नैमिषोपाख्यानम्
ब्रहमोवाच यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह ।
आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
॥१॥यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् ।
सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते
॥२॥कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् ।
न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन
॥३॥सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् ।
सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः
॥४॥यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे ।
तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्
॥५॥ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति ।
येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना
॥६॥एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः ।
य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः
॥७॥जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते १ ।
य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन
॥८॥सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः ।
अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा
॥९॥यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि ।
अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति
॥१०॥न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः ।
स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि
॥११॥यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् ।
तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः
॥१२॥ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः ।
भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते
॥१३॥यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः ।
यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः
॥१४॥एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ।
न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते
॥१५॥अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः ।
स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः
॥१६॥अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः ।
अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः
॥१७॥सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् ।
षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः
॥१८॥उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः ।
अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः
॥१९॥अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः ।
औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः
॥२०॥नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन ।
अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति
॥२१॥अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।
अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते
॥२२॥अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः ।
अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्
॥२३॥व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा ।
कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः
॥२४॥हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।
तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः
॥२५॥अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः ।
भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च
॥२६॥तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् ।
अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः
॥२७॥ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् ।
तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः
॥२८॥बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् ।
शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते
॥२९॥प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः
॥३०॥प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः ।
स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते
॥३१॥प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः ।
तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः
॥३२॥साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः ।
धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः
॥३३॥एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् ।
सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते
॥३४॥भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते ।
प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः
॥३५॥तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः ।
स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा
॥३६॥तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः ।
शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः
॥३७॥ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ।
ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्
॥३८॥भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ।
ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते
॥३९॥योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् ।
प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्
॥४०॥अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः ।
यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः
॥४१॥गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः ।
बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः
॥४२॥तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः ।
अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये
॥४३॥कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ।
कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते
॥४४॥तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ।
ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः
॥४५॥तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ।
ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः
॥४६॥तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः ।
सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः
॥४७॥दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् ।
सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति
॥४८॥स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ।
ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना
॥४९॥गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् ।
सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्
॥५०॥तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ।
ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः
॥५१॥येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता ।
अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी
॥५२॥एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ।
यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः
॥५३॥इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् ।
प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः
॥५४॥ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ।
प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत
॥५५॥चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले ।
विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्
॥५६॥तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ।
अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्
॥५७॥अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ।
विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः
॥५८॥अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् ।
मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः
॥५९॥विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा ।
सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः
॥६०॥ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः ।
शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः
॥६१॥यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् ।
वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः
॥६२॥स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् ।
अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्
॥६३॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे नैमिषोपाख्यानं नाम तृतीयो ऽध्यायः