śivatattvajñānavarṇanam
sūta uvāca
tatra pūrvaṃ mahābhāgā naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
praṇipatya yathānyāyaṃ papracchuḥ pavanaṃ prabhum
||1||तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः ।
प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्
naimiṣīyā ūcuḥ
bhavān kathamanuprāpto jñānamīśvaragocaram |
kathaṃ ca śivabhāvaste brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
||2||भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् ।
कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
vāyuruvāca
ekonaviṃśatiḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ |
tasminkalpe caturvaktrassraṣṭukāmo 'tapattapaḥ
||3||एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः ।
तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः
tapasā tena tīvreṇa tuṣṭastasya pitā svayam |
divyaṃ kaumāramāsthāya rūpaṃ rūpavatāṃ varaḥ
||4||तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् ।
दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः
śveto nāma munirbhūtvā divyāṃ vācamudīrayan |
darśanaṃ pradadau tasmai devadevo maheśvaraḥ
||5||श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् ।
दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः
taṃ dṛṣṭvā pitaraṃ brahmā brahmaṇo 'dhipatiṃ patim |
praṇamya paramajñānaṃ gāyatryā saha labdhavān
||6||तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् ।
प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्
tatassa labdhavijñāno viśvakarmā caturmukhaḥ |
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
||7||ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः ।
असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
yataśśrutvāmṛtaṃ labdhaṃ brahmaṇā parameśvarāt |
tatastadvadanādeva mayā labdhaṃ tapobalāt
||8||यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ।
ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्
munaya ūcuḥ
kiṃ tajjñānaṃ tvayā labdhaṃ tathyāttathyaṃtaraṃ śubham |
yatra kṛtvā parāṃ niṣṭhāṃ puruṣassukhamṛcchati
||9||किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् ।
यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति
vāyuruvāca
paśupāśapatijñānaṃ yallabdhaṃ tu mayā purā |
tatra niṣṭhā parā kāryā puruṣeṇa sukhārthinā
||10||पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा ।
तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना
ajñānaprabhavaṃ duḥkhaṃ jñānenaiva nivartate |
jñānaṃ vastuparicchedo vastu ca dvividhaṃ smṛtam
||11||अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते ।
ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्
ajaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva niyaṃtṛ ca tayorapi |
paśuḥ pāśaḥ patiśceti kathyate tattrayaṃ kramāt
||12||अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि ।
पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva kṣarākṣaraparaṃ tathā |
tadetattritayaṃ bhūmnā kathyate tattvavedibhiḥ
||13||अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा ।
तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः
akṣaraṃ paśurityuktaḥ kṣaraṃ pāśa udāhṛtaḥ |
kṣarākṣaraparaṃ yattatpatirityabhidhīyate
||14||अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः ।
क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते
munaya ūcuḥ
kiṃ tadakṣaramityuktaṃ kiṃ ca kṣaramudāhṛtam |
tayośca paramaṃ kiṃ vā tadetadbrūhi māruta
||15||किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् ।
तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत
vāyuruvāca
prakṛtiḥ kṣaramityuktaṃ puruṣo 'kṣara ucyate |
tāvimau prerayatyanyassa parā parameśvaraḥ
||16||प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते ।
ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः
munaya ūcuḥ
kaiṣā prakṛtirityuktā ka eṣa puruṣo mataḥ |
anayoḥ kena sambandhaḥ koyaṃ preraka īśvaraḥ
||17||कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः ।
अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः
vāyuruvāca
māyā prakṛtiruddiṣṭā puruṣo māyayā vṛtaḥ |
saṃbandho mūlakarmabhyāṃ śivaḥ preraka īśvaraḥ
||18||माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः ।
संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः
munaya ūcuḥ
keyaṃ māyā samā khyātā kiṃrūpo māyayā vṛtaḥ |
mūlaṃ kīdṛkkuto vāsya kiṃ śivatvaṃ kutaśśivaḥ
||19||केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः ।
मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः
vāyuruvāca
māyā māheśvarī śaktiścidrūpo māyayā vṛtaḥ |
malaścicchādako naijo viśuddhiśśivatā svataḥ
||20||माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः ।
मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः
munaya ūcuḥ
āvṛṇoti kathaṃ māyā vyāpinaṃ kena hetunā |
kimarthaṃ cāvṛtiḥ puṃsaḥ kena vā vinivartate
||21||आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना ।
किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते
vāyuruvāca
āvṛtirvyapino 'pi syādvyāpi yasmātkalādyapi |
hetuḥ karmaiva bhogārthaṃ nivarteta malakṣayāt
||22||आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि ।
हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्
munaya ūcuḥ
kalādi kathyate kiṃ tatkarma vā kimudāhṛtam |
tatkimādi kimantaṃ vā kiṃ phalaṃ vā kimāśrayam
||23||कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् ।
तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्
kasya bhogena kiṃ bhogyaṃ kiṃ vā tadbhogasādhanam |
malakṣayasya ko hetuḥ kīdṛkkṣīṇamalaḥ pumān
||24||कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् ।
मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्
vāyuruvāca
kalā vidyā ca rāgaśca kālo niyatireva ca |
kalādayassamākhyātā yo bhoktā puruṣo bhavet
||25||कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च ।
कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्
puṇyapāpātmakaṃ karma sukhaduḥkhaphalaṃ tu yat |
anādimalabhogāntamajñānātmasamāśrayam
||26||पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् ।
अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्
bhogaḥ karmavināśāya bhogamavyaktamucyate |
bāhyāṃtaḥkaraṇadvāraṃ śarīraṃ bhogasādhanam
||27||भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते ।
बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्
bhāvātiśayalabdhena prasādena malakṣayaḥ |
kṣīṇe cātmamale tasmin pumāñcchivasamo bhavet
||28||भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः ।
क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्
munaya ūcuḥ
kalādipañcatattvānāṃ kiṃ karma pṛthagucyate |
bhokteti puruṣaśceti yenātmā vyapadiśyate
||29||कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते ।
भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते
kimātmakaṃ tadavyaktaṃ kenākāreṇa bhujyate |
kiṃ tasya śaraṇaṃ bhuktau śarīraṃ ca kimucyate
||30||किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते ।
किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते
vāyuruvāca
dikkriyāvyaṃjakā vidyā kālo rāgaḥ pravartakaḥ |
kālo 'vacchedakastatra niyatistu niyāmikā
||31||दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः ।
कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattattriguṇaṃ prabhavāpyayam |
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvaciṃtakāḥ
||32||अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ।
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः
kalātastadabhivyaktamanabhivyaktalakṣaṇam |
sukhaduḥkhavimohātmā bhujyate guṇavāṃstridhā
||33||कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् ।
सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ |
prakṛtau sūkṣmarūpeṇa tile tailamiva sthitāḥ
||34||सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः
sukhaṃ ca sukhahetuśca samāsātsāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ tadviparyāsātstaṃbhamohau tu tāmasau
||35||सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् ।
राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ
sāttvikyūrdhvagatiḥ proktā tāmasī syādadhogatiḥ |
madhyamā tu gatiryā sā rājasī paripaṭhyate
||36||सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः ।
मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते
tanmātrāpañcakaṃ caiva bhūtapañcakameva ca |
jñāneṃdriyāṇi pañcaikyaṃ pañca karmendriyāṇi ca
||37||तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च ।
ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च
pradhānabuddhyahaṃkāramanāṃsi ca catuṣṭayam |
samāsādevamavyaktaṃ savikāramudāhṛtam
||38||प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् ।
समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्
tatkāraṇadaśāpannamavyaktamiti kathyate |
vyaktaṃ kāryadaśāpannaṃ śarīrādighaṭādivat
||39||तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते ।
व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्
yathā ghaṭādikaṃ kāryaṃ mṛdādernātibhidyate |
śarīrādi tathā vyaktamavyaktānnātibhidyate
||40||यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते ।
शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते
tasmādavyaktamevaikyakāraṇaṃ karaṇāni ca |
śarīraṃ ca tadādhāraṃ tadbhogyaṃ cāpi netarat
||41||तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च ।
शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्
munaya ūcuḥ
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatirekasya kasyacit |
ātmaśabdābhidheyasya vastuto 'pi kutaḥ sthitiḥ
||42||बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् ।
आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः
vāyuruvāca
buddhīndriyaśarīrebhyo vyatireko vibhordhruvam |
astyeva kaścidātmeti hetustatra sudurgamaḥ
||43||बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् ।
अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः
buddhīndriyaśarīrāṇāṃ nātmatā sadbhiriṣyate |
smṛteraniyatajñānādayāvaddehavedanāt
||44||बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते ।
स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्
ataḥ smartānubhūtānāmaśeṣajñeyagocaraḥ |
antaryāmīti vedeṣu vedāṃteṣu ca gīyate
||45||अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः ।
अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते
sarvaṃ tatra sa sarvatra vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ |
tathāpi kvāpi kenāpi vyaktameṣa na dṛśyate
||46||सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः ।
तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते
naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparairindriyairapi |
manasaiva pradīptena mahānātmāvasīyate 1
||47||नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १
na ca strī na pumāneṣa naiva cāpi napuṃsakaḥ |
naivordhvaṃ nāpi tiryaknādhastānna kutaścana
||48||न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः ।
नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन
aśarīraṃ śarīreṣu caleṣu sthāṇumavyayam |
sadā paśyati taṃ dhīro naraḥ pratyavamarśanāt
||49||अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् ।
सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्
kimatra bahunoktena puruṣo dehataḥ pṛthak |
apṛthagye tu paśyaṃti hyasamyakteṣu darśanam
||50||किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् ।
अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्
yaccharīramidaṃ proktaṃ puruṣasya tataḥ param |
aśuddhamavaśaṃ duḥkhamadhruvaṃ na ca vidyate
||51||यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् ।
अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते
vipadāṃ vījabhūtena puruṣastena saṃyutaḥ |
sukhī duḥkhī ca mūḍhaśca bhavati svena karmaṇā
||52||विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः ।
सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा
adbhirāplavitaṃ kṣetraṃ janayatyaṃkuraṃ yathā |
ājñānātplāvitaṃ karma dehaṃ janayate tathā
||53||अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा ।
आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा
atyaṃtamasukhāvāsāssmṛtāścaikāṃtamṛtyavaḥ |
anāgatā atītāśca tanavo 'sya sahasraśaḥ
||54||अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः ।
अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः
āgatyāgatya śīrṇeṣu śarīreṣu śarīriṇaḥ |
atyaṃtavasatiḥ kvāpi na kenāpi ca labhyate
||55||आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः ।
अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते
chāditaśca viyuktaśca śarīraireṣu lakṣyate |
caṃdrabiṃbavadākāśe taralairabhrasaṃcayaiḥ
||56||छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते ।
चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः
anekadehabhedena bhinnā vṛttirihātmanaḥ |
aṣṭāpadaparikṣepe hyakṣamudreva lakṣyate
||57||अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः ।
अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते
naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit |
pathi saṃgama evāyaṃ dāraiḥ putraiśca baṃdhubhiḥ
||58||नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् ।
पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ
||59||यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः
sa paśyati śarīraṃ taccharīraṃ tanna paśyati |
tau paśyati paraḥ kaścittāvubhau taṃ na paśyataḥ
||60||स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति ।
तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः
brahmādyāḥ sthāvarāṃtaśca paśavaḥ parikīrtitāḥ |
paśūnāmeva sarveṣāṃ proktametannidarśanam
||61||ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः ।
पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्
sa eṣa badhyate pāśaiḥ sukhaduḥkhāśanaḥ paśuḥ |
līlāsādhanabhūto ya īśvarasyeti sūrayaḥ
||62||स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः ।
लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः
ajño jaṃturanīśo 'yamātmanassukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā
||63||अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा
sūta uvāca
ityākarṇyānilavaco munayaḥ prītamānasāḥ |
procuḥ praṇamya taṃ vāyuṃ śaivāgamavicakṣaṇam
||64||इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः ।
प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvajñānavarṇanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ