ते वै दीक्षिष्यमाणा अग्नीन्त्सम्निवपन्ते ।
19,1.1एकधा एव तद्बलम्वीर्यम्यजमाना आत्मन्दधते ।
19,1.2अथ एताम्सम्निवपनीयामिष्टिम्तन्वते ।
19,1.3ते अग्नये ब्रह्मण्वते अष्टा कपालम्पुरोडाशम्निर्वपन्ति ।
19,1.4अग्नये क्षत्रवत एकादश कपालम् ।
19,1.5अग्नये क्षत्र भूते द्वादश कपालम् ।
19,1.6ब्रह्म क्षत्रे एव तद्यजमानाः समारोहन्ति ।
19,1.7ताभ्यामेव एतत्स्वस्ति संवत्सरम्तरन्ति ।
19,1.8त एतेन प्राजापत्येन पशुना यजन्ते ।
19,1.9प्रजापति प्रसूताः स्वस्ति इमम्संवत्सरम्समश्नवामहा इति ।
19,1.10तम्ह एके वायव्यम्कुर्वन्ति ।
19,1.11एतद्वै प्रजापतेः प्रत्यक्षम्रूपम्यद्वायुरि इति ।
19,1.12अग्नय उ ह एके कामाय कुर्वन्ति ।
19,1.13अग्निर्वै कामो देवानामीश्वरः ।
19,1.14सर्वेषामेव देवानाम्प्रीत्यै ।
19,1.15तस्य ह एके वैश्वानरीयम्पशु पुरोडाशम्कुर्वन्ति ।
19,1.14सर्वेषामेव देवानाम्प्रीत्यै ।
19,1.15तस्य ह एके वैश्वानरीयम्पशु पुरोडाशम्कुर्वन्ति ।
19,1.16असौ वै वैश्वानरो यो असौ तपति ।
19,1.17एतमेव तत्प्रीणन्ति ।
19,1.18अथ या बहूनाम्सम्निवपनीय उखा सम्भरणीया सा एकस्य दीक्षिष्यमाणस्य भवति ।
19,1.19ते पुरस्तादेव दीक्षा प्रसवान्कल्पयन्ते ।
19,1.20तैषस्य अमावास्याया एक अह उपरिष्टाद्दीक्षेरन् ।
19,1.21माघस्य वा इत्याहुः ।
19,1.22तदुभयम्व्युदिताम् ।
19,1.23तैषस्य त्वा इव उदिततरमिव ।
19,1.24त एतम्त्रयोदशमधिचरम्मासमाप्नुवन्ति ।
19,1.25एतावान्वै संवत्सरो यदेष त्रयोदशो मासः ।
19,1.26तदत्र एव सर्वः संवत्सर आप्तो भवति ।
19,1.27स वै माघस्य अमावास्यायामुपवसत्युदन्नावर्त्स्यन् ।
19,1.28उप इमे वसन्ति ।
19,1.29प्रायणीयेन अतिरात्रेण यक्ष्यमाणाः ।
19,2.1तदेनम्प्रथममाप्नुवन्ति ।
19,2.2तम्चतुर्विंशेन आरभन्ते ।
19,2.3तदारम्भणीयस्य आरम्भणीयत्वम् ।
19,2.4स षण्मासानुदन्नेति ।
19,2.5तमूर्ध्वैः षडहैरनुयन्ति ।
19,2.6स षण्मासानुदन्नित्वा तिष्ठते दक्षिणा आवर्त्स्यन् ।
19,2.7उप इमे वसन्ति वैषुवतीयेन अह्ना यक्ष्यमाणाः ।
19,2.8तदेनम्द्वितीयमाप्नुवन्ति ।
19,2.9स षण्मासान्दक्षिणा एति ।
19,2.10तमावृत्तैः षडहैरनुयन्ति ।
19,2.11स षण्मासान्दक्षिणेत्वा तिष्ठत उदन्नावर्त्स्यन् ।
19,2.12उप इमे वसन्ति माहाव्रतीयेन अह्ना यक्ष्यमाणाः ।
19,2.13तदेनम्तृतीयमाप्नुवन्ति ।
19,2.14तम्यत्त्रिराप्नुवन्ति ।
19,2.15त्रेधा विहितो वै संवत्सरः ।
19,2.16संवत्सरस्य एव आप्त्यै ।
19,2.17तदुत एषा अभिगीयते ।
19,2.18अहोरात्राणि विदधदूर्णाका इव धीर्यः ।
19,2.19षण्मासो दक्षिणा आदित्यः षडुदन्नेति सूर्य इति ।
19,2.20षड्ड्ह्येष मासानुदन्नेति ।
19,2.21षड्दक्षिणा ।
19,2.22अथ एतामग्नि चित्यायाम्पञ्च हविषम्दीक्षणीयामिष्टिमेके तन्वते ।
19,2.23पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्य एव आप्त्यै ।
19,2.24अथ एतामातिथ्याम्पञ्च हविषमेव इष्टिमेके तन्वते ।
19,2.25पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्य एव आप्त्यै ।
19,2.26अथ एता बह्वग्नीरन्वाह ।
19,2.27बहून्ह्यग्नीन्प्रणयन्ति ।
19,2.28तस्माद्बह्वग्नीरन्वाह ।
19,2.29ता वै चतस्रो भवन्ति ।
19,2.30चतुष्टयम्वा इदम्सर्वम् ।
19,2.31अस्य एव सर्वस्य आप्त्यै ।
19,2.32त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया अष्टौ सम्पद्यन्ते ।
19,2.33अष्ट अक्षरा गायत्री ।
19,2.34गायत्रो वा अग्निर्गायत्रच्छन्दाः ।
19,2.35स्वेन एव तच्छन्दसा अग्नीन्प्रणयन्ति ।
19,2.36ता वा उपांशु भवन्ति ।
19,2.37रेतः सिक्तिर्वा अग्नि चित्या ।
19,2.38उपांशु वै रेतः सिच्यते ।
19,2.39अभिरूपा भवन्ति ।
19,2.40यद्यज्ञे अभिरूपम्तत्समृद्धम्यज्ञस्य एव समृद्ध्यै ।
19,2.41अथ एनम्चिन्वन्ति यावदहम्कामयन्ते ।
19,2.42अथ एनम्संचितम्सामभिः परिष्टुवन्ति ।
19,2.43अथ होतारमाहुरग्न्युक्थमनुशंस इति ।
19,3.1रुद्रो ह वा एष देवानामशान्तः संचितो भवति ।
19,3.2तमेव एतत्शमयन्ति ।
19,3.3निरुक्तम्वैश्वानरम्यजति ।
19,3.4निरुक्तो ह्येष तदा भवति यदा अग्नीन्प्रणयन्ति ।
19,3.5अथ अत ऊर्ध्वमैकाहिकम्कर्म ।
19,3.6हविर्धानयोः प्रवर्तनमग्नीषोमयोः प्रणयनमग्नीषोमीयः पशुस्तस्य उक्तम्ब्राह्मणम् ।
19,3.7अथ अग्नीषोमीयस्य पशु पुरोडाशमन्वञ्चि देवसूभ्यो हवींषि निर्पवन्ति ।
19,3.8एता ह वै देवताः सवानामीशते ।
19,3.9ता अत्र प्रीणन्ति ।
19,3.10ता एभ्यः प्रीताः सवान्प्रस्वन्ति ।
19,3.11तस्माद्देव स्वः ।
19,3.12ता वा अष्टौ भवन्ति ।
19,3.13एताभिर्वै देवाः सर्वा अष्टीराश्नुवत ।
19,3.14तथो एव एतद्यजमाना एताभिरेव सर्वा अष्टीरश्नुवते ।
19,3.15अत्र ह एके सर्व पृष्ठायै हवींषि निर्वपन्ति ।
19,3.16सर्वम्वा अग्नि चित्या ।
19,3.17सर्वेण सर्वमाप्नवाम इति ।
19,3.18तानि वै दश हवींषि भवन्ति ।
19,3.19दश दशिनी विराट् ।
19,3.20श्रीर्विराडन्न अद्यम् ।
19,3.21श्रियो विराजो अन्न अद्यस्य उपाप्त्यै ।
19,3.22अथ सुन्वन्ति यावदहम्कामयन्ते ।
19,3.23अथ अनूबन्ध्यस्य वपायाम्संस्थितायाम्त्वाष्ट्रेण पशुना चरन्ति ।
19,3.24रेतः सिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ।
19,3.25पत्नी शाले चरन्ति ।
19,3.26पत्नीषु वै रेतः सिच्यते ।
19,3.27उपांशु चरन्ति ।
19,3.28रेतः सिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ।
19,3.29उपांशु वै रेतः सिच्यते ।
19,3.30पर्यग्निकृतमुत्सृजन्ति न संस्थापयन्ति ।
19,3.31रेतः सिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ।
19,3.32न इद्रेतः सिक्तम्पुरा कालात्संस्थापयाम इति ।
19,3.33तदाहुर्यदेते देवते आवाहयति त्वष्टारम्च वनस्पतिम्च क्व अस्य एते इष्टे भवत इति ।
19,4.1प्रयाजेषु वा एते देवते यजति ।
19,4.2अत्र एव अस्य एते इष्टे भवत इति ।
19,4.3अथ अनूबन्ध्यस्य पशु पुरोडाशमन्वञ्चि देविकाभ्यो हवींषि निर्वपन्ति ।
19,4.4यात यामानि ह वा एतस्य छन्दांसि भवन्ति यः सोमेन यजते ।
19,4.5छन्दांसि वै देविकाः ।
19,4.6तद्यद्देविकाभ्यो हवींषि निर्वपन्ति ।
19,4.7तेन ह अस्य अयात यामानि पुनर्यामानि भवन्ति ।
19,4.8अथो धिर रसानि ह वा एतस्य छन्दांसि भवन्ति यः सोमेन यजन्ते ।
19,4.9छन्दांसि वै देविकाः ।
19,4.10तद्यद्देविकाभ्यो हवींषि निर्वपन्ति ।
19,4.11छन्दसामेव सरसतायै ।
19,4.12ता वा एता देव्यः ।
19,4.13अथ एष कः प्रजापतिः ।
19,4.14तस्माद्देविकाः ।
19,4.15तानि वै पञ्च हवींषि भवन्ति ।
19,4.16पञ्च पदा पङ्क्तिः ।
19,4.17पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्य एव आप्त्यै ।
19,4.18अत्र ह एके देवीभ्यो हवींषि निर्वपन्ति ।
19,4.19सर्वम्वा अग्नि चित्या ।
19,4.20सर्वेण सर्वमाप्नवाम इति ।
19,4.21तानि वै दश हवींषि भवन्ति ।
19,4.22दश दशिनी विराट् ।
19,4.23श्रीर्विराडन्न अद्यम् ।
19,4.24श्रियो विराजो अन्न अद्यस्य उपाप्त्यै ।
19,4.25अत्र ह एके दिशामवेष्टीः कुर्वन्ति ।
19,4.26सर्वम्वा अग्नि चित्या ।
19,4.27सर्वेण सर्वमाप्नवाम इति ।
19,4.28तानि वै षड्ड्हवींषि भवन्ति ।
19,4.29षड्वा ऋतवः संवत्सरः ।
19,4.30संवत्सरस्य एव आप्त्यै ।
19,4.31अथ उदवसानीयायाम्संस्थितायाम्मैत्रावरुण्या पयस्यया यजेत तस्या उक्तम्ब्राह्मणम् ।
19,4.32न एतया अनिष्ट्वा अग्निचिन्मैथुनम्चरेदिति ।
19,4.33मुखम्वा एतत्संवत्सरस्य यच्चतुर्विंशः ।
19,5.1तस्मादग्निष्टोमो भवति ।
19,5.2अग्निष्टोमो हि यज्ञानाम्मुखम् ।
19,5.3मुखत एव तत्संवत्सरम्प्रीणन्ति ।
19,5.4तद्द्ह एक उक्थ्यम्कुर्वन्ति ।
19,5.5यज्ञस्य एव सभारतायै ।
19,5.6तस्य चतुर्विंशः स्तोमो भवति ।
19,5.7चतुर्विंशतिर्वै संवत्सरस्य अर्ध मासाः ।
19,5.8संवत्सरस्य एव आप्त्यै ।
19,5.9तस्य वै त्रीणि षष्टि शतानि स्तोत्रियाणाम्भवन्ति ।
19,5.10त्रीणि वै षष्टि शतानि संवत्सरस्य अह्नाम् ।
19,5.11तत्संवत्सरस्य अहान्याप्नुवन्ति ।
19,5.12तस्य बृहत्पृष्ठम्भवति ।
19,5.13द्वितीयम्वा एतदह्नाम्द्वितीयम्बृहत्पृष्ठानाम् ।
19,5.14तस्मादस्य बृहत्पृष्ठम्भवति ।
19,5.15अथ यत्र चतुर्विंश स्तोममुपयन्ति ।
19,5.16अवधृतम्वा उ तत्र महा व्रतम् ।
19,5.17बृहदु वा आयतनेन महा व्रतस्य पृष्ठम्भवति ।
19,5.18तस्माद्बृहदेव एतस्य अह्नः पृष्ठम्स्यादिति ।
19,5.19तस्य संवत्संवत्सरमभि पर्युदितानि छन्दो रूपाणि ।
19,5.20होता अजनिष्ट चेतन इत्यष्टर्चमाज्यम्गायत्री मात्रम् ।
19,5.21गायत्री मात्रो वै स्तोमः ।
19,5.22तद्वै शस्त्रम्समृद्धम्यस्स्तोमेन सम्पद्यते ।
19,5.23माधुच्छन्दसः प्रौगः स वै समृद्धः ।
19,5.24तस्य रूपेण अन्ये प्रौगाः कल्पन्ते ।
19,5.25समृद्धम्मे प्रथमतः कर्म कृतमसदिति ।
19,5.26आ त्वा रथम्यथा ऊतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत् ।
19,5.27इदम्वसो सुतमन्ध इत्यनुचरः ।
19,5.28एष एव नित्य एकाह आतानस्तस्य उक्तम्ब्राह्मणम् ।
19,5.29कया शुभा सवयसः सनीडा इति मरुत्वतीयम् ।
19,6.1तस्य अनुत्तमा ते मघवन्नकिर्न्विति नवमी ।
19,6.2तया परिदधात्युत्तराः पूर्वाः शस्त्वा ।
19,6.3मारुत्यो हि ता भवन्ति ।
19,6.4अथ एषा निष्केवल्या ।
19,6.5तस्मादेतया परिदधाति ।
19,6.6तस्मिन्वा अस्ति समान्या मरुतः सम्मिमिक्षुरिति ।
19,6.7संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.8तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.9तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति बृहद्दिवो निष्केवल्यम् ।
19,6.10बृहद्दिवेन अत्र होता रेतः सिञ्चति ।
19,6.11तददो महा व्रतीयेन अह्ना प्रजनयति संवत्सरे ।
19,6.12संवत्सरे वै रेतः सिक्तम्जायते ।
19,6.13तस्मिन्वा अस्ति सम्ते नवन्त प्रभृता मदेष्विति ।
19,6.14संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.15तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.16तत्सवितुर्वृणीमहे अद्या नो देव सवितरिति नित्या एव वैश्वदेवस्य प्रतिपच्च अनुचरश्च तयोरुक्तम्ब्राह्मणम् ।
19,6.17तद्देवस्य सवितुर्वार्यम्महदिति सावित्रम् ।
19,6.18तस्मिन्वा अस्ति प्रजावन्तम्रयिमस्मे समिन्वत्विति ।
19,6.19संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.20तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.21ते हि द्यावा पृथिवी विश्व शम्भुवा इति द्यावा पृथिवीयम् ।
19,6.22तस्मिन्वा अस्ति पनाय्यमोजो अस्मे समिन्वतमिति ।
19,6.23संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.24तदेतस्य अह्ने रूपम् ।
19,6.25किमु श्रेष्ठः किम्यविष्ठो न आजगन्नित्यार्भम् ।
19,6.26तस्मिन्वा अस्ति संवत्सर इदमद्या व्याख्यत इति ।
19,6.27तत्प्रत्यक्षम्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.28तदेतस्य अह्नो रुपम् ।
19,6.29यज्ञस्य वो रथ्यम्विश्पतिम्विशामिति शार्यातम्वैश्वदेवम् ।
19,6.30तस्मिन्वा अस्ति इन्द्रो मित्रो वरुणः सम्चिकित्रिर इति ।
19,6.31संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.32तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.33वैश्वानराय धिषणामृतावृध इति वैश्वानरीयम् ।
19,6.34तस्मिन्वा अस्ति धिया रथम्न कुलिशः समृण्वति इति ।
19,6.35संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.36तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.37वृष्णे शर्धाय सुमखाय वेधस इति मारुतम् ।
19,6.38तस्मिन्वा अस्ति गिरः समञ्जे विदथेष्वाभुव इति ।
19,6.39संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.40तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.41यज्ञेन वर्धत जात वेदसमिति जात वेदसीयम् ।
19,6.42तस्मिन्वा अस्ति संददस्वान्रयिमस्मासु दीदिहि इति ।
19,6.43संवत्तत्संवत्सरमभिवदति ।
19,6.44तदेतस्य अह्नो रूपम् ।
19,6.45तद्द्ह एतदहरेके छन्दोगाः सर्व स्तोमम्कुर्वन्ति ।
19,7.1अनेन अह्ना षडहमाप्नुमः ।
19,7.2षडहेन संवत्सरम् ।
19,7.3ये च संवत्सरे कामाः ।
19,7.4षडहो वा उ सर्वः संवत्सर इति वदन्तः ।
19,7.5ते यदि तथा कुर्युः ।
19,7.6षडह क्लृप्तम्शस्त्रम्कल्पयीत ।
19,7.7यत्प्रथमस्य अह्न आज्यम्तदाज्यम् ।
19,7.8यच्चतुर्थस्य अह्नो निष्केवल्यम्तन्निष्केवल्यम् ।
19,7.11यत्पञ्चमस्य अह्नो वैश्वदेवम्तद्वैश्वदेवम् ।
19,7.12यत्षष्ठस्य अह्न आग्निमारुतम्तदाग्निमारुतम् ।
19,7.13तत्र पृष्ठ्य स्तोत्रियान्त्सर्वान्त्समाहृत्य उपरिष्टात्प्रगाथस्य प्रगाथी कृत्य शंसेत्षडहस्य आप्त्यै ।
19,7.14तद्यथा एव एतेन अह्ना छन्दोगाः षडहमाप्नुवन्ति षडहेन संवत्सरम् ।
19,7.15ये च संवत्सरे कामाः ।
19,7.16एवमेव एतेन अह्ना होता षडहमाप्नोति षडहेन संवत्सरम् ।
19,7.17ये च संवत्सरे कामाः ।
19,7.18तद्द्ह स्म एतत्प्रदिश्य आह सा एषा मुग्धिरेव इति ।
19,7.19यम्कम्च छन्दोगाः स्तोममुपापद्येर ।
19,7.20न तदाद्रियेत ।
19,7.21यदेव इदम्शस्त्रम्प्र्रवोचाम ।
19,7.22तत एव नेयात् ।
19,7.23एते वा उ स्तोम साहे सूक्ते यत्कयाशुभीय तदिदासीये ।
19,7.24ताभ्यामेव न निश्च्यवेत इति न निश्च्यवेत इति ।
19,7.25