दक्षयज्ञविध्वंसवर्णनम्
तस्मिन्नवसरे व्योम्नि समाविरभवद्रथः ।
सहस्रसूर्यसंकाशश्चारुचीरवृषध्वजः
॥१॥अश्वरत्नद्वयोदारो रथचक्रचतुष्टयः ।
सञ्चितानेकदिव्यास्त्रशस्त्ररत्नपरिष्कृतः
॥२॥तस्यापि रथवर्यस्य स्यात्स एव हि सारथिः ।
यथा च त्रैपुरे युद्धे पूर्वं शार्वरथे स्थितः
॥३॥स तं रथवरं ब्रह्मा शासनादेव शूलिनः ।
हरेस्समीपमानीय कृताञ्जलिरभाषत
॥४॥भगवन्भद्र भद्रांग भगवानिन्दुभूषणः ।
आज्ञापयति वीरस्त्वां रथमारोढुमव्ययः
॥५॥रेभ्याश्रमसमीपस्थस्त्र्यंबको ऽंबिकया सह ।
सम्पश्यते महाबाहो दुस्सहं ते पराक्रमम्
॥६॥तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स वीरो गणकुञ्जरः ।
आरुरोह रथं दिव्यमनुगृह्य पितामहम्
॥७॥तथा रथवरे तस्मिन्स्थिते ब्रह्मणि सारथौ ।
भद्रस्य ववृधे लक्ष्मी रुद्रस्येव पुरद्विषः
॥८॥ततः शंखवरं दीप्तं पूर्णचंद्रसमप्रभम् ।
प्रदध्मौ वदने कृत्वा भानुकंपो महाबलः
॥९॥तस्य शंखस्य तं नादं भिन्नसारससन्निभम् ।
श्रुत्वा भयेन देवानां जज्वाल जठरानलः
॥१०॥यक्षविद्याधराहीन्द्रैः सिद्धैर्युद्धदिदृक्षुभिः ।
क्षणेन निबडीभूताः साकाशविवरा दिशाः
॥११॥ततः शार्ङ्गेण चापाङ्कात्स नारायणनीरदः ।
महता बाणवर्षेण तुतोद गणगोवृषम्
॥१२॥तं दृष्ट्वा विष्णुमायांतं शतधा बाणवर्षिणम् ।
स चाददे धनुर्जैत्रं भद्रो बाणसहस्रमुक्
॥१३॥समादाय च तद्दिव्यं धनुस्समरभैरवम् ।
शनैर्विस्फारयामास मेरुं धनुरिवेश्वरः
॥१४॥तस्य विस्फार्यमाणस्य धनुषो ऽभून्महास्वनः ।
तेन स्वनेन महता पृथिवीं समकंपयत्
॥१५॥ततः शरवरं घोरं दीप्तमाशीविषोपमम् ।
जग्राह गणपः श्रीमान्स्वयमुग्रपराक्रमः
॥१६॥बाणोद्धारे भुजो ह्यस्य तूणीवदनसंगतः ।
प्रत्यदृश्यत वल्मीकं विवेक्षुरिव पन्नगः
॥१७॥समुद्धृतः करे तस्य तत्क्षणं रुरुचे शरेः ।
महाभुजंगसंदष्टो यथा बालभुजङ्गमः
॥१८॥शरेण घनतीव्रेण भद्रो रुद्रपराक्रमः ।
विव्याध कुपितो गाढं ललाटे विष्णुमव्ययम्
॥१९॥ललाटे ऽभिहितो विष्णुः पूर्वमेवावमानितः ।
चुकोप गणपेंद्राय मृगेंद्रायेव गोवृषः
॥२०॥ततस्त्वशनिकल्पेन क्रूरास्येन महेषुणा ।
विव्याध गणराजस्य भुजे भुजगसन्निभे
॥२१॥सो ऽपि तस्य भुजे भूयः सूर्यायुतसमप्रभम् ।
विससर्ज शरं वेगाद्वीरभद्रो महाबलः
॥२२॥स च विष्णुः पुनर्भद्रं भद्रो विष्णुं तथा पुनः ।
स च तं स च तं विप्राश्शरैस्तावनुजघ्नतुः
॥२३॥तयोः परस्परं वेगाच्छरानाशु विमुंचतोः ।
द्वयोस्समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
॥२४॥तद्दृष्ट्वा तुमुलं युद्धं तयोरेव परस्परम् ।
हाहाकारो महानासीदाकाशे खेचरेरितः
॥२५॥ततस्त्वनलतुंडेन शरेणादित्यवर्चसा ।
विव्याध सुदृढं भद्रो विष्णोर्महति वक्षसि
॥२६॥स तु तीव्रप्रपातेन शरेण दृढमाहतः ।
महतीं रुजमासाद्य निपपात विमोहितः
॥२७॥पुनः क्षणादिवोत्थाय लब्धसंज्ञस्तदा हरिः ।
सर्वाण्यपि च दिव्यास्त्राण्यथैनं प्रत्यवासृजत्
॥२८॥स च विष्णुर्धनुर्मुक्तान्सर्वाञ्छर्वचमूपतिः ।
सहसा वारयामास घोरैः प्रतिशरैः शरान्
॥२९॥ततो विष्णुस्स्वनामांकं बाणमव्याहतं क्वचित् ।
ससर्ज क्रोधरक्ता क्षस्तमुद्दिश्य गणेश्वरम् ।
तं बाणं बाणवर्येण भद्रो भद्राह्वयेण तु
॥३०॥अप्राप्तमेव भगवाञ्चिच्छेद शतधा पथि ।
अथैकेनेषुणा शार्ङ्गं द्वाभ्यां पक्षौ गरुत्मतः
॥३१॥निमेषादेव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत् ।
ततो योगबलाद्विष्णुर्देहाद्देवान्सुदारुणान्
॥३२॥शंखचक्रगदाहस्तान् विससर्ज सहस्रशः ।
सर्वांस्तान्क्षणमात्रेण त्रैपुरानिव शंकरः
॥३३॥निर्ददाह महाबाहुर्नेत्रसृष्टेन वह्निना ।
ततः क्रुद्धतरो विष्णुश्चक्रमुद्यम्य सत्वरः
॥३४॥तस्मिन्वीरो समुत्स्रष्टुं तदानीमुद्यतो ऽभवत् ।
तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य पुरतः समुपस्थितम्
॥३५॥स्मयन्निव गणेशानो व्यष्टंभयदयत्नतः ।
स्तंभितांगस्तु तच्चक्रं घोरमप्रतिमं क्वचित्
॥३६॥इच्छन्नपि समुत्स्रष्टुं न विष्णुरभवत्क्षमः ।
श्वसन्निवैकमुद्धृत्य बाहुं चक्रसमन्वितम्
॥३७॥अतिष्ठदलसो भूत्वा पाषाण इव निश्चलः ।
विशरीरो यथाजीवो विशृङ्गो वा यथा वृषः
॥३८॥विदंष्ट्रश्च यथा सिंहस्तथा विष्णुरवस्थितः ।
तं दृष्ट्वा दुर्दशापन्नं विष्णुमिंद्रादयः सुराः ।
समुन्नद्धा गणेन्द्रेण मृगेंद्रेणेव गोवृषाः
॥३९॥प्रगृहीतायुधा यौद्धुंक्रुद्धाः समुपतस्थिरे ।
तान्दृष्ट्वा समरे भद्रःक्षुद्रानिव हरिर्मृगान्
॥४०॥साक्षाद्रुद्रतनुर्वीरो वरवीरगणावृतः ।
अट्टहासेन घोरेण व्यष्टं भयदनिंदितः
॥४१॥तथा शतमखस्यापि सवज्रो दक्षिणः करः ।
सिसृक्षोरेव उद्वज्रश्चित्रीकृत इवाभवत्
॥४२॥अन्येषामपि सर्वेषां सरक्ता अपि बाहवः ।
अलसानामिवारंभास्तादृशाः प्रतियांत्युत
॥४३॥एवं भगवता तेन व्याहताशेषवैभवात् ।
अमराः समरे तस्य पुरतः स्थातुमक्षमाः
॥४४॥स्तब्धैरवयवैरेव दुद्रुवुर्भयविह्वलाः ।
स्थितिं च चक्रिरे युद्धे वीरतेजोभयाकुलाः
॥४५॥विद्रुतांस्त्रिदशान्वीरान्वीरभद्रो महाभुजः ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्मघो वर्षैरिवाचलान्
॥४६॥बहवस्तस्य वीरस्य बाहवः परिघोपमाः ।
शस्त्रैश्चकाशिरे दीप्तैः साग्निज्वाला इवोरगाः
॥४७॥अस्त्रशस्त्राण्यनेकानिसवीरो विसृजन्बभौ ।
विसृजन्सर्वभूतानि यथादौ विश्वसंभवः
॥४८॥यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् ।
तथा वीरः क्षणादेव शरैः प्राच्छादयद्दिशः
॥४९॥खमंडले गणेन्द्रस्य शराः कनकभूषिताः ।
उत्पतंतस्तडिद्रूपैरुपमानपदं ययुः
॥५०॥महांतस्ते सुरगणान्मंडूकानिवडुंडुभाः ।
प्राणैर्वियोजयामासुः पपुश्च रुधिरासवम्
॥५१॥निकृत्तबाहवः केचित्केचिल्लूनवराननाः ।
पार्श्वे विदारिताः केचिन्निपेतुरमरा भुवि
॥५२॥विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बहुभिश्छिन्नसन्धिभिः ।
विवृत्तनयनाः केचिन्निपेतुर्भूतले मृताः ।
गां प्रवेष्टुमिवेच्छंतः खं गंतुमिव लिप्सवः
॥५३॥अलब्धात्मनिरोधानां व्यलीयंतः परस्परम् ।
भूमौ केचित्प्रविविशुः पर्वतानां गुहाः परे
॥५४॥अपरे जग्मुराकाशं परे च विविशुर्जलम् ।
तथा संछिन्नसर्वांगैस्स वीरस्त्रिदशैर्बभौ
॥५५॥परिग्रस्तप्रजावर्गो भगवानिव भैरवः ।
दग्धत्रिपुरसंव्यूहस्त्रिपुरारिर्यथाभवत्
॥५६॥एवं देवबलं सर्वं दीनं बीभत्सदर्शनम् ।
गणेश्वरसमुत्पन्नं कृपणं वपुराददे
॥५७॥तदा त्रिदशवीराणामसृक्सलिलवाहिनी ।
प्रावर्तत नदी घोरा प्राणिनां भयशंसिनी
॥५८॥रुधिरेण परिक्लिन्ना यज्ञभूमिस्तदा बभौ ।
रक्तार्द्रवसना श्यामा हतशुंभेव कैशिकी
॥५९॥तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे ।
भयेनेव परित्रस्ता प्रचचाल वसुन्धरा
॥६०॥महोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महोदधिः ।
पेतुश्चोल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः
॥६१॥अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ ।
अहो विधिविपर्यासस्त्वश्वमेधोयमध्वरः ।
यजमानस्स्वयं दक्षौ ब्रह्मपुत्रप्रजापतिः
॥६२॥धर्मादयस्सदस्याश्च रक्षिता गरुडध्वजः ।
भागांश्च प्रतिगृह्णंति साक्षादिंद्रादयः सुराः
॥६३॥तथापि यजमानस्य यज्ञस्य च सहर्त्विजः ।
सद्य एव शिरश्छेदस्साधु संपद्यते फलम्
॥६४॥तस्मान्नावेदनिर्दिष्टं न चेश्वरबहिष्कृतम्
॥६५॥नासत्परिगृहीतं च कर्म कुर्यात्कदाचन ।
७.१,२२. ६५ कृत्वापि सुमहत्पुण्यमिष्ट्वा यज्ञशतैरपि ।
न तत्फलमवाप्नोति भक्तिहीनो महेश्वरे
॥६६॥कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या यजति यश्शिवम् ।
मुच्यते पातकैः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा
॥६७॥बहुनात्र किमुक्तेन वृथा दानं वृथा तपः ।
वृथा यज्ञो वृथा होमः शिवनिन्दारतस्य तु
॥६८॥ततः सनारायणकास्सरुद्राः सलोकपालास्समरे सुरौघाः ।
गणेंद्रचापच्युतबाणविद्धाः प्रदुद्रुवुर्गाढरुजाभिभूताः
॥६९॥चेलुः क्वचित्केचन शीर्णकेशाः सेदुः क्वचित्केचन दीर्घगात्राः ।
पेतुः क्वचित्केचन भिन्नवक्त्रा नेशुः क्वचित्केचन देववीराः
॥७०॥केचिच्च तत्र त्रिदशा विपन्ना विस्रस्तवस्त्राभरणास्त्रशस्त्राः ।
निपेतुरुद्भासितदीनमुद्रा मदं च दर्पं च बलं च हित्वा
॥७१॥सस्मुत्पथप्रस्थितमप्रधृष्यो विक्षिप्य दक्षाध्वरमक्षतास्त्रैः ।
बभौ गणेशस्स गणेश्वराणां मध्ये स्थितः सिंह इवर्षभाणाम्
॥७२॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्खण्डे दक्षयज्ञविध्वंसवर्णनं नाम द्वाविंशो ऽध्यायः