स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः
वायुरुवाच
स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः ।
जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु
॥१॥प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् ।
असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः
॥२॥शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा ।
न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्
॥३॥स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि ।
अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते
॥४॥परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् ।
परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः
॥५॥पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा ।
तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः
॥६॥अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः ।
अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः
॥७॥एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते ।
अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्
॥८॥मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् ।
अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते
॥९॥येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः ।
स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते
॥१०॥न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ।
साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः
॥११॥प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् ।
न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा
॥१२॥आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन ।
शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्
॥१३॥यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते ।
एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः
॥१४॥यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् ।
नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः
॥१५॥अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् ।
मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः
॥१६॥लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः ।
तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते
॥१७॥यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना ।
तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्
॥१८॥लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना ।
सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः
॥१९॥आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः ।
तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः
॥२०॥भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः ।
न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः
॥२१॥सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन ।
निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्
॥२२॥ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ।
ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना
॥२३॥ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः ।
श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति
॥२४॥सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ।
ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः
॥२५॥निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः ।
अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते
॥२६॥यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः ।
न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः
॥२७॥ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् ।
आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्
॥२८॥तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् ।
विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते
॥२९॥साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् ।
निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्
॥३०॥हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् ।
अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते
॥३१॥हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् ।
स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्
॥३२॥अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता ।
यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते
॥३३॥सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः ।
न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्
॥३४॥माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः ।
तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते
॥३५॥अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् ।
हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्
॥३६॥तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः ।
इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे
॥३७॥निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः ।
न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका
॥३८॥घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु ।
तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः
॥३९॥उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु ।
शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते
॥४०॥सर्पस्या"स्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते ।
दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः
॥४१॥तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् ।
संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्
॥४२॥मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः ।
तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा ।
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्
॥४३॥इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् ।
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते
॥४४॥अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते ।
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्
॥४५॥शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति ।
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः
॥४६॥मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् ।
न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ
॥४७॥काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् ।
अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि
॥४८॥शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते ।
मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः
॥४९॥तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च ।
यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः ।
न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः
॥५०॥न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः ।
संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्
॥५१॥हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः ।
सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः
॥५२॥यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् ।
तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः
॥५३॥हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् ।
स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्
॥५४॥यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः ।
समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः
॥५५॥स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् ।
न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्
॥५६॥सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः ।
एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्
॥५७॥यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् ।
विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्
॥५८॥स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः ।
स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः
॥५९॥अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् ।
कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः
॥६०॥अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् ।
स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः
॥६१॥आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना ।
यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः
॥६२॥आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः ।
बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः
॥६३॥ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः ।
केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः
॥६४॥मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः ।
मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः
॥६५॥आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् ।
तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः
॥६६॥परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः
॥६७॥अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा ।
शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः
॥६८॥विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः ।
निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः
॥६९॥देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् ।
पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश
॥७०॥उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः ।
यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता
॥७१॥मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् ।
आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्
॥७२॥पश्वात्मानस्त्रिधाभिन्ना एकद्वित्रिमलाः क्रमात् ।
अत्रोत्तरा एकमला द्विमला मध्यमा मताः ।
त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः
॥७३॥त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात् ।
इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः
॥७४॥एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति ।
अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा
॥७५॥अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम् ।
अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता
॥७६॥मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात् ।
अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम्
॥७७॥महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः ।
अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः
॥७८॥ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा ।
पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता
॥७९॥एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक् ।
निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते
॥८०॥अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम् ।
भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम्
॥८१॥अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः ।
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा
॥८२॥दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम् ।
कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
॥८३॥न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात् ।
रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत्
॥८४॥एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून् ।
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः
॥८५॥न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम् ।
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते
॥८६॥दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः ।
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून्
॥८७॥संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् ।
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा
॥८८॥यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः ।
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः
॥८९॥न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् ।
अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः
॥९०॥न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते ।
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति
॥९१॥शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी ।
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति
॥९२॥अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः ।
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति
॥९३॥यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः ।
तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति
॥९४॥एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी ।
सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम्
॥९५॥ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः ।
मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम्
॥९६॥तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् ।
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्
॥९७॥वायुरुवाच्व परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते ।
परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्
॥९८॥हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते ।
अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति
॥९९॥नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् ।
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः
॥१००॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे ज्ञानोपदेशो नामैकत्रिंशो ऽध्यायः