शिवमन्दरगिरिनिवासक्रीडोक्तवर्णनम्
ऋषय ऊचुः
अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः ।
क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह
॥१॥वायुरुवाच
महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः ।
दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्
॥२॥तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ ।
चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्
॥३॥तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि ।
न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि
॥४॥शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे ।
पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्
॥५॥इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे ।
ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता
॥६॥अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया ।
अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः
॥७॥मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः ।
शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्
॥८॥पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः ।
अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः
॥९॥लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः ।
अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते
॥१०॥निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः ।
चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते
॥११॥स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् ।
सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते
॥१२॥प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः ।
दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः
॥१३॥कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः ।
विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः
॥१४॥लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव ।
जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्
॥१५॥अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा ।
प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव
॥१६॥परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि ।
पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्
॥१७॥गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः ।
अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः
॥१८॥ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् ।
वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः
॥१९॥निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः ।
तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः
॥२०॥सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः ।
तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः
॥२१॥तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः ।
रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ
॥२२॥तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः ।
रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु
॥२३॥तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च ।
दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः
॥२४॥ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि
॥२५॥अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा ।
अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा
॥२६॥तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः ।
इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति
॥२७॥ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् ।
निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्
॥२८॥तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः ।
विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा
॥२९॥तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् ।
निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि
॥३०॥एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः ।
कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः
॥३१॥ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् ।
स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा
॥३२॥देव्युवाच ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् ।
एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते
॥३३॥अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया ।
न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः
॥३४॥स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् ।
इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः
॥३५॥या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी ।
सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः
॥३६॥भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् ।
तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते
॥३७॥तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् ।
वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्
॥३८॥इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् ।
ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया
॥३९॥तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् ।
पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत
॥४०॥ईश्वर उवाच
अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे ।
रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम
॥४१॥माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा ।
कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम
॥४२॥आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः ।
यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः
॥४३॥पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया ।
ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया
॥४४॥मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः ।
मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः
॥४५॥विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् ।
ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्
॥४६॥स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते ।
क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
॥४७॥देव्युवाच श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया ।
येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता
॥४८॥प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् ।
कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते
॥४९॥भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः ।
क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा
॥५०॥सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् ।
अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे
॥५१॥शिव उवाच
स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् ।
ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव
॥५२॥देव्युवाच नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा ।
ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्
॥५३॥ईश्वर उवाच
मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा ।
तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि
॥५४॥देव्युवाच त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः ।
तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः
॥५५॥पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् ।
जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा
॥५६॥एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् ।
गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह
॥५७॥एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव ।
न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया
॥५८॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे शिवमन्दरगिरिनिवासक्रीडोक्तवर्णनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः