sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ
vāyuruvāca
sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ |
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu
||1||स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः ।
जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु
pramaṇamatra vakṣyāmi satāmmohanivartakam |
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ
||2||प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् ।
असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः
śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā |
na kiṃcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam
||3||शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा ।
न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्
svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi |
anyathā nissvabhavena na kimapyanugṛhyate
||4||स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि ।
अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते
paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat |
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ
||5||परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् ।
परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः
patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā |
tadarthamarthasvīkāre parataṃtraḥ kathaṃ śivaḥ
||6||पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा ।
तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः
anugrāhyanapekṣo 'sti na hi kaścidanugrahaḥ |
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ
||7||अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः ।
अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः
etatpunaranugrāhyaṃ parataṃtraṃ tadiṣyate |
anugrahādṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt
||8||एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते ।
अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्
mūrtātmano 'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt |
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiṃcidiha vidyate
||9||मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् ।
अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते
yenopalabhyate 'smābhissakalenāpi niṣkalaḥ |
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate
||10||येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः ।
स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते
na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam |
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ
||11||न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ।
साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः
pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam |
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamaṃtarā
||12||प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् ।
न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा
ātmopamolvaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana |
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam
||13||आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन ।
शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्
yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate |
evaṃ śivo 'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ
||14||यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते ।
एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः
yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam |
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ
||15||यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् ।
नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः
ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam |
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ
||16||अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् ।
मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः
liṃgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ |
tattanmūrtyātmabhāvena śivo 'smābhirupāsyate
||17||लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः ।
तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते
yathānugṛhyate so 'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā |
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam
||18||यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना ।
तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्
lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā |
sadāśivādayassarve mūrtyātmano 'pyadhiṣṭhitāḥ
||19||लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना ।
सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः
ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ |
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ
||20||आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः ।
तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः
bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ |
na ca karma śivo 'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ
||21||भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः ।
न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः
sarvaṃ śivo 'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiṃcana |
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasaṃbhavāt
||22||सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन ।
निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्
ye punarnigrahāḥ kecidbrahmādiṣu nidarśitāḥ |
te 'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā
||23||ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ।
ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना
brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ |
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati
||24||ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः ।
श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति
sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam |
tatastepi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ
||25||सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ।
ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः
nigraho 'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ |
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate
||26||निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः ।
अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते
yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ |
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ
||27||यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः ।
न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः
īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param |
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam
||28||ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् ।
आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्
tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam |
viparītasamādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate
||29||तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् ।
विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते
sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat |
nivartate ca sāmāderaṃte daṇḍo hi sādhanam
||30||साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् ।
निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्
hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam |
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ saṃpracakṣate
||31||हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् ।
अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते
hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam |
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt
||32||हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् ।
स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्
ayuktakāriṇo loke garhaṇīyāvivekitā |
yadudvejayate lokantadayuktaṃ pracakṣate
||33||अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता ।
यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते
sarvo 'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ |
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet
||34||सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः ।
न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्
mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ |
tasyāpyavaśyaṃ yatkiṃcinnairghṛṇyamanuvartate
||35||माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः ।
तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते
anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān |
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran
||36||अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् ।
हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्
tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sanirghṛṇaḥ |
iti nirbaṃdhayaṃtyeke niyamo neti cāpare
||37||तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः ।
इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे
nidānajñasya bhiṣajo rugṇo hiṃsāṃ prayuṃjataḥ |
na kiṃcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā
||38||निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः ।
न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका
ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu |
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ
||39||घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु ।
तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः
upekṣāpīha doṣāha rakṣyeṣu pratiyogiṣu |
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyassadyo vipadyate
||40||उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु ।
शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते
sarpasyā"syagatampaśyanyastu rakṣyamupekṣate |
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so 'pi nirghṛṇaḥ
||41||सर्पस्या"स्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते ।
दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः
tasmādghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na saṃmatam |
saṃmataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam
||42||तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् ।
संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्
mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ |
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā |
agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam
||43||मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः ।
तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा ।
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्
iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt |
nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate
||44||इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् ।
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते
aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate |
evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet
||45||अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते ।
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्
śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śudhyati |
ayasyagnau samāviṣṭe dāho 'gnereva nāyasaḥ
||46||शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति ।
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः
mūrtātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām |
na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau
||47||मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् ।
न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ
kāṣṭhasyāṃgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām |
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi
||48||काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् ।
अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि
śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate |
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ
||49||शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते ।
मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः
tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca |
yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ |
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ
||50||तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च ।
यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः ।
न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः
na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ |
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam
||51||न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः ।
संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्
hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ |
sarvaṃ hite niyuñjāvaḥ sarvānugrahakārakaḥ
||52||हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः ।
सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः
yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham |
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ
||53||यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् ।
तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः
hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam |
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam
||54||हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् ।
स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्
yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ |
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ
||55||यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः ।
समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः
svabhāvo 'pi hi bhāvānāṃ bhāvino 'rthasya kāraṇam |
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet
||56||स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् ।
न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्
suvarṇameva nāṃgāraṃ drāvayatyagnisaṃgamaḥ |
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaparān
||57||सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः ।
एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्
yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam |
vinā bhāvanayā kartā svatantrassantato bhavet
||58||यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् ।
विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्
svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaśśivaḥ |
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ
||59||स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः ।
स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः
anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham |
karmamāyānubandhosya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ
||60||अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् ।
कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः
anubandho 'yamasyaiva na śivasyeti hetumān |
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ
||61||अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् ।
स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः
āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā |
yo 'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ
||62||आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना ।
यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः
ātmatāyāḥ samatve 'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ |
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ
||63||आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः ।
बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः
jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ |
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ
||64||ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः ।
केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः
mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrdhasu sthitāḥ |
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ
||65||मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः ।
मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः
āsanne 'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam |
tatrāpyātmā sthito 'dhastādantarātmā ca madhyataḥ
||66||आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् ।
तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः
parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ
||67||परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः
antarātmapade kecitkecidātmapade tathā |
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ
||68||अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा ।
शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः
vidyāyāntu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ |
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṃgayonayaḥ
||69||विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः ।
निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः
devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam |
pakṣyādayo 'dhamāḥ pañcayonayastāścaturdaśa
||70||देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् ।
पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश
uttarādharabhāvo 'pi jñeyassaṃsāriṇo malaḥ |
yathāmabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā
||71||उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः ।
यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता
malo 'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam |
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt
||72||मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् ।
आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्
paśvātmānastridhābhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt |
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ |
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ
||73||पश्वात्मानस्त्रिधाभिन्ना एकद्वित्रिमलाः क्रमात् ।
अत्रोत्तरा एकमला द्विमला मध्यमा मताः ।
त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः
trimalānadhitiṣṭhaṃti dvimalaikamalāḥ kramāt |
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ
||74||त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात् ।
इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः
ekadvitrimalānsarvāñchiva eko 'dhitiṣṭhati |
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā
||75||एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति ।
अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा
arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam |
aṇḍāntā hi mahābhūmiśśatarudrādyadhiṣṭhitā
||76||अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम् ।
अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता
māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt |
aṃguṣṭhamātraparyantaissamaṃtātsaṃtataṃ tatam
||77||मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात् ।
अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम्
mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ |
anāśritāntairadhvāntarvartibhissamadhiṣṭhitāḥ
||78||महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः ।
अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः
te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā |
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutā
||79||ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा ।
पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता
evantribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak |
nidānabhūtaissaṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate
||80||एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक् ।
निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते
asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam |
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuśśivaḥ paramakāraṇam
||81||अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम् ।
भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम्
aduḥkhenā 'pi śakto 'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ |
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā
||82||अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः ।
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा
duḥkhameva hi sarvo 'pi saṃsāra iti niścitam |
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ
||83||दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम् ।
कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt |
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaissukhamuddharet
||84||न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात् ।
रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत्
evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn |
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ
||85||एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून् ।
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः
na bhiṣakkāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam |
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate
||86||न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम् ।
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते
duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathantatkāraṇaṃ śivaḥ |
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn
||87||दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः ।
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून्
saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam |
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā
||88||संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् ।
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा
yathā maṇirayaskāṃtassānnidhyādupakārakaḥ |
ayasaścalatastadvacchivo 'pyasyeti sūrayaḥ
||89||यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः ।
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः
na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam |
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataśśivaḥ
||90||न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् ।
अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः
na śivena vinā kiṃcitpravṛttamiha vidyate |
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati
||91||न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते ।
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति
śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī |
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati
||92||शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी ।
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति
anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ |
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati
||93||अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः ।
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति
yo 'nyathā manyate mohātsa vinaṣyati durmatiḥ |
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati
||94||यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः ।
तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति
etasminnaṃtare vyomnaḥ śrutāḥ vāgarīriṇī |
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam
||95||एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी ।
सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम्
tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ |
munayo vismayāviṣṭāḥ preṇemuḥ pavanaṃ prabhum
||96||ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः ।
मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम्
tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn |
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt
||97||तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् ।
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्
vāyuruvācva parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate |
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram
||98||वायुरुवाच्व परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते ।
परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्
hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate |
aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati
||99||हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते ।
अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति
nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam |
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ
||100||नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् ।
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe jñānopadeśo nāmaikatriṃśo 'dhyāyaḥ