śivatattvapraśnaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
caritāni vicitrāṇi gṛhyāṇi gahanāni ca |
durvijñeyāni devaiśca mohayaṃti manāṃsi naḥ
||1||चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च ।
दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः
śivayostattvasambandhe na doṣa upalabhyate |
caritaiḥ prākṛto bhāvastayorapi vibhāvyate
||2||शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते ।
चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते
brahmādayo 'pi lokānāṃ sṛṣṭisthityantahetavaḥ |
nigrahānugrahau prāpya śivasya vaśavartinaḥ
||3||ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः ।
निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः
śivaḥ punarna kasyāpi nigrahānugrahāspadam |
ato 'nāyattamaiśvaryaṃ tasyaiveti viniścitam
||4||शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् ।
अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्
yadyevamīdṛśaiśvaryaṃ tattu svātantryalakṣaṇam |
svabhāvasiddhaṃ caitasya mūrtimattāspadaṃ bhavet
||5||यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् ।
स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्
na mūrtiśca svataṃtrasya ghaṭate mūlahetunā |
mūrterapi ca kāryatvāttatsiddhiḥ syādahaitukī
||6||न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना ।
मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी
sarvatra paramo bhāvo 'paramaścānya ucyate |
paramāparamau bhāvau kathamekatra saṃgatau
||7||सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते ।
परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ
niṣphalo hi svabhāvo 'sya paramaḥ paramātmanaḥ |
sa eva sakalaḥ kasmātsvabhāvo hyaviparyayaḥ
||8||निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः ।
स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
svabhāvo viparītaścetsvataṃtraḥ svecchayā yadi |
na karoti kimīśāno nityānityaviparyayam
||9||स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि ।
न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्
mūrtātmā sakalaḥ kaścitsa cānyo niṣphalaḥ śivaḥ |
śivenādhiṣṭhitaśceti sarvatra laghu kathyate
||10||मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः ।
शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते
mūrtyātmaiva tadā mūrtiḥ śivasyāsya bhavediti |
tasya mūrtau mūrtimatoḥ pārataṃtryaṃ hi niścitam
||11||मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति ।
तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्
anyathā nirapekṣeṇa mūrtiḥ svīkriyate katham |
mūrtisvīkaraṇaṃ tasmānmūrtau sādhyaphalepsayā
||12||अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् ।
मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया
na hi svecchāśarīratvaṃ svātaṃtryāyopapadyate |
svecchaiva tādṛśī puṃsāṃ yasmātkarmānusāriṇī
||13||न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते ।
स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी
svīkartuṃ svecchayā dehaṃ hātuṃ ca prabhavantyuta |
brahmādayaḥ piśācāṃtāḥ kiṃ te karmātivartinaḥ
||14||स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत ।
ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः
icchayā dehanirmāṇamindrajālopamaṃ viduḥ |
aṇimādiguṇaiśvaryavaśīkārānatikramāt
||15||इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः ।
अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्
viśvarūpaṃ dadhadviṣṇurdadhīcena maharṣiṇā |
yudhyatā samupālabdhastadrūpaṃ dadhatā svayam
||16||विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा ।
युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्
sarvasmādadhikasyāpi śivasya paramātmanaḥ |
śarīravattayānyātmasādharmyaṃ pratibhāti naḥ
||17||सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः ।
शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः
sarvānugrāhakaṃ prāhuśśivaṃ paramakāraṇam |
sa nirgṛhṇāti devānāṃ sarvānugrāhakaḥ katham
||18||सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् ।
स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्
ciccheda bahuśo devo brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ |
śivanindāṃ prakurvaṃtaṃ putreti kumaterhaṭhāt
||19||चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।
शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्
viṣṇorapi nṛsiṃhasya rabhasā śarabhākṛtiḥ |
bibheda padbhyāmākramya hṛdayaṃ nakharaiḥ kharaiḥ
||20||विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः ।
बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः
devastrīṣu ca deveṣu dakṣasyādhvarakāraṇāt |
vīreṇa vīrabhadreṇa na hi kaścidadaṇḍitaḥ
||21||देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् ।
वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः
puratrayaṃ ca sastrīkaṃ sadaityaṃ saha bālakaiḥ |
kṣaṇenaikena devena netrāgneriṃdhanīkṛtam
||22||पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः ।
क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्
prajānāṃ ratihetuśca kāmo ratipatissvayam |
krośatāmeva devānāṃ huto netrahutāśane
||23||प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् ।
क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने
gāvaśca kaściddugdhaughaṃ sravantyo mūrdhni khecarāḥ |
saruṣā prekṣya devena tatkṣaṇe bhasmasātkṛtaḥ
||24||गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः ।
सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः
jalaṃdharāsuro dīrṇaścakrīkṛtya jalaṃ padā |
baddhvānaṃtena yo viṣṇuṃ cikṣepa śatayojanam
||25||जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा ।
बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्
tameva jalasaṃdhāyī śūlenaiva jaghāna saḥ |
taccakraṃ tapasā labdhvā labdhavīryo harissadā
||26||तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः ।
तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा
jighāṃsatāṃ surārīṇāṃ kulaṃ nirghṛṇacetasām |
triśūlenāndhakasyoraḥ śikhinaivopatāpitam
||27||जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् ।
त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्
kaṇṭhātkālāṃganāṃ sṛṣṭvā dārako 'pi nipātitaḥ |
kauśikīṃ janayitvā tu gauryāstvakkośagocarām
||28||कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः ।
कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्
śuṃbhassaha niśuṃbhena prāpito maraṇaṃ raṇe |
śrutaṃ ca mahadākhyānaṃ skānde skandasamāśrayam
||29||शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे ।
श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्
vadhārthe tārakākhyasya daityendrasyendravidviṣaḥ |
brahmaṇābhyarthito devo mandarāntaḥpuraṃ gataḥ
||30||वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः ।
ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः
vihṛtya suciraṃ devyā vihārā 'tiprasaṅgataḥ |
rasāṃ rasātalaṃ nītāmiva kṛtvābhidhāṃ tataḥ
||31||विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः ।
रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः
devīṃ ca vaṃcayaṃstasyāṃ svavīryamatidurvaham |
avisṛjya visṛjyāgnau haviḥ pūtamivāmṛtam
||32||देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् ।
अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्
gaṃgādiṣvapi nikṣipya vahnidvārā tadaṃśataḥ |
tatsamāhṛtya śanakaistokaṃstokamitastataḥ
||33||गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः ।
तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः
svāhayā kṛttikārūpātsvabhartrā ramamāṇayā |
suvarṇībhūtayā nyastaṃ merau śaravaṇe kvacit
||34||स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया ।
सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्
saṃdīpayitvā kālena tasya bhāsā diśo daśa |
rañjayitvā girīnsarvānkāṃcanīkṛtya meruṇā
||35||संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश ।
रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा
tataścireṇa kālena saṃjāte tatra tejasi |
kumāre sukumārāṃge kumārāṇāṃ nidarśane
||36||ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि ।
कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने
tacchaiśavaṃ svarūpaṃ ca tasya dṛṣṭvā manoharam |
saha devasurairlokairvismite ca vimohite
||37||तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् ।
सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते
devo 'pi svayamāyātaḥ putradarśanalālasaḥ |
saha devyāṃkamāropya tato 'sya smeramānanam
||38||देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः ।
सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्
pītāmṛtamiva snehavivaśenāntarātmanā |
deveṣvapi ca paśyatsu vītarāgaistapasvibhiḥ
||39||पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना ।
देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः
svasya vakṣaḥsthale svairaṃ nartayitvā kumārakam |
anubhūya ca tatkrīḍāṃ saṃbhāvya ca parasparam
||40||स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् ।
अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्
stanyamājñāpayandevyāḥ pāyayitvāmṛtopamam |
tavāvatāro jagatāṃ hitāyetyanuśāsya ca
||41||स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् ।
तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च
svayandevaśca devī ca na tṛptimupajagmatuḥ |
tataḥ śakreṇa saṃdhāya bibhyatā tārakāsurāt
||42||स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः ।
ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्
kārayitvābhiṣekaṃ ca senāpatye divaukasām |
putramantarataḥ kṛtvā devena tripuradviṣā
||43||कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् ।
पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा
svayamaṃtarhitenaiva skandamindrādirakṣitam |
tacchaktyā krauñcabhedinyā yudhi kālāgnikalpayā
||44||स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् ।
तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया
cheditaṃ tārakasyāpi śiraśśakrabhiyā saha |
stutiṃ cakrurviśeṣeṇa haridhātṛmukhāḥ surāḥ
||45||छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह ।
स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः
tathā rakṣodhipaḥ sākṣādrāvaṇo balagarvitaḥ |
uddharansvabhujairdīrghaiḥ kailāsaṃ girimātmanaḥ
||46||तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः ।
उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः
tadāgo 'sahamānasya devadevasya śūlinaḥ |
padāṃguṣṭhaparispandānmamajja mṛdito bhuvi
||47||तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः ।
पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि
baṭoḥ kenacidarthena svāśritasya gatāyuṣaḥ |
tvarayāgatya devena pādāṃtaṃ gamitontakaḥ
||48||बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः ।
त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः
svavāhanamavijñāya vṛṣendraṃ vaḍavānalaḥ |
sagalagrahamānītastato 'styekodakaṃ jagat
||49||स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः ।
सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्
alokaviditaistaistairvṛttairānandasundaraiḥ |
aṃgahārasvasenedamasakṛccālitaṃ jagat
||50||अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः ।
अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्
śānta eva sadā sarvamanugṛhṇāti cecchivaḥ |
sarvāṇi pūrayedeva kathaṃ śaktena mocayet
||51||शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः ।
सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्
anādikarma vaicitryamapi nātra niyāmakam |
kāraṇaṃ khalu karmāpi bhavedīśvarakāritam
||52||अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् ।
कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्
kimatra bahunoktena nāstikyaṃ hetukārakam |
yathā hyāśu nivarteta tathā kathaya māruta
||53||किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् ।
यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvapraśno nāma triṃśo 'dhyāyaḥ