kālamahimavarṇanam
munaya ūcuḥ
kālādutpadyate sarvaṃ kāladeva vipadyate |
na kālanirapekṣaṃ hi kvacitkiṃcana vidyate
||1||कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते ।
न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते
yadāsyāṃtargataṃ viśvaṃ śaśvatsaṃsāramaṇḍalam |
sargasaṃhṛtimudrābhyāṃ cakravatparivartate
||2||यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् ।
सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते
brahmā hariśca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ |
yatkṛtāṃ niyatiṃ prāpya prabhavo nātivartitum
||3||ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।
यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्
bhūtabhavyabhaviṣyādyairvibhajya jarayan prajāḥ |
atiprabhuriti svairaṃ vartate 'tibhayaṃkaraḥ
||4||भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः ।
अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः
ka eṣa bhagavān kālaḥ kasya vā vaśavartyayam |
ka evāsya vaśe na syātkathayaitadvicakṣaṇa
||5||क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् ।
क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण
vāyuruvāca
kālakāṣṭhānimeṣādikalākalitavigraham |
kālātmeti samākhyātaṃ tejo māheśvaraṃ param
||6||कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् ।
कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्
yadalaṃghyamaśeṣasya sthāvarasya carasya ca |
niyogarūpamīśasya balaṃ viśvaniyāmakam
||7||यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्
tasyāṃśāṃśamayī muktiḥ kālātmani mahātmani |
tato niṣkramya saṃkrāṃtā visṛṣṭāgrerivāyasī
||8||तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि ।
ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी
tasmātkālavaśe viśvaṃ na sa viśvavaśe sthitaḥ |
śivasya tu vaśe kālo na kālasya vaśe śivaḥ
||9||तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः ।
शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः
yato 'pratihataṃ śārvaṃ tejaḥ kāle pratiṣṭhitam |
mahatī tena kālasya maryādā hi duratyayā
||10||यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् ।
महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया
kālaṃ prajñāviśeṣeṇa ko 'tivartitumarhati |
kālena tu kṛtaṃ karma na kaścidativartate
||11||कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति ।
कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते
ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtsnāṃ ye parākramya śāsati |
te 'pi naivātivartaṃte kālavelāmivābdhayaḥ
||12||एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ।
ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः
ye nigṛhyeṃdriyagrāmaṃ jayaṃti sakalaṃ jagat |
na jayaṃtyapi te kālaṃ kālo jayati tānapi
||13||ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् ।
न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि
āyurvedavido vaidyāstvanuṣṭhitarasāyanāḥ |
na mṛtyumativartaṃte kālo hi duratikramaḥ
||14||आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः ।
न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः
śriyā rūpeṇa śīlena balena ca kulena ca |
anyacciṃtayate jaṃtuḥ kālo 'nyatkurute balāt
||15||श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च ।
अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्
apriyaiśca priyaiścaiva hyaciṃtitagamāgamaiḥ |
saṃyojayati bhūtāni viyojayati ceśvaraḥ
||16||अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः ।
संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः
yadaiva duḥkhitaḥ kaścittadaiva sukhitaḥ paraḥ |
durvijñeyasvabhāvasya kālāsyāho vicitratā
||17||यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः ।
दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता
yo yuvā sa bhavedvṛddho yo balīyānsa durbalaḥ |
yaḥ śrīmānso 'pi niḥśrīkaḥ kālaścitragatirdvijā
||18||यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः ।
यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा
nābhijātyaṃ na vai śīlaṃ na balaṃ na ca naipuṇam |
bhavetkāryāya paryāptaṃ kālaśca hyanirodhakaḥ
||19||नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् ।
भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः
ye sanāthāśca dātāro gītavādyairupasthitāḥ |
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ
||20||ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः
phalaṃtyakāle na rasāyanāni samyakprayuktānyapi cauṣadhāni |
tānyeva kālena samāhṛtāni siddhiṃ prayāṃtyāśu sukhaṃ diśaṃti
||21||फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि ।
तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति
nākālato 'yaṃ mriyate jāyate vā nākālataḥ puṣṭimagryāmupaiti |
nākālataḥ sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā nākālikaṃ vastu samasti kiṃcit
||22||नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति ।
नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्
kālena śītaḥ prativāti vātaḥkālena vṛṣṭirjaladānupaiti |
kālena coṣmā praśamaṃ prayāti kālena sarvaṃ saphalatvameti
||23||कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।
कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति
kālaśca sarvasya bhavasya hetuḥ kālena sasyāni bhavaṃti nityam |
kālena sasyāni layaṃ prayāṃti kālena saṃjīvati jīvalokaḥ
||24||कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् ।
कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः
itthaṃ kālātmanastattvaṃ yo vijānāti tattvataḥ |
kālātmānamatikramya kālātītaṃ sa paśyati
||25||इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः ।
कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति
na yasya kālo na ca baṃdhamuktī na yaḥ pumānna prakṛtirna viśvam |
vicitrarūpāya śivāya tasmai namaḥparasmai parameśvarāya
||26||न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् ।
विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe kālamahimavarṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ