kathaṃ dakṣasya dharmārthaṃ pravṛttasya durātmanaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ dakṣasya dharmārthaṃ pravṛttasya durātmanaḥ |
maheśaḥ kṛtavān vighnametadicchāma veditum
||1||कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः ।
महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
vāyuruvāca
viśvasya jagato māturapi devyāstapobalāt |
pitṛbhāvamupāgamya mudite himavadgirau
||2||विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् ।
पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
deve 'pi tatkṛtodvāhe himavacchikharālaye |
saṃkīḍati tayā sārdhaṃ kāle bahutare gate
||3||देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये ।
संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
vaivasvate 'ṃtare prāpte dakṣaḥ prācetasaḥ svayam |
aśvamedhena yajñena yakṣyamāṇo 'nvapadyata
||4||वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् ।
अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
tato himavataḥ pṛṣṭhe dakṣo vai yajñamāharat |
gaṃgādvāre śubhe deśe ṛṣisiddhaniṣevite
||5||ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् ।
गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
tasya tasminmakhedevāḥ sarve śakra purogamāḥ |
gamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā
||6||तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः ।
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
ādityā vasavo rudrāssādhyāssaha marudgaṇaiḥ |
ūṣmapāḥ somapāścaiva ājyapā dhūmapāstathā
||7||आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः ।
ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
aśvinau pitaraścaiva tathā cānye maharṣayaḥ |
viṣṇunā sahitāḥ sarve svāgatā yajñabhāginaḥ
||8||अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः ।
विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
dṛṣṭvā devakulaṃ sarvamīśvareṇa vināgatam |
dadhīco manyunāviṣṭo dakṣamevamabhāṣata
||9||दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् ।
दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
dadhīca uvāca
aprapūjye caiva pūjā pūjyānāṃ cāpya pūjane |
naraḥ pāpamavāpnoti mahadvai nātra saṃśayaḥ
||10||अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने ।
नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
asatāṃ saṃmatiryatra satāmavamatistathā |
daṃḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ
||11||असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा ।
दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
evamuktvā tu viprarṣiḥ punardakṣamabhāṣata |
pūjyaṃ tu paśubhartāraṃ kasmānnārcayase prabhum
||12||एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत ।
पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
dakṣa uvāca
saṃti me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ |
ekādaśāvasthitā ye nānyaṃ vedmi maheśvaram
||13||संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः ।
एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
dadhīca uvāca
kimebhiramarairanyaiḥ pūjitairadhvare phalam |
rājā cedadhvarasyāsya na rudraḥ pūjyate tvayā
||14||किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् ।
राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
brahmaviṣṇumaheśānāṃ sraṣṭā yaḥ prabhuravyayaḥ |
brahmādayaḥ piśācāṃtā yasya kaiṃkaryavādinaḥ
||15||ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः ।
ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
prakṛtīnāṃ paraścaiva puruṣasya ca yaḥ paraḥ |
ciṃtyate yogavidvadbhi ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
||16||प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः ।
चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
akṣaraṃ paramaṃ brahma hyasacca sadasacca yat |
anādimadhyanidhanamapratarkyaṃ sanātanam
||17||अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् ।
अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
yaḥ sraṣṭā caiva saṃhartā bhartā caiva maheśvaraḥ |
tasmādanyaṃ na paśyāmi śaṃkarātmānamadhvare
||18||यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः ।
तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
dakṣa uvāca
etanmakheśasya suvarṇapātre haviḥ samastaṃ vidhimaṃtrapūtam |
viṣṇornayāmyapratimasya bhāgaṃ prabhorvibhajyāvahanīyamadya
||19||एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् ।
विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
dadhīca uvāca
yasmānnārādhito rudrassarvadeveśvareśvaraḥ |
tasmāddakṣa tavāśeṣo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati
||20||यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः ।
तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
ityuktvā vacanaṃ kruddho dadhīco munisattamaḥ |
nirgamya ca tato deśājjagāma svakamāśramam
||21||इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः ।
निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
nirgate 'pi munau tasmindevā dakṣaṃ na tatyajuḥ |
avaśyamanubhāvitvādanarthasya tu bhāvinaḥ
||22||निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः ।
अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
etasminneva kāle tu jñātvaitatsarvamīśvarāt |
dagdhuṃ dakṣādhvaraṃ viprā devī devamacodayat
||23||एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् ।
दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
devyā saṃcodito devo dakṣādhvarajighāṃsayā |
sasarja sahasā vīraṃ vīrabhadraṃ gaṇeśvaram
||24||देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया ।
ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
sahasravadanaṃ devaṃ sahasrakamalekṣaṇam |
sahasramudgaradharaṃ sahasraśarapāṇikam
||25||सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् ।
सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
śūlaṭaṃkagadāhastaṃ dīptakārmukadhāriṇam |
cakravajradharaṃ ghoraṃ caṃdrārdhakṛtaśekharam
||26||शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् ।
चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
kuliśodyotitakaraṃ taḍijjvalitamūrdhajam |
daṃṣṭrākarālaṃ bibhrāṇaṃ mahāvaktraṃ mahodaram
||27||कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् ।
दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
vidyujjihvaṃ pralaṃboṣṭhaṃ meghasāgaraniḥsvanam |
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahadrudhiranisravam
||28||विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् ।
वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
gaṇḍadvitayasaṃsṛṣṭamaṇḍalīkṛtakuṇḍalam |
varāmaraśiromālāvalīkalitaśekharam
||29||गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् ।
वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
raṇannūpurakeyūramahākanakabhūṣitam |
ratnasaṃcayasaṃdīptaṃ tārahārāvṛtorasam
||30||रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् ।
रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
mahāśarabhaśārdūlasiṃhaiḥ sadṛśavikramam |
praśastamattamātaṃgasamānagamanālasam
||31||महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् ।
प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
śaṃkhacāmarakuṃdendumṛṇālasadṛśaprabham |
satuṣāramivādrīndraṃ sākṣājjaṃgamatāṃ gatam
||32||शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् ।
सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
jvālāmālāparikṣiptaṃ dīptamauktikabhūṣaṇam |
tejasā caiva dīvyaṃtaṃ yugāṃta iva pāvakam
||33||ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् ।
तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā praṇataḥ prāṃjalistataḥ |
pārśvato devadevasya paryatiṣṭhadgaṇeśvaraḥ
||34||स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः ।
पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
manyunā cāsṛjadbhadrāṃ bhadrakālīṃ maheśvarīm |
ātmanaḥ karmasākṣitve tena gaṃtuṃ sahaiva tu
||35||मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् ।
आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ vīrabhadraṃ kālāgnisannibham |
bhadrayā sahitaṃ prāha bhadramastviti śaṃkaraḥ
||36||तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् ।
भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
sa ca vijñāpayāmāsa saha devyā maheśvaram |
ājñāpaya mahādeva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham
||37||स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् ।
आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
tatastripurahā prāha haimavatyāḥ priyecchayā |
vīrabhadraṃ mahābāhuṃ vācā vipulanādayā
||38||ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया ।
वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
devadeva uvāca
prācetasasya dakṣasya yajñaṃ sadyo vināśaya |
bhadrakālyā sahāsi tvametatkṛtyaṃ gaṇeśvara
||39||प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय ।
भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
ahamapyanayā sārdhaṃ raibhyāśramasapīpataḥ |
sthitvā vīkṣe gaṇeśāna vikramaṃ tava duḥsaham
||40||अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः ।
स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
vṛkṣā kanakhale ye tu gaṃgādvārasamīpagāḥ |
suvarṇaśṛṃgasya girermerumaṃdarasaṃnibhāḥ
||41||वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः ।
सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
tasminpradeśe dakṣasya yujñaḥ saṃprati vartate |
sahasā tasya yajñasya vighātaṃ kuru mā ciram
||42||तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते ।
सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
ityukte sati devena devī himagirīndrajā |
bhadraṃ bhadraṃ ca saṃprekṣya vatsaṃ dhenurivaurasam
||43||इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा ।
भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
āliṃgya ca samāghrāya mūrdhni ṣaḍvadanaṃ yathā |
sasmitā vacanaṃ prāha madhuraṃ madhuraṃ svayam
||44||आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा ।
सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
devyuvāca vatsa bhadra mahābhāga mahābalaparākrama |
matpriyārthaṃ tvamutpanno mama manyuṃ pramārjaka
||45||देव्युवाच वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम ।
मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
yajñeśvaramanāhūya yajñakarmarato 'bhavat |
dakṣaṃ vaireṇa taṃ tasmādbhiṃdhi yajñaṃ gaṇeśvara
||46||यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् ।
दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
yajñalakṣmīmalakṣmīṃ tvaṃ bhadra kṛtvā mamājñayā |
yajamānaṃ ca taṃ hatvā vatsa hiṃsaya bhadrayā
||47||यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया ।
यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
aśeṣāmiva tāmājñāṃ śivayościtrakṛtyayoḥ |
mūrdhni kṛtvā namaskṛtya bhadro gaṃtuṃ pracakrame
||48||अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः ।
मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
athaiṣa bhagavānkruddhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ |
vīrabhadro mahādevo devyā manyupramārjakaḥ
||49||अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः ।
वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
sasarja romakūpebhyo romajākhyāngaṇeśvarān |
dakṣiṇādbhujadeśāttu śatakoṭigaviśvarān
||50||ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् ।
दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
pādāttathorudeśācca pṛṣṭhātpārśvānmukhādgalāt |
guhyādgulphācchiromadhyātkaṃṭhādāsyāttathodarāt
||51||पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् ।
गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
tadā gaṇeśvarairbhadrairbhadratulyaparākramaiḥ |
saṃchāditamabhūtsarvaṃ sākāśavivaraṃ jagat
||52||तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः ।
संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
sarve sahasrahastāste sahasrāyudhapāṇayaḥ |
rudrasyānucarāssarve sarve rudrasamaprabhāḥ
||53||सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः ।
रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
śūlaśaktigadāhastāṣṭaṃkopalaśilādharāḥ |
kālāgnirudrasadṛśāstrinetrāśca jaṭādharāḥ
||54||शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः ।
कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
nipeturbhṛśamākāśe śataśassiṃhavāhanāḥ |
vineduśca mahānādāñjaladā iva bhadrajāḥ
||55||निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः ।
विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
tairbhadrairbhagavānmadrastathā parivṛto babhau |
kālānalaśatairyukto yathāṃte kālabhairavaḥ
||56||तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ ।
कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
teṣāṃ madhye samāruhya vṛṣeṃdraṃ vṛṣabhadhvajaḥ |
jagāma bhagavānbhadraśśubhamabhraṃ yathā bhavaḥ
||57||तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः ।
जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
tasminvṛṣabhamārūḍhe bhadre tu bhasitaprabhaḥ |
babhāra mauktikaṃ chatraṃ gṛhītasitacāmaraḥ
||58||तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः ।
बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
sa tadā śuśubhe pārśve bhadrasya bhasitaprabhaḥ |
bhagavāniva śailendraḥ pārśve viśvajagadguroḥ
||59||स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः ।
भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
so 'pi tena babhau bhadraḥ śvetacāmarapāṇinā |
bālasomena saumyena yathā śūlavarāyudhaḥ
||60||सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना ।
बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
dadhmau śaṃkhaṃ sitaṃ bhadraṃ bhadrasya purataḥ śubham |
bhānukaṃpo mahātejā hemaratnairalaṃkṛtaḥ
||61||दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् ।
भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
devaduṃdubhayo nedurdivyasaṃkulaniḥsvanāḥ |
vavṛṣuśśataśo mūrdhni puṣpavarṣaṃ balāhakāḥ
||62||देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः ।
ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
phullānāṃ madhugarbhāṇāṃ puṣpāṇāṃ gaṃdhabaṃdhavaḥ |
mārgānukūlasaṃvāhā vabuśca pathi mārutāḥ
||63||फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः ।
मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
tato gaṇeśvarāḥ sarve mattā yuddhabaloddhatāḥ |
nanṛturmumudur1 edurjahasurjagadurjaguḥ
||64||ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः ।
ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
tadā bhadragaṇāṃtaḥstho babhau bhadraḥ sa bhadrayā |
yathā rudragaṇāṃtaḥ sthastryambakoṃbikayā saha
||65||तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया ।
यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
tatkṣaṇādeva dakṣasya yajñavāṭaṃ raṇmayam |
praviveśa mahābāhurvīrabhadro mahānugaḥ
||66||तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् ।
प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
tatastu dakṣapratipāditasya kratupradhānasya gaṇapradhānaḥ |
prayogabhūmiṃ praviveśa bhadro rudro yathāṃte bhuvanaṃ didhakṣuḥ
||67||ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः ।
प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe vīrabhadrotpattivarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ