viṣṇuśironāśaḥ
yudhiṣṭhira uvāca
kṛpāsiṃdho mahābhāga sarvavyāpinsureśvara ||
kadā hyatra tapastaptaṃ viṣṇunāmitatejasā
||1||कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर ॥
कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा
skaṃdāya kathitaṃ caiva śarveṇa ca mahātmanā ||
ānupūrvyeṇa sarvaṃ hi kathayasva tvameva hi
||2||स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना ॥
आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि
vyāsa uvāca
śṛṇu vatsa pravakṣyāmi dharmmāraṇye nṛpottama ||
ekadātra tapastaptaṃ viṣṇunā'mitatejasā
||3||शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम ॥
एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा
skaṃda uvāca
kathaṃ devasaronāma paṃpā caṃpā gayā tathā ||
vārāṇasyadhikā caiva kathamaśvamukho hariḥ
||4||कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा ॥
वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः
īśvara uvāca
atra nārāyaṇo devastapastepe suduṣkaram ||
divyavarṣaśataṃ trīṇi jātaḥ suṣṭhvānanaśca saḥ
||5||अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् ॥
दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः
tapastepe mahāviṣṇuḥ surūpārthaṃ ca putraka ||
vājimukho haristatra siddhasthāne mahādyute
||6||तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक ॥
वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते
skaṃda uvāca
kāraṇaṃ brūhi nodya tvamaśvānanaḥ kathaṃ hariḥ ||
mahāripośca haṃtā ca devadevo jagatpatiḥ
||7||कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः ॥
महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः
yasya nāmnā mahābhāga pātakāni bahūnyapi ||
vilīyaṃte tu vegena tamaḥ sūryodaye yathā
||8||यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि ॥
विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा
śrūyaṃte yasya karmāṇi adbhutānyadbhutāni vai ||
sarveṣāmeva jīvānāṃ kāraṇaṃ parameśvaraḥ
||9||श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै ॥
सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः
prāṇarūpeṇa yo devo hayarūpaḥ kadhaṃ bhavet ||
sarveṣāmapi taṃtrāṇāmekarūpaḥ prakīrtitaḥ
||10||प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् ॥
सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः
bhaktigamyo dharmabhājāṃ sukharūpaḥ sadā śuciḥ ||
guṇātīto'pi nityo'sau sarvago nirguṇastathā
||11||भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः ॥
गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा
sraṣṭāsau pālako haṃtā avyaktaḥ sarvadehinām ||
anukūlo mahātejāḥ kasmādaśvamukho'bhavat
||12||स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् ॥
अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्
yasya romodbhavā devā vṛkṣādyāḥ pannagā nagāḥ ||
kalpekalpe jagatsarvaṃ jāyate yasya dehataḥ
||13||यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः ॥
कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः
sa eva viśvaprabhavaḥ sa evātyaṃtakāraṇam ||
yenānītāḥ punarvidyā yajñāśca pralayaṃ gatāḥ
||14||स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् ॥
येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः
ghātito duṣṭadaityo'sau vedārthaṃ kṛta udyamaḥ ||
evamāsīnmahāviṣṇuḥ kathamaśvamukho'bhavat
||15||घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः ॥
एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्
ratnagarbhā dhṛtā yena pṛṣṭhadeśe ca līlayā ||
kṛtyā vyavasthitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam
||16||रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया ॥
कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
sa devo viśvarūpo vai kathaṃ vājimukho'bhavat ||
hiraṇyākṣasya haṃtā yo rūpaṃ kṛtvā varāhajam
||17||स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् ॥
हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्
supavitraṃ mahātejāḥ praviśya jalasā gare ||
uddhṛtā ca mahī sarvā sasāgaramahīdharā
||18||सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे ॥
उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा
uddhṛtā ca mahī nūnaṃ daṃṣṭrāgre yena līlayā ||
kṛtvā rūpaṃ varāhaṃ ca kapilaṃ śokanāśanam
||19||उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया ॥
कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्
sa devaḥ kathamīśāno hayagrīvatvamāgataḥ ||
prahlādārthe sa ceśāno rūpaṃ kṛtvā bhayāvaham
||20||स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः ॥
प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्
nārasiṃhaṃ mahādevaṃ sarvaduṣṭanivāraṇam ||
parvatāgnisamudrasthaṃ rarakṣa bhaktasattamam
||21||नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् ॥
पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्
hiraṇyakaśipuṃ duṣṭaṃ jaghāna rajanīmukhe ||
iṃdrāsane ca saṃsthāpya prahlādasya sukhapradam
||22||हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे ॥
इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्
prahlādārthe ca vai nūnaṃ nṛsiṃhatvamupāgataḥ ||
virocanasutasyāgre yācako'sau bhavettadā
||23||प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः ॥
विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा
yajñe caivāśvamedhe vai balinā yaḥ samarcitaḥ ||
hṛtā vasumatī tasya tripadīkṛtarodasī
||24||यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः ॥
हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी
viśvarūpeṇa vai yena pātāle kṣapito baliḥ ||
triḥsaptavāraṃ yenaiva kṣatriyānavanītale
||25||विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः ॥
त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले
hatvā'dadācca viprebhyo mahīmatimahaujasā ||
ghātito haihayo rājā yenaiva jananī hatā
||26||हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा ॥
घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता
yena vai śiśunorvyāṃ hi ghātitā duṣṭacāriṇī ||
rākṣasī tāḍakā nāmnī kauśikasya prasādataḥ
||27||येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी ॥
राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः
viśvāmitrasya yajñe tu yena līlānṛdehinā ||
caturdaśasahasrāṇi ghātitā rākṣasā valāt
||28||विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना ॥
चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्
hatā śūrpaṇakhā yena triśirāśca nipātitaḥ ||
sugrīvaṃ vālinaṃ hatvā sugrīveṇa sahāyavān
||29||हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः ॥
सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्
kṛtvā setuṃ samudrasya raṇe hatvā daśānanam ||
dharmmāraṇyaṃ samāsādya brāhmaṇānanvapūjayat
||30||कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् ॥
धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्
śāsanaṃ dvijavaryebhyo dattvā grāmānbahūṃstathā ||
snātvā caiva dharmmavāpyāṃ sudānānyadadādgavām
||31||शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा ॥
स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्
sādhūnāṃ pālanaṃ kṛtvā nigrahāya durātmanām ||
evamanyāni karmmāṇi śrutāni ca dharātale
||32||साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् ॥
एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले
sa devo līlayā kṛtvā kathaṃ cāśvamukho'bhavat ||
yo jāto yādave vaṃśe pūtanāśakaṭādikam
||33||स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् ॥
यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्
ariṣṭadaityaḥ keśī ca vṛkāsurabakāsurau ||
śakaṭāsuro mahāsura stṛṇāvartaśca dhenukaḥ
||34||अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ ॥
शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः
mallaścaiva tathā kaṃso jarāsaṃdhastathaiva ca ||
kālayavanasya haṃtā ca kathaṃ vai sa hayānanaḥ ||
tārakāsuraṃ raṇe jitvā ayutaṣaṭpuraṃ tathā
||35||मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च ॥
कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः ॥
तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा
kanyāścodvāhitā yena sahasrāṇi ca ṣaḍ daśa ||
amānuṣāṇi kṛtvetthaṃ kathaṃ so'śvamukho'bhavat
||36||कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश ॥
अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्
trātā yaḥ sarvabhaktānāṃ haṃtā sarvadurātmanām ||
dharmasthāpanakṛtso'pi kalkirviṣṇupade sthitaḥ
||37||त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् ॥
धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः
etadvai mahadāścaryyaṃ bhavatā yatprakāśitam ||
etadācakṣva me sarvaṃ kāraṇaṃ tripurāṃtaka
||38||एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् ॥
एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक
śrīrudra uvāca
sādhupṛṣṭaṃ mahābāho kāraṇaṃ tasya vacmyaham ||
hayagrīvasya kṛṣṇasya śṛṇuṣve kāgramānasaḥ
||39||साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् ॥
हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः
vyāsa uvāca
purā devaiḥ samārabdho yajño nūnaṃ dharātale ||
vedamaṃtrairāhvayituṃ sarve rudrapurogamāḥ
||40||पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले ॥
वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः
vaikuṇṭhe ca gatāḥ sarve kṣīrābdhau ca nijālaye ||
pātāle'pi punargatvā na viduḥ kṛṣṇadarśanam
||41||वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये ॥
पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्
mohāviṣṭāstataḥ sarve itaścetaśca dhāvitāḥ ||
naiva dṛṣṭastadā taistu brahmarūpo janārdanaḥ
||42||मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः ॥
नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः
vicārayaṃti te sarve devā indrapurogamāḥ ||
kva gato'sau mahāviṣṇuḥ kenopāyena dṛśyate
||43||विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥
क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते
praṇamya śirasā devaṃ vāgīśaṃ procurādarāt ||
devadeva mahāviṣṇuṃ kathayasva prasādataḥ
||44||प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् ॥
देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः
bṛhaspatiruvāca
na jāne kena kāryeṇa yogārūḍho mahātmavān ||
yogarūpo'bhavadviṣṇuryogīśo hariracyutaḥ
||45||न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् ॥
योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः
kṣaṇaṃ dhyātvā svamātmānaṃ dhiṣaṇena khyāpito hariḥ ||
tatra sarve gatā devā yatra devo jagatpatiḥ
||46||क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः ॥
तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः
tadā dṛṣṭo mahāviṣṇurdhyānastho'sau janārdanaḥ ||
dhyātvā kṛtyasamākāraṃ saśaraṃ daityasūdanam
||47||तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः ॥
ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्
samāsthānaṃ tato dṛṣṭvā bodhopāyaṃ pracakrame ||
āha tāṃśca tadā vamryo dhanurguṇaṃ prayatnataḥ ||
chetsyaṃti cettacchabdena prabudhyeta hariḥ svayam
||48||समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे ॥
आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः ॥
छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्
devā ūcuḥ
guṇabhakṣaṃ kurudhvaṃ vai yenāsau budhyate hariḥ ||
kratvarthino vayaṃ vamryaḥ prabhuṃ vijñāpayāmahe
||49||गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः ॥
क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे
vamryaḥ ūcuḥ
nidrābhaṃgaṃ kathācchedaṃ dampatyormaitrabhedanam ||
śiśumātṛvibhedaṃ vā kurvāṇo narakaṃ vrajet
||50||निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् ॥
शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्
yogārūḍho jagannāthaḥ samādhistho mahābalaḥ ||
tasya śrījagadīśasya vighnaṃ naiva tu kurmahe
||51||योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः ॥
तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे
brahmovāca
bhavatāṃ sarvabhakṣatvaṃ devakāryaṃ kriyeta cet ||
karttavyaṃ ca tato vamryo yajñasiddhiryathā bhavet ||
vamrīśā sā tadā vatsa punarevamuvāca ha
||52||भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् ॥
कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् ॥
वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह
vamryuvāca
duḥkhasādhyo jagannātho malayānilasaṃnibhaḥ ||
kathaṃ vā bodhyatāṃ bahmannasmābhiḥ surapūjitaḥ
||53||दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः ॥
कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः
naiva yajñena me kāryaṃ suraiścaiva tathaiva ca ||
sarveṣu yajñakāryeṣu bhāgaṃ dadatu me surāḥ
||54||नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च ॥
सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः
devā ūcuḥ
pradāsyāmo vayaṃ vamryai bhāgaṃ yajñeṣu sarvadā ||
yajñāya dattamasmābhiḥ kuruṣvaivaṃ vaco hi naḥ
||55||प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा ॥
यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः
tatheti vidhināpyuktaṃ vamrī codyamamāśritā ||
guṇabhakṣādikaṃ karma tayā sarvaṃ kṛtaṃ nṛpa
||56||तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता ॥
गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप
yudhiṣṭhira uvāca
asya vā bodhane devā guṇabhaṃge samādhiṣu ||
etadāścaryaṃ viprarṣe satyaṃ satyavatīsuta
||57||अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु ॥
एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत
vyāsa uvāca
vyagracittāḥ surāḥ sarve ākṛṣṭaṃ harikārmu kam ||
na jāne kena kāryeṇa viṣṇumāyāvimohitāḥ
||58||व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् ॥
न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः
muditāstāḥ pramuñcaṃti valmīkaṃ cāgrato hareḥ ||
koṭipārśve tato nītaṃ valmīkaṃ parvatopamam
||59||मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः ॥
कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्
guṇe ca bhakṣite tasmiṃstakṣaṇādeva dūṣite ||
jyāghātakoṭibhiḥ sārddhaṃ śīrṣaṃ chittvā divaṃ gatam
||60||गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते ॥
ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्
gate śīrṣe ca te devā bhṛśamu dvignamānasāḥ ||
dhāvaṃti sarvataḥ sarve śiraālokanāya te
||61||गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः ॥
धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrva bhāge dharmāraṇyamāhātmye viṣṇuśironāśonāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||