कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः
ऋषय ऊचुः
कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः ।
महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
॥१॥वायुरुवाच
विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् ।
पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
॥२॥देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये ।
संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
॥३॥वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् ।
अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
॥४॥ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् ।
गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
॥५॥तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः ।
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
॥६॥आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः ।
ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
॥७॥अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः ।
विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
॥८॥दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् ।
दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
॥९॥दधीच उवाच
अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने ।
नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
॥१०॥असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा ।
दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
॥११॥एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत ।
पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
॥१२॥दक्ष उवाच
संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः ।
एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
॥१३॥दधीच उवाच
किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् ।
राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
॥१४॥ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः ।
ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
॥१५॥प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः ।
चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
॥१६॥अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् ।
अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
॥१७॥यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः ।
तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
॥१८॥दक्ष उवाच
एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् ।
विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
॥१९॥दधीच उवाच
यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः ।
तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
॥२०॥इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः ।
निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
॥२१॥निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः ।
अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
॥२२॥एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् ।
दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
॥२३॥देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया ।
ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
॥२४॥सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् ।
सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
॥२५॥शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् ।
चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
॥२६॥कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् ।
दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
॥२७॥विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् ।
वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
॥२८॥गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् ।
वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
॥२९॥रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् ।
रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
॥३०॥महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् ।
प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
॥३१॥शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् ।
सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
॥३२॥ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् ।
तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
॥३३॥स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः ।
पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
॥३४॥मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् ।
आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
॥३५॥तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् ।
भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
॥३६॥स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् ।
आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
॥३७॥ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया ।
वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
॥३८॥देवदेव उवाच
प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय ।
भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
॥३९॥अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः ।
स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
॥४०॥वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः ।
सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
॥४१॥तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते ।
सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
॥४२॥इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा ।
भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
॥४३॥आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा ।
सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
॥४४॥देव्युवाच वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम ।
मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
॥४५॥यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् ।
दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
॥४६॥यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया ।
यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
॥४७॥अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः ।
मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
॥४८॥अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः ।
वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
॥४९॥ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् ।
दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
॥५०॥पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् ।
गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
॥५१॥तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः ।
संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
॥५२॥सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः ।
रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
॥५३॥शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः ।
कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
॥५४॥निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः ।
विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
॥५५॥तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ ।
कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
॥५६॥तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः ।
जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
॥५७॥तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः ।
बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
॥५८॥स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः ।
भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
॥५९॥सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना ।
बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
॥६०॥दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् ।
भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
॥६१॥देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः ।
ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
॥६२॥फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः ।
मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
॥६३॥ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः ।
ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
॥६४॥तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया ।
यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
॥६५॥तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् ।
प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
॥६६॥ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः ।
प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
॥६७॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे वीरभद्रोत्पत्तिवर्णनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः