः ॥
दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः
॥४७॥ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते ॥
आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्
॥४८॥षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारा यन्न्यवेदयन् ॥
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥
अत एव हि ताः सर्वा दासत्वे हि विनिर्मिताः ॥
३ क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः
॥५०॥ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा ॥
गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते
॥५१॥पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः ॥
पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्
॥५२॥केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि ॥
ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन ॥
यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते ॥
स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत
॥५४॥शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः
॥५५॥धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः ॥
अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्
॥५६॥आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः
॥५७॥पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् ॥
उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः
॥५८॥वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् ॥
शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि
॥५९॥स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः ॥
काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः
॥६०॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मार ण्यमाहात्म्ये वणिक्परिग्रहवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥