yudhiṣṭhirapraśnarṇanam
vyāsa uvāca
pṛthvīpuraṃdhyāstilakaṃ lalāṭe lakṣmīlatāyāḥ sphuṭamālavālam ||
vāgdevatāyā jalakeliramyaṃ noherakaṃ saṃprati varṇayāmi
||1||पृथ्वीपुरंध्यास्तिलकं ललाटे लक्ष्मीलतायाः स्फुटमालवालम् ॥
वाग्देवताया जलकेलिरम्यं नोहेरकं संप्रति वर्णयामि
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā rājanvārāṇasyadhikādhikam ||
dharmāraṇyaṃ nṛpaśreṣṭha śrṛṇuṣvāvahito bhṛśam
||2||साधु पृष्टं त्वया राजन्वाराणस्यधिकाधिकम् ॥
धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ श्रृणुष्वावहितो भृशम्
sarvatīrthāni tatraiva ūṣaraṃ tena kathyate ||
brahmaviṣṇumaheśādyairiṃdrādyaiḥ parisevitam
||3||सर्वतीर्थानि तत्रैव ऊषरं तेन कथ्यते ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरिंद्राद्यैः परिसेवितम्
lokapālaiśca dikpālairmātṛbhiḥ śivaśaktibhiḥ ||
gaṃdharvaiśvāpsarobhiśca sevitaṃ yajñakarmabhiḥ
||4||लोकपालैश्च दिक्पालैर्मातृभिः शिवशक्तिभिः ॥
गंधर्वैश्वाप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः
bhūtavetālaśākinīgrahadevādhidevataiḥ ||
ṛtubhirmāsapakṣaiśca sevyamānaṃ surāsureḥ |
tadādyaṃ ca nṛpasthānaṃ sarvasaukhyapraduṃ tathā ||
yajñaiśca bahubhiścaiva sevitaṃ munisattamaiḥ
||6||भूतवेतालशाकिनीग्रहदेवाधिदेवतैः ॥
ऋतुभिर्मासपक्षैश्च सेव्यमानं सुरासुरेः ।
तदाद्यं च नृपस्थानं सर्वसौख्यप्रदुं तथा ॥
यज्ञैश्च बहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः
siṃhavyāghrairdvipaiścaiva pakṣibhirvividhaistathā ||
gomahiṣyādibhiścaiva sārasairmṛgaśūkaraiḥ
||7||सिंहव्याघ्रैर्द्विपैश्चैव पक्षिभिर्विविधैस्तथा ॥
गोमहिष्यादिभिश्चैव सारसैर्मृगशूकरैः
sevitaṃ nṛpaśārdūla śvāpadaivairvividhairapi |
tatra ye nidhanaṃ prāptāḥ pakṣiṇaḥ kīṭakādayaḥ
||8||सेवितं नृपशार्दूल श्वापदैवैर्विविधैरपि ।
तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः
paśavaḥ śvāpadāścaiva jalasthalacarāśca ye ||
khecarā bhūcarāścaiva ḍākinyo rākṣasāstathā
||9||पशवः श्वापदाश्चैव जलस्थलचराश्च ये ॥
खेचरा भूचराश्चैव डाकिन्यो राक्षसास्तथा
ekottaraśataiḥ sārddhaṃ muktisteṣāṃ hi śāśvatī ||
te sarve viṣṇulokāṃśca prayāṃtyeva na saṃśayaḥ
||10||एकोत्तरशतैः सार्द्धं मुक्तिस्तेषां हि शाश्वती ॥
ते सर्वे विष्णुलोकांश्च प्रयांत्येव न संशयः
saṃtārayati pūrvajñāndaśa pūrvāndaśāparān |
yavavrīhitilaiḥ sarpirbilvapatraiśca dūrvayā
||11||संतारयति पूर्वज्ञान्दश पूर्वान्दशापरान् ।
यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया
guḍaiścaivodakairnātha tatra piṃḍaṃ karoti yaḥ ||
uddharetsapta gotrāṇi kulamekottaraṃ śatam
||12||गुडैश्चैवोदकैर्नाथ तत्र पिंडं करोति यः ॥
उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्
vṛkṣairanekadhā yuṃkte latāgulmaiḥ suśobhitam ||
sadā puṇyapradaṃ tacca sadā phalasamanvitam
||13||वृक्षैरनेकधा युंक्ते लतागुल्मैः सुशोभितम् ॥
सदा पुण्यप्रदं तच्च सदा फलसमन्वितम्
nirvairaṃ nirbhayaṃ caiva dharmāraṇyaṃ ca bhūpate ||
govyāghraiḥ krīḍyate tatra tathā mārjāramūṣakaiḥ
||11||निर्वैरं निर्भयं चैव धर्मारण्यं च भूपते ॥
गोव्याघ्रैः क्रीड्यते तत्र तथा मार्जारमूषकैः
bheko'hinā krīḍate ca mānuṣā rākṣasaiḥ saha ||
nirbhayaṃ vasate tatra dharmmāraṇyaṃ ca bhūtale
||19||भेकोऽहिना क्रीडते च मानुषा राक्षसैः सह ॥
निर्भयं वसते तत्र धर्म्मारण्यं च भूतले
mahānaṃdamayaṃ divyaṃ pāvanātpāvanaṃ param ||
kalakaṃṭhaḥ kalotkaṃṭhamanuguṃjati kuṃjagaḥ ||
dhyānasthaḥ śroṣyati tadā pārāvatyeti vāryyate ||
kekaḥ kokīṃ parityajya maunaṃ tiṣṭhati tadbhayāt
||17||महानंदमयं दिव्यं पावनात्पावनं परम् ॥
कलकंठः कलोत्कंठमनुगुंजति कुंजगः ॥
ध्यानस्थः श्रोष्यति तदा पारावत्येति वार्य्यते ॥
केकः कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात्
cakoraścaṃdrikābhoktā naktavratamivāsthitaḥ ||
paṭhaṃti sārikāḥ sāraṃ śukaṃ saṃbodhayatyaho
||18||चकोरश्चंद्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः ॥
पठंति सारिकाः सारं शुकं संबोधयत्यहो
apāravārasaṃsārasiṃdhupārapradaḥ śivaḥ ||
ālasyenāpi yo yāyādgṛhāddharmavanaṃ prati
||19||अपारवारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः ॥
आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्धर्मवनं प्रति
aśvamedhādhiko dharmastasya syācca padepade ||
śāpānugrahasaṃyuktā brāhmaṇāstatra saṃti vai
||20||अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे ॥
शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र संति वै
aṣṭādaśasahasrāṇi puṇyakāryeṣu nirmitāḥ ||
ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi bhṛtyāste vaṇijo bhuvi
||21||अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः ॥
षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि भृत्यास्ते वणिजो भुवि
dvijabhaktisamāyuktā brahmaṇyāste tvayonijāḥ ||
purāṇajñāḥ sadācārā dhārmikāḥ śuddhabuddhayaḥ ||
svarge devāḥ praśaṃsaṃti dharmmāraṇyanivāsinaḥ
||22||द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः ॥
पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिकाः शुद्धबुद्धयः ॥
स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्म्मारण्यनिवासिनः
yudhiṣṭhira uvāca
dharmāraṇyeti tridaśaiḥ kadā nāma pratiṣṭhitam ||
pāvanaṃ bhūtale jātaṃ kasmāttena vinirmitam
||23||धर्मारण्येति त्रिदशैः कदा नाम प्रतिष्ठितम् ॥
पावनं भूतले जातं कस्मात्तेन विनिर्मितम्
tīrthabhūtaṃ hi kasmācca kāraṇāttadvadasva me ||
brāhmaṇāḥ katisaṃ khyākāḥ kena vai sthāpitāḥ purā
||24||तीर्थभूतं हि कस्माच्च कारणात्तद्वदस्व मे ॥
ब्राह्मणाः कतिसं ख्याकाः केन वै स्थापिताः पुरा
aṣṭādaśasahasrāṇi kimarthaṃ sthāpitāni vai ||
kasminnaṃśe samutpannā brāhmaṇā brahma sattamāḥ
||25||अष्टादशसहस्राणि किमर्थं स्थापितानि वै ॥
कस्मिन्नंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा ब्रह्म सत्तमाः
sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṃgapāragāḥ ||
ṛgvedeṣu ca niṣṇātā yajurvedakṛtaśramāḥ
||26||सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदांगपारगाः ॥
ऋग्वेदेषु च निष्णाता यजुर्वेदकृतश्रमाः
sāmavedāṃgapārajñāstraividyā dharma vittamāḥ ||
taponiṣṭhā śubhācārāḥ satyavrataparāyaṇāḥ
||27||सामवेदांगपारज्ञास्त्रैविद्या धर्म वित्तमाः ॥
तपोनिष्ठा शुभाचाराः सत्यव्रतपरायणाः
māsopavāsaiḥ kṛśitāstathā cāṃdrāyaṇādibhiḥ ||
sadācārāśca brahmaṇyāḥ kena nityo pajīvinaḥ ||
tatsarvamāditaḥ kṛtsnaṃ brūhi me vadatāṃ vara
||28||मासोपवासैः कृशितास्तथा चांद्रायणादिभिः ॥
सदाचाराश्च ब्रह्मण्याः केन नित्यो पजीविनः ॥
तत्सर्वमादितः कृत्स्नं ब्रूहि मे वदतां वर
dānavāstatra daiteyā bhūtavetālasaṃbhavāḥ ||
rākṣasāśca piśācāśca udvejaṃte kathaṃ na tān
||29||दानवास्तत्र दैतेया भूतवेतालसंभवाः ॥
राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वेजंते कथं न तान्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvārdhe dharmāraṇyamāhātmye yudhiṣṭhirapraśnarṇanaṃnāma dvitī yo'dhyāyaḥ || 2 ||