naimiṣopākhyānam
brahamovāca yato vāco nivartaṃte aprāpya manasā saha |
ānaṃdaṃ yasya vai vidvānna bibheti kutaścana
||1||ब्रहमोवाच यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह ।
आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrapūrvakam |
saha bhūtendriyaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ saṃprasūyate
||2||यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् ।
सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते
kāraṇānāṃ ca yo dhātā dhyātā paramakāraṇam |
na saṃprasūyate 'nyasmātkutaścana kadācana
||3||कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् ।
न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन
sarvaiśvaryeṇa saṃpanno nāmnā sarveśvaraḥ svayam |
sarvairmumukṣubhirdhyeyaśśaṃbhurākāśamadhyagaḥ
||4||सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् ।
सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः
yo 'gre māṃ vidadhe putraṃ jñānaṃ ca prahiṇoti me |
tatprasādānmayālabdhaṃ prājāpatyamidaṃ padam
||5||यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे ।
तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्
īśo vṛkṣa iva stabdho ya eko divi tiṣṭhati |
yenedamakhilaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa mahātmanā
||6||ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति ।
येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना
eko bahūnāṃ jaṃtūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca sakriyaḥ |
ya eko bahudhā bījaṃ karoti sa maheśvaraḥ
||7||एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः ।
य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः
jīvairebhirimāṃllokānsarvānīśo ya īśate 1 |
ya eko bhāgavānrudro na dvitīyo 'sti kaścana
||8||जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते १ ।
य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन
sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭo 'pi yaḥ paraiḥ |
alakṣyo lakṣayanviśvamadhitiṣṭhati sarvadā
||9||सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः ।
अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा
yastu kālātpramuktāni kāraṇānyakhilānyapi |
anantaśaktirevaiko bhagavānadhitiṣṭhati
||10||यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि ।
अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति
na yasya divaso rātrirna samāno na cādhikaḥ |
svabhāvikī parāśaktirnityā jñānakriye api
||11||न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः ।
स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि
yadidaṃ kṣaramavyaktaṃ yadapyamṛtamakṣaram |
tāvubhāvakṣarātmānāveko devaḥ svayaṃ haraḥ
||12||यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् ।
तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः
īśate tadabhidhyānādyojanāsattvabhāvanaḥ |
bhūyo hyasya paśorante viśvamāyā nivartate
||13||ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः ।
भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते
yasminna bhāsate vidyunna sūryo na ca candramāḥ |
yasya bhāsā vibhātīdamityeṣā śāśvatī śrutiḥ
||14||यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः ।
यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः
eko devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ |
na tasya paramaṃ kiṃcitpadaṃ samadhigamyate
||15||एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ।
न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते
ayamādiranādyantassvabhāvādeva nirmalaḥ |
svatantraḥ paripūrṇaśca svecchādhīnaścarācaraḥ
||16||अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः ।
स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः
aprākṛtavapuḥ śrīmāṃllakṣyalakṣaṇavarjitaḥ |
ayaṃ mukto mocakaśca hyakālaḥ kālacodakaḥ
||17||अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः ।
अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः
sarvoparikṛtāvāsassarvāvāsaśca sarvavit |
ṣaḍvidhādhvamayasyāsya sarvasya jagataḥ patiḥ
||18||सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् ।
षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः
uttarottarabhūtānāmuttaraśca niruttaraḥ |
anantānantasandohamakaraṃdamadhuvrataḥ
||19||उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः ।
अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः
akhaṃḍajagadaṃḍānāṃ piṃḍīkaraṇapaṃḍitaḥ |
audāryavīryagāṃbhīryamādhuryamakarālayaḥ
||20||अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः ।
औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः
naivāsya sadṛśaṃ vastu nādhikaṃ cāpi kiṃcana |
atulaḥ sarvabhūtānāṃ rājarājaśca tiṣṭhati
||21||नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन ।
अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति
anena citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat |
aṃtakāle punaścedaṃ tasminpralayameṣyate
||22||अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।
अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते
asya bhūtāni vaśyāni ayaṃ sarvaniyojakaḥ |
ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nānyathā kvacit
||23||अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः ।
अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्
vratāni sarvadānāni tapāṃsi niyamāstathā |
kathitāni purā sadbhirbhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ
||24||व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा ।
कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः
hariścāhaṃ ca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ |
tapobhirugrairadyāpi tasya darśanakāṃkṣiṇaḥ
||25||हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।
तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः
adṛśyaḥ patitairmūḍhairdurjanairapi kutsitaiḥ |
bhaktairantarbahiścāpi pūjyaḥ saṃbhāṣya eva ca
||26||अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः ।
भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च
tadidaṃ trividhaṃ rūpaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tataḥ param |
asmadādyamarairdṛśyaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tu yogibhiḥ
||27||तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् ।
अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः
tataḥ paraṃ tu yannityaṃ jñānamānaṃdamavyayam |
tanniṣṭhaistatparairbhaktairdṛśyaṃ tadvratamāśritaiḥ
||28||ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् ।
तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः
bahunātra kimuktena guhyādguhyataraṃ param |
śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate
||29||बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।
शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते
prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ |
yathā cāṃkurato bījaṃ bījato vā yathāṃkuraḥ
||30||प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः
prasādapūrvikā eva paśossarvatra siddhayaḥ |
sa eva sādhanairante sarvairapi ca sādhyate
||31||प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः ।
स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते
prasādasādhanaṃ dharmassa ca vedena darśitaḥ |
tadabhyāsavaśātsāmyaṃ pūrvayoḥ puṇyapāpayoḥ
||32||प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः ।
तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः
sāmyātprasādasaṃparko dharmasyātiśayastataḥ |
dharmātiśayamāsādya paśoḥ pāpaparikṣayaḥ
||33||साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः ।
धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः
evaṃ prakṣīṇapāpasya bahubhirjanmabhiḥ kramāt |
sāṃbe sarveśvare bhaktirjñānapūrvā prajāyate
||34||एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् ।
सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते
bhāvānuguṇamīśasya prasādo vyatiricyate |
prasādātkarmasaṃtyāgaḥ phalato na svarūpataḥ
||35||भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते ।
प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः
tasmātkarmaphalatyāgācchivadharmānvayaḥ śubhaḥ |
sa ca gurvanapekṣaśca tadapekṣa iti dvidhā
||36||तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः ।
स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा
tatrānapekṣātsāpekṣo mukhyaḥ śataguṇādhikaḥ |
śivadharmānvayasyāsya śivajñānasamanvayaḥ
||37||तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः ।
शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः
jñanānvayavaśātpuṃsaḥ saṃsāre doṣadarśanam |
tato viṣayavairāgyaṃ vairāgyādbhāvasādhanam
||38||ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ।
ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्
bhāvasiddhyupapannasya dhyāne niṣṭhā na karmaṇi |
jñānadhyānābhiyuktasya puṃso yogaḥ pravartate
||39||भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ।
ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते
yogena tu parā bhaktiḥ prasādastadanaṃtaram |
prasādānmucyate jaṃturmuktaḥ śivasamo bhavet
||40||योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् ।
प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्
anugrahaprakārasya kramo 'yamavivakṣitaḥ |
yādṛśī yogyatā puṃsastasya tādṛganugrahaḥ
||41||अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः ।
यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः
garbhastho mucyate kaścijjāyamānastathāparaḥ |
bālo vā taruṇo vātha vṛddho vā mucyate paraḥ
||42||गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः ।
बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः
tiryagyonigataḥ kaścinmucyate nārako 'paraḥ |
aparastu padaṃ prāpto mucyate svapadakṣaye
||43||तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः ।
अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये
kaścitkṣīṇapado bhūtvā punarāvartya mucyate |
kaścidadhvagatastasmin sthitvāsthitvā vimucyate
||44||कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ।
कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते
tasmānnaikaprakāreṇa narāṇāṃ muktiriṣyate |
jñānabhāvānurūpeṇa prasādenaiva nirvṛtiḥ
||45||तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ।
ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः
tasmādasya prasādārthaṃ vāṅmanodoṣavarjitāḥ |
dhyāyaṃtaśśivamevaikaṃ sadāratanayāgnayaḥ
||46||तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ।
ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः
tanniṣṭhāstatparāssarve tadyuktāstadupāśrayāḥ |
sarvakriyāḥ prakurvāṇāstameva manasāgatāḥ
||47||तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः ।
सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः
dīrghasūtrasamārabdhaṃ divyavarṣasahasrakam |
satrāṃte maṃtrayogena vāyustatra gamiṣyati
||48||दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।
सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति
sa eva bhavataḥ śreyaḥ sopāyaṃ kathayiṣyati |
tato vārāṇasī puṇyā purī paramaśobhanā
||49||स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ।
ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना
gaṃtavyā yatra viśveśo devyā saha pinākadhṛk |
sadā viharati śrīmān bhaktānugrahakāraṇāt
||50||गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् ।
सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्
tatrāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā matsamīpaṃ gamiṣyatha |
tato vaḥ kathayiṣyāmi mokṣopāya dvijottamāḥ
||51||तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ।
ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः
yenaikajanmanā muktiryuṣmatkaratale sthitā |
anekajanmasaṃsārabaṃdhanirmokṣakāriṇī
||52||येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता ।
अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी
etanmanomayaṃ cakraṃ mayā sṛṣṭaṃ visṛjyate |
yatrāsya śīryate nemiḥ sa deśastapasaśśubhaḥ
||53||एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।
यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः
ityuktvā sūryasaṃkāśaṃ cakraṃ dṛṣṭvā manomayam |
praṇipatya mahādevaṃ visasarja pitāmahaḥ
||54||इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् ।
प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः
te 'pi hṛṣṭatarā viprāḥ praṇamya jagatāṃ prabhum |
prayayustasya cakrasya yatra nemiraśīryata
||55||ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ।
प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत
cakraṃ tadapi saṃkṣiptaṃ ślakṣṇaṃ cāruśilātale |
vimalasvādupānīye nijapāta vane kvacit
||56||चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले ।
विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्
tadvanaṃ tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam |
anekayakṣagaṃdharvavidyādharasamākulam
||57||तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ।
अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्
aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ |
vilāsavaśamurvaśyā yāto daivena coditaḥ
||58||अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ।
विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः
akrameṇa haranmohādyajñavāṭaṃ hiraṇmayam |
munibhiryatra saṃkruddhaiḥ kuśavajrairnipātitaḥ
||59||अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् ।
मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः
viśvaṃ sisṛkṣamāṇā vai yatra viśvasṛjaḥ purā |
satramārebhire divyaṃ brahmajñā gārhapatyagāḥ
||60||विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा ।
सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः
ṛṣibhiryatra vidvadbhiḥ śabdārthanyāyakovidaiḥ |
śaktiprajñākriyāyogairvidhirāsīdanuṣṭhitaḥ
||61||ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः ।
शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः
yatra vedavido nityaṃ vedavādabahiṣkṛtān |
vādajalpabalairghnaṃti vacobhirativādinaḥ
||62||यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् ।
वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः
sphaṭikamayamahībhṛtpādajābhyaśśilābhyaḥ prasaradamṛtakalpassvacchapānīyaramyam |
atirasaphalavṛkṣaprāyamavyālasattvaṃ tapasa ucitamāsīnnaimiṣaṃ tanmunīnām
||63||स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् ।
अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe naimiṣopākhyānaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ