hayagrīvasyākhyānavarṇanam
vyāsa uvāca
na paśyaṃti tadā śīrṣaṃ brahmādyāstu surāstadā ||
kiṃ kurma iti hetyuktvā jñāninaste vyacintayan
||1||न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा ॥
किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्
uvāca viśvakarmāṇaṃ tadā brahmā surānvitaḥ
||2||उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः
brahmovāca
viśvakarmastvamevāsi kāryakartā sadā vibho ||
śīghrameva kuru tvaṃ vai vaktraṃ sāṃdraṃ ca dhanvinaḥ
||3||विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो ॥
शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः
namaskṛtya tadā tasmai stuto'sau devavarddhakiḥ ||
uvāca parayā bhaktyā brahmāṇaṃ kamalodbhavam
||3||नमस्कृत्य तदा तस्मै स्तुतोऽसौ देववर्द्धकिः ॥
उवाच परया भक्त्या ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
yajñakāryaṃ nivṛtyāśu vadaṃti vividhāḥ surāḥ
||4||यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः
yajñabhāgavihīnaṃ māṃ kiṃ punarvacmi te 'grataḥ ||
yajñabhāgamahaṃ deva labheyaivaṃ suraiḥ saha
||5||यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः ॥
यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह
brahmovāca
dāsyāmi sarvayajñeṣu vibhāgaṃ suravarddhake ||
some tvaṃ prathamaṃ vīra pūjyase śrutikovidaiḥ
||6||दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके ॥
सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः
tadviṣṇośca śirastāvatsaṃdhatsvāmaravarddhaka ||
viśvakarmābravīddevānānayadhvaṃ śirastviti
||7||तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक ॥
विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति
tannāstīti surāḥ sarve vadaṃti nṛpasattama ||
madhyāhne tu samudbhūte rathastho divi cāṃśumān
||8||तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम ॥
मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्
dṛṣṭaṃ tadā suraiḥ sarvai rathādaśvamathānayan ||
chittvā śīrṣaṃ mahīpāla kabaṃdhādvājino hareḥ
||9||दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् ॥
छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः
kabaṃdhe yojayāmāsa viśvakarmāticāturaḥ ||
dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ surāḥ stutimakurvata
||10||कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः ॥
दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत
devā ūcuḥ
namaste'stu jagadbīja namaste kamalāpate ||
namaste'stu sureśāna namaste kamalekṣaṇa
||11||नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते ॥
नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण
tvaṃ sthitiḥ sarvabhūtānāṃ tvameva śaraṇaṃ satām ||
tvaṃ haṃtā sarvaduṣṭānāṃ hayagrīva namo'stu te
||12||त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् ॥
त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते
tvamoṃkāro vaṣaṭkāraḥ svāhā svadhā caturvidhā ||
ādyastvaṃ ca sureśāna tvameva śaraṇaṃ sadā
||13||त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा ॥
आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा
yajño yajñapatiryajvā dravyaṃ hotā hutastathā ||
tvadarthaṃ hūyate deva tvameva śaraṇaṃ sakhā
||14||यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा ॥
त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा
kālaḥ karālarūpastvaṃ tvaṃ vārkkaḥ śītadīdhitiḥ ||
tvamagnirvaruṇaścaiva tvaṃ ca kālakṣayaṃkaraḥ
||15||कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः ॥
त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः
guṇatrayaṃ tvameveha guṇahīnastvameva hi ||
guṇānāmālayastvaṃ ca goptā sarveṣu jaṃtuṣu
||16||गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि ॥
गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु
strīpuṃsośca dvidhā tvaṃ ca paśupakṣyādimānavaiḥ ||
caturvidhaṃ kulaṃ tvaṃ hi caturāśītilakṣaṇaḥ
||17||स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः ॥
चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः
dināṃtaścaiva pakṣāṃto māsāṃto hāyanaṃ yugam ||
kalpāṃtaśca mahāṃtaśca kālāṃtastvaṃ ca vai hare
||18||दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् ॥
कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे
evaṃvidhairmahādivyaiḥ stūyamānaḥ surairnṛpa ||
saṃtuṣṭaḥ prāha sarveṣāṃ devānāṃ purataḥ prabhuḥ
||19||एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप ॥
संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः
śrībhagavānuvāca
kimarthamiha saṃprāptāḥ sarve devagaṇā bhuvi ||
kimetatkāraṇaṃ devāḥ ki nu daityaprapīḍitāḥ
||20||किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि ॥
किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः
devā ūcuḥ
na daityasya bhayaṃ jātaṃ yajña karmotsukā vayam ||
tvaddarśanaparāḥ sarve paśyāmo vai diśo daśa
||21||न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् ॥
त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश
tvanmāyāmohitāḥ sarve vyagracittā bhayāturāḥ ||
yogārūḍhasvarūpaṃ ca dṛṣṭaṃ te'smābhiruttamam
||22||त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः ॥
योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्
vamrī ca noditāsmābhirjāgarāya taveśvara ||
tataścāpūrvamabhavacchiraśchinnaṃ babhūva te
||23||वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर ॥
ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते
sūryāśvaśīrṣamānīya viśva karmāticāturaḥ ||
samadhatta śiro viṣṇo hayagrīvo'syataḥ prabho
||24||सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः ॥
समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो
viṣṇuruvāca
tuṣṭo'haṃ nākinaḥ sarve dadāmri varamīpsitam ||
hayagrīvo'smyahaṃ jāto devadevo jagatpatiḥ
||25||तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् ॥
हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः
na raudraṃ na virūpaṃ ca surairapi ca sevitam ||
jāto'haṃ varado devā hayānaneti toṣitaḥ
||26||न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् ॥
जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः
vyāsa uvāca
kṛte satre tato vedhā dhīmānsantuṣṭacetasā ||
yajñabhāgaṃ tato dattvā vamrībhyo viśvakarmaṇe
||27||कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा ॥
यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे
yajñāṃte ca suraśreṣṭhaṃ namaskṛtya divaṃ yayau ||
etacca kāraṇaṃ viddhi hayānano yato hariḥ
||28||यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ ॥
एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः
yudhiṣṭhira uvāca
yenākrāṃtā mahī sarvā krameṇaikena tattvataḥ ||
vivare vivare romṇāṃ vartaṃte ca pṛthakpṛthak
||29||येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः ॥
विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्
brahmāṃḍāni sahasrāṇi dṛśyaṃte ca mahādyute ||
na vetti vedo yatpāraṃ śīrṣaghāto hi vai katham
||30||ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते ॥
न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्
vyāsa uvāca
śṛṇu tvaṃ pāṃḍavaśreṣṭha kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām ||
īśvarasya caritraṃ hi naiva vetti carācare
||31||शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥
ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे
ekadā brahmasabhāyāṃ gatā devāḥ savāsavāḥ ||
bhūrlokādyāśca sarve hi sthāvarāṇi carāṇi ca
||32||एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः ॥
भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च
devā brahmarṣayaḥ sarve namaskartuṃ pitāmaham ||
viṣṇurapyāgatastatra sabhāyāṃ maṃtrakāraṇāt
||33||देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् ॥
विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्
brahmā cāpi vigarviṣṭha uvācedaṃ vacastadā ||
bhobho devāḥ śṛṇudhvaṃ kastrayāṇāṃ kāraṇaṃ mahat
||34||ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा ॥
भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्
satyaṃ bruvaṃtu vai devā brahmeśaviṣṇumadhyataḥ ||
tāṃ vācaṃ ca samākarṇya devā vismayamāgatāḥ
||35||सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः ॥
तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः
ūcuścaiva tato devā na jānīmo vayaṃ surāḥ ||
brahmapatnī tadovāca viṣṇuṃ prati sureśvaram ||
trayāṇāmapi devānāṃ mahāṃtaṃ ca vadasva me
||36||ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः ॥
ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् ॥
त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे
viṣṇuruvāca
viṣṇumāyābalenaiva mohitaṃ bhuvanatrayam ||
tato brahmovāca cedaṃ na tvaṃ jānāsi bho vibhoḥ
||37||विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् ॥
ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः
naiva muhyati te māyābalena naivameva ca ||
garvahiṃsāparo devo jagadbhartā jagatprabhuḥ
||38||नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च ॥
गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः
jyeṣṭhaṃ tvāṃ na viduḥ sarve viṣṇumāyāvṛtāḥ khilāḥ ||
tato brahmā sa roṣeṇa kruddhaḥ prasphuritānanaḥ
||39||ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः ॥
ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः
uvāca vacanaṃ kopāddhe viṣṇo śṛṇu me vacaḥ ||
yena vaktreṇa sabhāyāṃ vacanaṃ samudīritam
||40||उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः ॥
येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्
tacchīrṣaṃ patatādāśu cālpakālena vai punaḥ ||
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ seṃdrāḥ sarṣipurogamāḥ
||41||तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः ॥
ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः
brahmāṇaṃ kṣamayāmāsurviṣṇuṃ prati surottamāḥ ||
viṣṇuśca tadvacaḥ śrutvā satyaṃsatyaṃ bhaviṣyati
||42||ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः ॥
विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति
tato viṣṇurmahātejāstīrthasyotpādanena ca ||
tapastepe tu vai tatra dharmāraṇye sureśvaraḥ ||
aśvaśīrṣa mukhaṃ dṛṣṭvā hayagrīvo janārddanaḥ
||43||ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च ॥
तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः ॥
अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः
tapastepe mahābhāga vidhinā saha bhārata ||
na śakyaṃ kenacitkarttumātmanātmaiva tuṣṭavān
||44||तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत ॥
न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्
brahmāpi tapasā yuktastepe varṣaśatatrayam ||
tiṣṭhanneva puro viṣṇorviṣṇumāyāvimohitaḥ
||45||ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् ॥
तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः
yajñārthamavadattuṣṭo devadevo jagatpatiḥ ||
brahmaṃste muktatādyāsti mama māyāpyaduḥsahā
||46||यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः ॥
ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा
tato labdhavaro brahmā hṛṣṭacitto janārddanaḥ ||
uvāca madhurāṃ vācaṃ sarveṣāṃ hitakāraṇāt
||47||ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः ॥
उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्
atrābhavanmahākṣetraṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam ||
vidhiviṣṇumayaṃ caitadbhavatvetanna saṃśayaḥ
||48||अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् ॥
विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः
tīrthasya mahimā rājanhayaśīrṣastadā hariḥ ||
śubhānano hi saṃjātaḥ pūrveṇaivā nanena tu
||49||तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः ॥
शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु
kaṃdarpakoṭilāvaṇyo jātaḥ kṛṣṇastadā nṛpa ||
brahmāpi tapasā yukto divyaṃ varṣaśatatrayam
||50||कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप ॥
ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्
sāvitryā ca kṛtaṃ yatra viṣṇumāyā na bādhate ||
māyayā tu kṛtaṃ śīrṣaṃ paṃcamaṃ śārdulasya vā
||51||सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते ॥
मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा
dharmāraṇye kṛtaṃ ramyaṃ hareṇa ccheditaṃ purā ||
tasmai dattvā varaṃ viṣṇurjagāmādarśanaṃ tataḥ
||52||धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा ॥
तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः
sthāpayitvā vidhistatra tīrthaṃ caiva trilocanam ||
mukteśaṃ nāma devasya mokṣatīrthamariṃdama
||53||स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् ॥
मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम
gataḥ so'pi suraśreṣṭhaḥ svasthānaṃ surasevitam ||
tatra pretā divaṃ yāṃti tarpaṇena pratarpitāḥ
||54||गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् ॥
तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः
aśvamedhaphalaṃ snāne pāne godānajaṃ phalam ||
puṣkarādyāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā
||55||अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् ॥
पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा
snānārthamatrāgacchaṃti devatāḥ pitarastathā ||
kārttikyāṃ kṛttikāyoge mukteśaṃ pūjayettu yaḥ
||56||स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा ॥
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः
snātvā devasare ramye natvā devaṃ janārddanam ||
yaḥ karoti naro bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate
||57||स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् ॥
यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
bhuktvā bhogā nyathākāmaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati ||
aputrā kākavaṃdhyā ca mṛtavatsā mṛtaprajā
||58||भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति ॥
अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा
ekāṃbareṇa susnātau patipatnyau yathāvidhi ||
taddoṣaṃ nāśayennūnaṃ prajāptipratibandhakam
||59||एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि ॥
तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्
mokṣeśvaraprasādena putrapautrādi varddhayet ||
dadyādvaikena cittena phalāni satyasaṃyutā
||60||मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् ॥
दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता
nidhāya vaṃśapātre'pi nārī doṣātpramucyate ||
prāpnuvaṃti ca devāśca agniṣṭomaphalaṃ nṛpa
||61||निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते ॥
प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप
vedhā harirharaścaiva tapyaṃte paramaṃ tapaḥ ||
dharmāraṇye trisaṃdhyaṃ ca snātvā devasarasyatha
||62||वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः ॥
धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ
tatra mokṣeśvaraḥ śaṃbhuḥ sthāpito vai tataḥ suraiḥ ||
tatra sāṃgaṃ japaṃ kṛtvā na bhūyaḥ stanapo bhavet
||63||तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः ॥
तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्
evaṃ kṣetraṃ mahārāja prasiddhaṃ bhuvanatraye ||
yastatra kurute śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śraddhayānvitaḥ
||64||एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः
uddharetsapta gotrāṇi kulamekottaraṃ śatam ||
devasaro mahāramyaṃ nānāpuṣpaiḥ samanvitam ||
śyāmaṃ sakalakalhārairvividhairjalajaṃtubhiḥ
||65||उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् ॥
देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् ॥
श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः
brahmaviṣṇumaheśādyaiḥ sevitaṃ suramānuṣaiḥ ||
siddhairyakṣaiśca munibhiḥ sevitaṃ sarvataḥ śubham
||66||ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः ॥
सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśaṃ tatsaraḥ khyātaṃ tasmi nsthāne dvijottama ||
tasya rūpaṃ prakāraṃ ca kathayasva yathātatham
||67||कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम ॥
तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्
vyāsa uvāca
sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira ||
yasya saṃkīrtanānnūnaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
||68||साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर ॥
यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते
atisvachataraṃ śītaṃ gaṃgodakasamaprabham ||
pavitraṃ madhuraṃ svādu jalaṃ tasya nṛpottama
||69||अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् ॥
पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम
mahāviśālaṃ gaṃbhīraṃ devakhātaṃ manoramam ||
laharyādibhirgaṃbhīraḥ phenāvartasamākulam
||70||महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् ॥
लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्
jhaṣamaṃḍūkakamaṭhairmakaraiśca samākulam ||
śaṃkhaśuktyādi bhiryuktaṃ rājahaṃsaiḥ suśobhitam
||71||झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् ॥
शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्
vaṭaplakṣaiḥ samāyuktamaśvatthāmraiśca veṣṭitam ||
cakravākasamopataṃ bakasārasaṭiṭṭibhaiḥ
||72||वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् ॥
चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः
kamanīya pragandhācchacchatrapatraiḥ suśobhitam ||
sevyamānaṃ dvijaiḥ sarvaiḥ sārasādyaiḥ suśobhitam
||73||कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् ॥
सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्
sadevairmunibhiścaiva viprairmatyaiśca bhūmipa ||
sevitaṃ duḥkhahaṃ caiva sarvapāpapraṇāśanam
||74||सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप ॥
सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्
anādinidhanodaṃtaṃ sevitaṃ siddhamaṃḍalaiḥ ||
snānādibhiḥ sarvadaiva tatsaro nṛpasattama
||75||अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः ॥
स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम
vidhinā kurute yastu nīlotsargaṃ ca tattaṭe ||
pretā naiva kule tasya yāvadiṃdrāścaturdaśa
||76||विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे ॥
प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश
kanyādānaṃ ca ye kuryurvidhinā tatra bhūpate ||
te tiṣṭhanti brahmaloke yāvadābhūtasaṃplavam
||77||कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते ॥
ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्
mahiṣīṃ gṛhadāsīṃ ca surabhīṃ sutasaṃyutām ||
hema vidyāṃ tathā bhūmiṃ rathāṃśca gajavāsasī
||78||महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् ॥
हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी
dadāti śraddhayā tatra so'kṣayaṃ svargamaśnute ||
devakhātasya māhātmyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau ||
dīrghamāyustathā saukhyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
||79||ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते ॥
देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ ॥
दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā nārī vā tvidamadbhutam ||
kule tasya bhavecchreyaḥ kalpāṃte'pi yudhiṣṭhira
||80||यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् ॥
कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर
etatsarvaṃ mayākhyātaṃ hayagrīvasya kāraṇam ||
prabhāstasya tīrthasya sarvapāpāyanuttaye
||81||एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् ॥
प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇya māhātmye hayagrīvasyākhyānavarṇanaṃnāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||