manvaṃtarāṇi sarvāṇi kalpabhedāṃśca sarvaśaḥ
munaya ūcuḥ
manvaṃtarāṇi sarvāṇi kalpabhedāṃśca sarvaśaḥ |
teṣvevāṃtarasargaṃ ca pratisargaṃ ca no vada
||1||मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः ।
तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
vāyuruvāca
kālasaṃkhyāvivṛttasya parārdho brahmaṇassmṛtaḥ |
tāvāṃścaivāsya kālonyastasyāṃte pratisṛjyate
||2||कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः ।
तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
divase divase tasya brahmaṇaḥ pūrvajanmanaḥ |
caturdaśamahābhāgā manūnāṃ parivṛttayaḥ
||3||दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः ।
चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
anāditvādanaṃtatvādajñeyatvācca kṛtsnaśaḥ |
manvaṃtarāṇi kalpāśca na śakyā vacanātpṛthak
||4||अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः ।
मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
ukteṣvapi ca sarveṣu śṛṇvatāṃ vo vaco mama |
kimihāsti phalaṃ tasmānna pṛthakvaktumutsahe
||5||उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम ।
किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे
ya eva khalu kalpeṣu kalpaḥ saṃprati vartate |
tatra saṃkṣipya vartaṃte sṛṣṭayaḥ pratisṛṣṭayaḥ
||6||य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते ।
तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
yastvayaṃ vartate kalpo vārāho nāma nāmataḥ |
asminnapi dvijaśreṣṭhā manavastu caturdaśa
||7||यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः ।
अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
svāyaṃbhuvādayassapta sapta sāvarṇikādayaḥ |
teṣu vaivasvato nāma saptamo vartate manuḥ
||8||स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः ।
तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
manvaṃtareṣu sarveṣu sargasaṃhāravṛttayaḥ |
prāyaḥ samābhavaṃtīti tarkaḥ kāryo vijānatā
||9||मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः ।
प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
pūrvakalpe parāvṛtte pravṛtte kālamārute |
samunmūlitamūleṣu vṛkṣeṣu ca vaneṣu ca
||10||पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते ।
समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
jagaṃti tṛṇavaktrīṇi deve dahati pāvake |
vṛṣṭyā bhuvi niṣiktāyāṃ viveleṣvarṇaveṣu ca
||11||जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके ।
वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
dikṣu sarvāsu magnāsu vāripūre mahīyasi |
tadadbhiścaṭulākṣepaistaraṃgabhujamaṇḍalaiḥ
||12||दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि ।
तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
prārabdhacaṇḍanṛtyeṣu tataḥ pralayavāriṣu |
brahmā nārāyaṇo bhūtvā suṣvāpa salile sukham
||13||प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु ।
ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
imaṃ codāharanmaṃtraṃ ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati |
taṃ śṛṇudhvaṃ muniśreṣṭhāstadarthaṃ cākṣarāśrayam
||14||इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति ।
तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ tasya tā yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
||15||आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
śivayogamayīṃ nidrāṃ kurvantaṃ tridaśeśvaram |
baddhāṃjali puṭāssiddhā janalokanivāsinaḥ
||16||शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् ।
बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
stotraiḥ prabodhayāmāsuḥ prabhātasamaye surāḥ |
yathā sṛṣṭyādisamaye īśvaraṃ śrutayaḥ purā
||17||स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः ।
यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
tataḥ prabuddha utthāya śayanāttoyamadhyagāt |
udaikṣata diśaḥ sarvā yoganidrālasekṣaṇaḥ
||18||ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् ।
उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
nāpaśyatsa tadā kiṃcitsvātmano vyatireki yat |
savismaya ivāsīnaḥ parāṃ ciṃtāmupāgamat
||19||नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् ।
सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
kva sā bhagavatī yā tu manojñā mahatī mahī |
nānāvidhamahāśailanadīnagarakānanā
||20||क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही ।
नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
evaṃ saṃciṃtayanbrahmā bubudhe naiva bhūsthitim |
tadā sasmāra pitaraṃ bhagavaṃtaṃ trilocanam
||21||एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् ।
तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
smaraṇāddevadevasya bhavasyāmitatejasaḥ |
jñātavānsalile magnāṃ dharaṇīṃ dharaṇīpatiḥ
||22||स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः ।
ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
tato bhūmessamuddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ |
jalakrīḍocitaṃ divyaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat
||23||ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ।
जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
mahāparvatavarṣmāṇaṃ mahājaladaniḥsvanam |
nīlameghapratīkāśaṃ dīptaśabdaṃ bhayānakam
||24||महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् ।
नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
pīnavṛttaghanaskaṃdhapīnonnatakaṭītaṭam |
hrasvavṛttorujaṃghāgraṃ sutīkṣṇapuramaṇḍalam
||25||पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् ।
ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
padmarāgamaṇiprakhyaṃ vṛttabhīṣaṇalocanam |
vṛttadīrghamahāgātraṃ stabdhakarṇasthalojjvalam
||26||पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् ।
वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
udīrṇocchvāsaniśvāsaghūrṇitapralayārṇavam |
visphuratsusaṭācchannakapolaskaṃdhabaṃdhuram
||27||उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् ।
विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
maṇibhirbhūṣaṇaiścitrairmahāratnaiḥpariṣkṛtam |
virājamānaṃ vidyudbhirmeghasaṃghamivonnatam
||28||मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् ।
विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
āsthāya vipulaṃ rūpaṃ vārāhamamitaṃ vidhiḥ |
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam
||29||आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः ।
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
sa tadā śuśubhe 'tīva sūkaro girisaṃnibhaḥ |
liṃgākṛtermaheśasya pādamūlaṃ gato yathā
||30||स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः ।
लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
tatassa salile magnāṃ pṛthivīṃ pṛthivīṃdharaḥ |
uddhṛtyāliṃgya daṃṣṭrābhyāmunmamajja rasātalāt
||31||ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः ।
उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
taṃ dṛṣṭvā munayassiddhā janalokanivāsinaḥ |
mumudurnanṛturmūrdhni tasya puṣpairavākiran
||32||तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः ।
मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
vapurmahāvarāhasya śuśubhe puṣpasaṃvṛtam |
patadbhiriva khadyotaiḥ prāśuraṃjanaparvataḥ
||33||वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् ।
पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
tataḥ saṃsthānamānīya varāho mahatīṃ mahīm |
svameva rūpamāsthāya sthāpayāmāsa vai vibhuḥ
||34||ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् ।
स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
pṛthivīṃ ca samīkṛtya pṛthivyāṃ sthāpayangirīn |
bhūrādyāṃścaturo lokān kalpayāmāsa pūrvavat
||35||पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् ।
भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
iti saha mahatīṃ mahīṃ mahīdhraiḥ pralayamahājaladheradhaḥsthamadhyāt |
upari ca viniveśya viśvakarmā caramacaraṃ ca jagatsasarja bhūyaḥ
||36||इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् ।
उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vā pū sṛṣṭyādivarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ