कालमहिमवर्णनम्
मुनय ऊचुः
कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते ।
न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते
॥१॥यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् ।
सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते
॥२॥ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।
यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्
॥३॥भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः ।
अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः
॥४॥क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् ।
क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण
॥५॥वायुरुवाच
कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् ।
कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्
॥६॥यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्
॥७॥तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि ।
ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी
॥८॥तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः ।
शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः
॥९॥यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् ।
महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया
॥१०॥कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति ।
कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते
॥११॥एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ।
ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः
॥१२॥ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् ।
न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि
॥१३॥आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः ।
न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः
॥१४॥श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च ।
अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्
॥१५॥अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः ।
संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः
॥१६॥यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः ।
दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता
॥१७॥यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः ।
यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा
॥१८॥नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् ।
भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः
॥१९॥ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः
॥२०॥फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि ।
तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति
॥२१॥नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति ।
नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्
॥२२॥कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।
कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति
॥२३॥कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् ।
कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः
॥२४॥इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः ।
कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति
॥२५॥न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् ।
विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय
॥२६॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे कालमहिमवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः