yajñavidhvaṃsanaḥ
vāyuruvāca
tato viṣṇupradhānānāṃ surāṇāmamitaujasām |
dadarśa ca mahatsatraṃ citradhvajaparicchadam
||1||ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् ।
ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्
sudarbhaṛtusaṃstīrṇaṃ susamiddhahutāśanam |
kāṃcanairyajñabhāṃḍaiśca bhrājiṣṇubhiralaṃkṛtam
||2||सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् ।
कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्
ṛṣibhiryajñapaṭubhiryathāvatkarmakartṛbhiḥ |
vidhinā vedadṛṣṭena svanuṣṭhitabahukramam
||3||ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः ।
विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्
devāṃganāsahasrāḍhyamapsarogaṇasevitam |
veṇuvīṇāravairjuṣṭaṃ vedaghoṣaiśca bṛṃhitam
||4||देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् ।
वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्
dṛṣṭvā dakṣādhvare vīro vīrabhadraḥ pratāpavān |
siṃhanādaṃ tadā cakre gaṃbhīro jalado yathā
||5||दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् ।
सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा
tataḥ kilakilāśabda ākāśaṃ pūrayanniva |
gaṇeśvaraiḥ kṛto jajñe mahānnyakkṛtasāgaraḥ
||6||ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव ।
गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः
tena śabdena mahatāḥ grastā sarvedivaukasaḥ |
dudruvuḥ parito bhītāḥ srastavastravibhūṣaṇāḥ
||7||तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः ।
दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः
kiṃsvidbhagno mahāmeruḥ kiṃsvitsaṃdīryate mahī |
kimidaṃ kimidaṃ veti jajalpustridaśā bhṛśam
||8||किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही ।
किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्
mṛgendrāṇāṃ yathā nādaṃ gajeṃdrā gahane vane |
śrutvā tathāvidhaṃ kecittatyajurjīvitaṃ bhayāt
||9||मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने ।
श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्
parvatāśca vyaśīryaṃta cakampe ca vasuṃdharā |
marutaśca vyaghūrṇaṃta cukṣubhe makarālayaḥ
||10||पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा ।
मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः
agnayo naiva dīpyaṃte na ca dīpyati bhāskaraḥ |
grahāśca na prakāśaṃte nakṣatrāṇi ca tārakāḥ
||11||अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः ।
ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः
etasminneva kāle tu yajñavāṭaṃ tadujjvalam |
saṃprāpa bhagavānbhadro bhadraiśca saha bhadrayā
||12||एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् ।
संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया
taṃ dṛṣṭvā bhītabhīto 'pi dakṣo dṛḍha iva sthitaḥ |
kruddhavadvacanaṃ prāha ko bhavān kimihecchasi
||13||तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः ।
क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि
tasya tadvacanaṃ śrutvā dakṣasya ca durātmanaḥ |
vīrabhadro mahātejā meghasaṃbhīranissvanaḥ
||14||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः ।
वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः
smayanniva tamālokya dakṣaṃ devāśca ṛtvijaḥ |
arthagarbhamasaṃbhrāntamavocaducitaṃ vacaḥ
||15||स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः ।
अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः
vīrabhadra uvāca
vayaṃ hyanucarāḥ sarve śarvasyāmitatejasaḥ |
bhāgābhilipsayā prāptā bhāgo nassaṃpradīyatām
||16||वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः ।
भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्
atha cedadhvare 'smākaṃ na bhāgaḥ parikalpitaḥ |
kathyatāṃ kāraṇaṃ tatra yudhyatāṃ vā mayāmaraiḥ
||17||अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः ।
कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः
ityuktāste gaṇeṃdreṇa devā dakṣapurogamāḥ |
ūcurmantrāḥ pramāṇaṃ no na vayaṃ prabhavastviti
||18||इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः ।
ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति
mantrā ūcussurā yūyaṃ mohopahatacetasaḥ |
yena prathamabhāgārhaṃ na yajadhvaṃ maheśvaram
||19||मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः ।
येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्
maṃtroktā api te devāḥ sarve saṃmūḍhacetasaḥ |
bhadrāya na dadurbhāgaṃ tatprahāṇamabhīpsavaḥ
||20||मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः ।
भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः
yadā tathyaṃ ca pathyaṃ ca svavākyaṃ tadvṛthā 'bhavat |
tadā tato yayurmaṃdā brahmalokaṃ sanātanam
||21||यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् ।
तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्
athovāca gaṇādhyakṣo devānviṣṇupurogamān |
mantrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ
||22||अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् ।
मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः
yasmādasminmakhe devairitthaṃ vayamasatkṛtāḥ |
tasmādvo jīvitaissārdhamapaneṣyāmi garvitam
||23||यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः ।
तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्
ityuktvā bhagavān kruddho vyadahannetravahninā |
yakṣavāṭaṃ mahākūṭaṃ yathātisraḥ puro haraḥ
||24||इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना ।
यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः
tato gaṇeśvarāssarve parvatodagravigrahāḥ |
yūpānutpāṭya hotḥṇāṃ kaṃṭheṣvābadhya rajjubhiḥ
||25||ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः ।
यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः
yajñapātrāṇi citrāṇi bhittvā saṃcūrṇya vāriṇi |
gṛhītvā caiva yajñāṃgaṃ gaṃgāsrotasi cikṣipuḥ
||26||यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि ।
गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः
tatra divyānnapānānāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ |
kṣīranadyo 'mṛtasrāvāḥ susnigdhadadhikardamāḥ
||27||तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः ।
क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः
uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi surabhīṇi ca |
rasavanti ca pānāni lehyacoṣyāṇi tāni vai
||28||उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च ।
रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै
vīrāstadbhujate vaktrairviluṃpaṃti kṣipaṃti ca |
vajraiścakrairmahāśūlaiśśaktibhiḥ pāśapaṭṭiśaiḥ
||29||वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च ।
वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः
musalairasibhiṣṭaṃkairbhidhipālaiḥ paraśvadhaiḥ |
uddhatāṃstridaśānsarvāṃllokapālapurassarān
||30||मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः ।
उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्
bibhidurbalino vīrā vīrabhadrāṃgasaṃbhavāḥ |
chiṃdhi bhiṃdhi kṣipa kṣipraṃ māryatāṃ dāryatāmiti
||31||बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः ।
छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति
harasva praharasveti pāṭayotpāṭayeti ca |
saṃraṃbhaprabhavāḥ krūrāśśabdāḥ śravaṇaśaṃkavaḥ
||32||हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च ।
संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः
yatratatra gaṇeśānāṃ jajñire samarocitāḥ |
vivṛttanayanāḥ keciddaṣṭadaṃṣṭroṣṭhatālavaḥ
||33||यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः ।
विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः
āśramasthānsamākṛṣya mārayanti tapodhanāt |
sruvānapaharantaśca kṣipantogniṃ jaleṣu ca
||34||आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् ।
स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च
kalaśānapi bhindaṃtaśchiṃdaṃto maṇivedikāḥ |
gāyaṃtaśca nadantaśca hasantaśca muhurmuhuḥ
||35||कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः ।
गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः
raktāsavaṃ pibantaśca nanṛturgaṇapuṃgavāḥ |
nirmathya seṃdrānamarān gaṇendrānvṛṣendranāgendramṛgendrasārāḥ
||36||रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः ।
निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः
cakrurbahūnyapratimabhāvāḥ saharṣaromāṇi viceṣṭitāni |
nandaṃti kecitpraharanti keciddhāvanti kecitpralapanti kecit
||37||चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि ।
नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्
nṛtyanti kecidvihasanti kecidvalganti kecitpramathā balena
||38||नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन
kecijjighṛkṣaṃti ghanānsa toyānkecidgrahītuṃ ravimutpataṃti |
kecitprasartuṃ pavanena sārdhamicchaṃti bhīmāḥ pramathā viyatsthāḥ
||39||केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति ।
केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः
ākṣipya kecicca varāyudhāni mahā bhujaṃgāniva vainateyāḥ |
bhramaṃti devānapi vidravaṃtaḥ khamaṃḍale parvatakūṭakalpāḥ
||40||आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः ।
भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः
utpāṭya cotpāṭyagṛhāṇi kecitsajālavātāyanavedikāni |
vikṣipya vikṣipya jalasya madhye kālāṃbudābhāḥ pramathā nineduḥ
||41||उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि ।
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः
udvartitadvārakapāṭakuḍyaṃ vidhvastaśālāvalabhīgavākṣam |
aho batābhajyata yajñavāṭamanāthavadvākyamivāyathārtham
||42||उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम् ।
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम्
hā nātha tāteti pituḥ suteti bhratarmamāmbeti ca mātuleti |
utpāṭyamāneṣu gṛheṣu nāryo hyānāthaśabdānbahuśaḥ pracakruḥ
||43||हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति ।
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe yajñavidhvaṃsano nāma viṃśo 'dhyāyaḥ