upamanyutapovarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
dhaumyāgrajena śiśunā kṣīrārthaṃ hi tapaḥ kṛtam |
tasmātkṣīrārṇavo dattastasmai devena śūlinā
||1||धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् ।
तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना
sa kathaṃ śiśuko lebhe śivaśāstrapravaktṛtām |
kathaṃ vā śivasadbhāvaṃ jñātvā tapasi niṣṭhitaḥ
||2||स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् ।
कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः
kathaṃ ca labdhavijñānastapaścaraṇaparvaṇi |
rudrāgneryatparaṃ vīryaṃ labhe bhasma svarakṣakam
||3||कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि ।
रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्
vāyuruvāca
na hyeṣa śiśukaḥ kaścitprākṛtaḥ kṛtavāṃstapaḥ |
munivaryasya tanayo vyāghrapādasya dhīmataḥ
||4||न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः ।
मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः
janmāntareṇa saṃsiddhaḥ kenāpi khalu hetunā |
svapadapracyuto diṣṭyā prāpto munikumāratām
||5||जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना ।
स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्
mahādevaprasādasya bhāgyāpannasya bhāvinaḥ |
dugdhābhilāṣaprabhavadvāratāmagamattapaḥ
||6||महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः ।
दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः
ataḥ sarvagaṇeśatvaṃ kumāratvaṃ ca śāśvatam |
saha dugdhābdhinā tasmai pradadau śaṃkaraḥ svayam
||7||अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् ।
सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्
tasya jñānāgamopyasya prasādādeva śāṃkarāt |
kaumāraṃ hi paraṃ sākṣājjñānaṃ śaktimayaṃ viduḥ
||8||तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् ।
कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः
śivaśāstrapravaktṛtvamapi tasya hi tatkṛtam |
kumāro munito labdhajñānābdhiriva nandanaḥ
||9||शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् ।
कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः
dṛṣṭaṃ tu kāraṇaṃ tasya śivajñānasamanvaye |
svamātṛvacanaṃ sākṣācchokajaṃ kṣīrakāraṇāt
||10||दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये ।
स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्
kadācitkṣīramatyalpaṃ pītavānmātulāśrame |
īrṣayayā mātulasutaṃ saṃtṛptakṣīramuttamam
||11||कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे ।
ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्
pītvā sthitaṃ yathākāmaṃ dṛṣṭvā vai mātulātmajam |
upamanyurvyāghrapādiḥ prītyā provāca mātaram
||12||पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् ।
उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्
upamanyuruvāca
mātarmātarmahābhāge mama dehi tapasvini |
gavyaṃ kṣīramatisvādu nālpamuṣṇaṃ pibāmyaham
||13||मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि ।
गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्
vāyuruvāca
tacchrutvā putravacanaṃ tanmātā ca tapasvinī |
vyāghrapādasya mahiṣī duḥkhamāpattadā ca sā
||14||तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी ।
व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा
upalālyātha suprītyā putramāliṃgya sādaram |
duḥkhitā vilalāpātha smṛtvā nairdhanyamātmanaḥ
||15||उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् ।
दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः
smṛtvāsmṛtvā punaḥ kṣīramupamanyussa bālakaḥ |
dehi dehīti tāmāha rudranbhūyo mahādyutiḥ
||16||स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः ।
देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः
taddhaṭhaṃ sā parijñāya dvijapatnī tapasvinī |
śāntaye taddhaṭhasyātha śubhopāyamarīracat
||17||तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी ।
शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्
uñchavṛttyārjitānbījānsvayaṃ dṛṣṭvā ca sā tadā |
bījapiṣṭamathāloḍya toyena kalabhāṣiṇī
||18||उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा ।
बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी
ehyehi mama putreti sāmapūrvaṃ tatassutam |
āliṃgyādāya duḥkhārtā pradadau kṛtrimaṃ payaḥ
||19||एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् ।
आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः
pītvā ca kṛtrimaṃ kṣīraṃ mātrāṃ dattaṃ sa bālakaḥ |
naitatkṣīramiti prāha mātaraṃ cātivihvalaḥ
||20||पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः ।
नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः
duḥkhitā sā tadā prāha saṃprekṣyāghrāya mūrdhani |
samārjya netra putrasya karābhyāṃ kamalāyate
||21||दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि ।
समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते
jananyuvāca taṭinī ratnapūrṇāstāssvargapātālagocarāḥ |
bhāgyahīnā na paśyanti bhaktihīnāśca ye śive
||22||जनन्युवाच तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः ।
भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे
rājyaṃ svargaṃ ca mokṣaṃ ca bhojanaṃ kṣīrasaṃbhavam |
na labhante priyāṇyeṣāṃ na tuṣyati yadā śivaḥ
||23||राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् ।
न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः
bhavaprasādajaṃ sarvaṃ nānyaddevaprasādajam |
anyadeveṣu niratā duḥkhārtā vibhramanti ca
||24||भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् ।
अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च
kṣīraṃ tatra kuto 'smākaṃ vane nivasatāṃ sadā |
kva dugdhasādhanaṃ vatsa kva vayaṃ vanavāsinaḥ
||25||क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा ।
क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः
kṛtsnābhāvena dāridryānmayā te bhāgyahīnayā |
mithyādugdhamidaṃ dattampiṣṭamāloḍya vāriṇā
||26||कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया ।
मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा
tvaṃ mātulagṛhe svalpaṃ pītvā svādu payaḥ śṛtam |
jñātvā svādu tvayā pītaṃ tajjātīyamanusmaran
||27||त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् ।
ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्
dattaṃ na paya ityuktvā rudan duḥkhīkaroṣi mām |
prasādena vinā śaṃbho payastava na vidyate
||28||दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् ।
प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते
pādapaṃkajayostasya sāmbasya sagaṇasya ca |
bhaktyā samarpitaṃ yattatkāraṇaṃ sarvasampadām
||29||पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च ।
भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्
adhunā vasudosmābhirmahādevo na pūjitaḥ |
sakāmānāṃ yathākāmaṃ yathoktaphaladāyakaḥ
||30||अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः ।
सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः
dhanānyuddiśya nāsmābhiritaḥ prāgarcitaḥ śivaḥ |
ato daridrāssaṃjātā vayaṃ tasmānna te payaḥ
||31||धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः ।
अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः
pūrvajanmani yaddattaṃ śivamuddiśya vai sutaḥ |
tadeva labhyate nānyadviṣṇumuddiśya vā prabhum
||32||पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः ।
तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्
vāyuruvāca
iti mātṛvacaḥ śrutvā tathyaṃ śokādisūcakam |
bālo 'pyanutapannaṃtaḥ pragalbhamidamabravīt
||33||इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् ।
बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्
upamanyuruvāca
śokenālamito mātaḥ sāṃbo yadyasti śaṃkaraḥ |
tyaja śokaṃ mahābhāge sarvaṃ bhadraṃ bhaviṣyati
||34||शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः ।
त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति
śṛṇu mātarvaco medya mahādevo 'sti cetkvacit |
cirādvā hyacirādvāpi kṣīrodaṃ sādhayāmyaham
||35||शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् ।
चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्
vāyuruvāca
iti śrutvā vacastasya bālakasya mahāmateḥ |
pratyuvāca tadā mātā suprasannā manasvinī
||36||इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः ।
प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी
mātovāca śubhaṃ vicāritaṃ tāta tvayā matprītivardhanam |
vilaṃbaṃ mā kathāstvaṃ hi bhaja sāṃbaṃ sadāśivam
||37||मातोवाच शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् ।
विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्
sarvasmādadhiko 'styeva śivaḥ paramakāraṇam |
tatkṛtaṃ hi jagatsarvaṃ brahmādyāstasya kiṃkarāḥ
||38||सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् ।
तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः
tatprasādakṛtaiśvaryā dāsāstasya vayaṃ prabhoḥ |
taṃ vinānyaṃ na jānīmaśśaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
||39||तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः ।
तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्
anyāndevānparityajya karmaṇā manasā girā |
tameva sāṃbaṃ sagaṇaṃ bhaja bhāvapurassaram
||40||अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा ।
तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्
tasya devādhidevasya śivasya varadāyinaḥ |
sākṣānnamaśśivāyeti maṃtro 'yaṃ vācakaḥ smṛtaḥ
||41||तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः ।
साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः
saptakoṭimahāmaṃtrāḥ sarve sapraṇavāḥ pare |
tasminneva vilīyaṃte punastasmādvinirgatāḥ
||42||सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे ।
तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः
saprasādāśca te maṃtrāḥ svādhikārādyapekṣayā |
sarvādhikārastveko 'yaṃ maṃtra eveśvarājñayā
||43||सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया ।
सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया
yathā nikṛṣṭānutkṛṣṭānsarvānapyātmanaḥ śivaḥ |
kṣamate rakṣituṃ tadvanmaṃtro 'yamapi sarvadā
||44||यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः ।
क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा
prabalaśca tathā hyeṣa maṃtro mantrāntarādapi |
sarvarakṣākṣamo 'pyeṣa nāparaḥ kaścidiṣyate
||45||प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि ।
सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते
tasmānmantrāntarāṃstyaktvā pañcākṣaraparo bhava |
tasmiñjihvāṃtaragate na kiṃcidiha durlabham
||46||तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव ।
तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्
aghorāstraṃ ca śaivānāṃ rakṣāheturanuttamam |
tacca tatprabhavaṃ matvā tatparo bhava nānyathā
||47||अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् ।
तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा
bhasmedantu mayā labdhaṃ pitureva tavottamam |
virajānalasaṃsiddhaṃ mahāvyāpannivāraṇam
||48||भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् ।
विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्
maṃtraṃ ca te mayā dattaṃ gṛhāṇa madanujñayā |
anenaivāśu japtena rakṣā tava bhaviṣyati
||49||मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया ।
अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति
vāyuruvāca
evaṃ mātrā samādiśya śivamastvityudīrya ca |
visṛṣṭastadvaco mūrdhni kurvanneva tadā muniḥ
||50||एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च ।
विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः
tāṃ praṇamyaivamuktvā ca tapaḥ kartuṃ pracakrame |
tamāha ca tadā mātā śubhaṃ kurvaṃtu te surāḥ
||51||तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे ।
तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः
anujñātastayā tatra tapastepe sa duścaram |
himavatparvataṃ prāpya vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ
||52||अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् ।
हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः
aṣṭeṣṭakābhiḥ prasādaṃ kṛtvā liṃgaṃ ca mṛnmayam |
tatrāvāhya mahādevaṃ sāṃbaṃ sagaṇamavyayam
||53||अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् ।
तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्
bhaktyā pañcākṣareṇaiva putraiḥ puṣpairvanodbhavaiḥ |
samabhyarcya ciraṃ kālaṃ cacāra paramaṃ tapaḥ
||54||भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः ।
समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः
tatastapaścarattaṃ taṃ bālamekākinaṃ kṛśam |
upamanyuṃ dvijavaraṃ śivasaṃsaktamānasam
||55||ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् ।
उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्
purā marīcinā śaptāḥ kecinmunipiśācakāḥ |
saṃpīḍya rākṣasairbhāvaistapasovighnamācaran
||56||पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः ।
संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्
sa ca taiḥ pīḍyamāno 'pi tapaḥ kurvankathañcana |
sadā namaḥ śivāyeti krośati smārtanādavat
||57||स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन ।
सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्
tannādaśravaṇādeva tapaso vighnakāriṇaḥ |
te taṃ bālaṃ samutsṛjya munayassamupācaran
||58||तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः ।
ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्
tapasā tasya viprasya copamanyormahātmanaḥ |
carācaraṃ ca munayaḥ pradīpitamabhūjjagat
||59||तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः ।
चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe upamanyutapovarṇanaṃ nāma catustriṃśo 'dhyāyaḥ