upamanyucaritavarṇanam
vāyuruvāca
atha sarve pradīptāṃgā vaikuṇṭhaṃ prayayurdrutam |
praṇamyāhuśca tatsarvaṃ haraye devasattamāḥ
||1||अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् ।
प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः
śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ |
kimidantviti saṃcintya jñātvā tatkāraṇaṃ ca saḥ
||2||श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः ।
किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः
jagāma mandaraṃ tūrṇaṃ maheśvaradidṛkṣayā |
dṛṣṭvā devaṃ praṇamyaivaṃ provāca sukṛtāṃjaliḥ
||3||जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया ।
दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः
viṣṇuruvāca
bhagavanbrāhmaṇaḥ kaścidupamanyuriti śrutaḥ |
kṣīrārthamadahatsarvaṃ tapasā tannivāraya
||4||भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः ।
क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय
vāyuruvāca
iti śrutvā vaco viṣṇoḥ prāha devo maheśvaraḥ |
śiśuṃ nivārayiṣyāmi tattvaṃ gaccha svamāśramam
||5||इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः ।
शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्
tacchrutvā śaṃbhuvacanaṃ sa viṣṇurdevavallabhaḥ |
jagāmāśvāsya tānsarvānsvalokamamarādikān
||6||तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः ।
जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्
etasminnaṃtare devaḥ pinākī parameśvaraḥ |
śakrasya rūpamāsthāya gantuṃ cakre matiṃ tataḥ
||7||एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः ।
शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः
atha jagāma munestu tapovanaṃ gajavareṇa sitena sadāśivaḥ |
saha surāsurasiddhamahoragairamararājatanuṃ svayamāsthitaḥ
||8||अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः ।
सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः
sa vāraṇaścāru tadā vibhuṃ taṃ nivījya vālavyajanena divyam |
dadhāra śacyā sahitaṃ sureṃdraṃ kareṇa vāmena śitātapatram
||9||स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् ।
दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्
rarāja bhagavānsomaḥ śakrarūpī sadāśivaḥ |
tenātapatreṇa yathā candrabiṃbena mandaraḥ
||10||रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः ।
तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः
āsthāyaivaṃ hi śakrasya svarūpaṃ parameśvaraḥ |
jagāmānugrahaṃ kartumupamanyostadāśramam
||11||आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः ।
जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्
taṃ dṛṣṭvā parameśānaṃ śakrarūpadharaṃ śivam |
praṇamya śirasā prāha mahāmunivaraḥ svayam
||12||तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् ।
प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्
upamanyuruvāca
pāvitaścāśramasso 'yaṃ mama deveśvara svayam |
prāpto yattvaṃ jagannātha bhagavandevasattama
||13||पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् ।
प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम
vāyuruvāca
evamuktvā sthitaṃ prekṣya kṛtāṃjalipuṭaṃ dvijam |
prāha gaṃbhīrayā vācā śakrarūpadharo haraḥ
||14||एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् ।
प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः
śakra uvāca
tuṣṭo 'smi te varaṃ brūhi tapasānena suvrata |
dadāmi cepsitānsarvāndhaumyāgraja mahāmune
||15||तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत ।
ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने
vāyuruvāca
evamuktastadā tena śakreṇa munipuṃgavaḥ |
vārayāmi śive bhaktimityuvāca kṛtāñjaliḥ
||16||एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः ।
वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः
tanniśamya hariḥ 1 prāha māṃ na jānāsi lekhapam |
trailokyādhipatiṃ śakraṃ sarvadevanamaskṛtam
||17||तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् ।
त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्
madbhakto bhava viprarṣe māmevārcaya sarvadā |
dadāmi sarvaṃ bhadraṃ te tyaja rudraṃ ca nirguṇam
||18||मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा ।
ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्
rudreṇa nirguṇenāpi kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati |
devapaṅktibahirbhūto yaḥ piśācatvamāgataḥ
||19||रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति ।
देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः
vāyuruvāca
tacchrutvā prāha sa munirjapanpañcākṣaraṃ manum |
manyamāno dharmavighnaṃ prāha taṃ kartumāgatam
||20||तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् ।
मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्
upamanyuruvāca
tvayaivaṃ kathitaṃ sarvaṃ bhavaniṃdāratena vai |
prasaṃgādeva devasya nirguṇatvaṃ mahātmanaḥ
||21||त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै ।
प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः
tvaṃ na jānāmi vai rudraṃ sarvadeveśvareśvaram |
brahmaviṣṇumaheśānāṃ janaka prakṛteḥ param
||22||त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्
sadasadvyaktamavyaktaṃ yamāhurbrahmavādinaḥ |
nityamekamanekaṃ ca varaṃ tasmādvṛṇomyaham
||23||सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
hetuvādavinirmuktaṃ sāṃkhyayogārthadamparam |
upāsate yaṃ tattvajñā varaṃ tasmādvṛṇomyaham
||24||हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् ।
उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
nāsti śaṃbhoḥ paraṃ tattvaṃ sarvakāraṇakāraṇāt |
brahmaviṣṇvādidevānāṃ sraṣṭurguṇaparādvibhoḥ
||25||नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् ।
ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः
bahunātra kimuktena mayādyānumitaṃ mahat |
bhavāṃtare kṛtaṃ pāpaṃ śrutā nindā bhavasya cet
||26||बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् ।
भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्
śrutvā niṃdāṃ bhavasyātha tatkṣaṇādeva santyajet |
svadehaṃ tannihatyāśu śivalokaṃ sa gacchati
||27||श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् ।
स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति
āstāṃ tāvanmameccheyaṃ kṣīraṃ prati surādhama |
nihatya tvāṃ śivāstreṇa tyajāmyetaṃ kalevaram
||28||आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम ।
निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्
vāyuruvāca
evamuktvopamanyustaṃ martuṃ vyavasitassvayam |
kṣīre vāñchāmapi tyaktvā nihantuṃ śakramudyataḥ
||29||एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् ।
क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः
bhasmādāya tadā ghoramaghorāstrābhimaṃtritam |
visṛjya śakramuddiśya nanāda sa munistadā
||30||भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् ।
विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा
smṛtvā śaṃbhupadadvaṃdvaṃ svadehaṃ dugdhumudyataḥ |
āgneyīṃ dhāraṇāṃ bibhradupamanyuravasthitaḥ
||31||स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः ।
आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः
evaṃ vyavasite vipre bhagavānbhaganetrahā |
vārayāmāsa saumyena dhāraṇāṃ tasya yoginaḥ
||32||एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा ।
वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः
tadvisṛṣṭamaghorāstraṃ naṃdīśvaraniyogataḥ |
jagṛhe madhyataḥ kṣiptaṃ nandī śaṃkaravallabhaḥ
||33||तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः ।
जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः
svaṃ rūpameva bhagavānāsthāya parameśvaraḥ |
darśayāmāsa śiprāya bālendukṛtaśekharam
||34||स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः ।
दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्
kṣīrārṇavasahasraṃ ca pīyūṣārṇavameva vā |
dadhyāderarṇavāṃścaiva ghṛtodārṇavameva ca
||35||क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा ।
दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च
phalārṇavaṃ ca bālasya bhakṣya bhojyārṇavaṃ tathā |
apūpānāṃ giriṃ caiva darśayāmāsa sa prabhuḥ
||36||फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा ।
अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः
evaṃ sa dadṛśe devo devyā sārdhaṃ vṛṣopari |
gaṇeśvaraistriśūlādyairdivyāstrairapi saṃvṛtaḥ
||37||एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि ।
गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः
divi duṃdubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca |
viṣṇubrahmendrapramukhairdevaiśchannā diśo daśa
||38||दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च ।
विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश
athopamanyurānandasamudrormibhirāvṛtaḥ |
papāta daṇḍavadbhūmau bhaktinamreṇa cetasā
||39||अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः ।
पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा
etasminsamaye tatra sasmito bhagavānbhavaḥ |
ehyehīti tamāhūya mūrdhnyāghrāya dadau varān
||40||एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः ।
एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्
śiva uvāca
bhakṣyabhojyānyathākāmaṃ bāndhavairbhukṣva sarvadā |
sukhī bhava sadā duḥkhānnirmuktā bhaktimānmama
||41||भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा ।
सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम
upamanyo mahābhāga tavāmbaiṣā hi pārvatī |
mayā putrīkṛto hyadya dattaḥ kṣīrodakārṇavaḥ
||42||उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती ।
मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः
madhunaścārṇavaścaiva dadhyannārṇava eva ca |
ājyaudanārṇavaścaiva phalādyarṇava eva ca
||43||मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च ।
आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च
apūpagirayaścaiva bhakṣyabhojyārṇavastathā |
ete dattā mayā te hi tvaṃ gṛhṇīṣva mahāmune
||44||अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा ।
एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने
pitā tava mahādevo mātā vai jagadambikā |
amaratvaṃ mayā dattaṃ gāṇapatyaṃ ca śāśvatam
||45||पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका ।
अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्
varānvaraya suprītyā mano 'bhilaṣitānparān |
prasanno 'haṃ pradāsyāmi nātra kāryā vicāraṇā
||46||वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् ।
प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा
vāyuruvāca
evamuktvā mahādevaḥ karābhyāmupagṛhyatam |
mūrdhnyāghrāya sutaste 'yamiti devyai nyavedayat
||47||एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् ।
मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्
devī ca guhavatprītyā mūrdhni tasya karāmbujam |
vinyasya pradadau tasmai kumārapadamavyayam
||48||देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् ।
विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्
kṣīrābdhirapi sākāraḥ kṣīraṃ svādu kare dadhat |
upasthāya dadau piṇḍībhūtaṃ kṣīramanaśvaram
||49||क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् ।
उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्
yogaiśvaryaṃ sadā tuṣṭiṃ brahmavidyāmanaśvarām |
samṛddhiṃ paramāntasmai dadau saṃtuṣṭamānasaḥ
||50||योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् ।
समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः
atha śaṃbhuḥ prasannātmā dṛṣṭvā tasya tapomahaḥ |
punardadau varaṃ divyaṃ munaye hyupamanyave
||51||अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः ।
पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे
vrataṃ pāśupataṃ jñānaṃ vratayogaṃ ca tattvataḥ |
dadau tasmai pravaktṛtvapāṭavaṃ suciraṃ param
||52||व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः ।
ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्
so 'pi labdhvā varāndivyānkumāratvaṃ ca sarvadā |
tasmācchivācca tasyāśca śivāyā mudito 'bhavat
||53||सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा ।
तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्
tataḥ prasannacetaskaḥ supraṇamya kṛtāṃjaliḥ |
yayāce sa varaṃ vipro devadevānmaheśvarāt
||54||ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः ।
ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्
upamanyuruvāca
prasīda devadeveśa prasīda parameśvara |
svabhaktindehi paramāndivyāmavyabhicāriṇīm
||55||प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर ।
स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्
śraddhāndehi mahādeva dvasambandhiṣu me sadā |
svadāsyaṃ paramaṃ snehaṃ sānnidhyaṃ caiva sarvadā
||56||श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा ।
स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा
evamuktvā prasannātmāharṣagadgadayā girā |
satuṣṭāva mahādevamupamanyurdvijottamaḥ
||57||एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा ।
सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः
upamanyuruvāca
devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
prasīda karuṇāsiṃdho sāmba śaṃkara sarvadā
||58||देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा
vāyuruvāca
evamukto mahādevaḥ sarveṣāṃ ca varapradaḥ |
pratyuvāca prasannātmopamanyuṃ munisattamam
||59||एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्
śiva uvāca
vatsopamanyo tuṣṭo 'smi sarvaṃ dattaṃ mayā hi te |
dṛḍhabhakto 'si viprarṣe mayā vijñāsito hyasi
||60||वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते ।
दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि
ajaraścāmaraścaiva bhava tvanduḥkhavarjitaḥ |
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ
||61||अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः ।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः
akṣayā bāndhavāścaiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā |
bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiśca śāśvatī
||62||अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती
sānnidhyaṃ cāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama |
upakaṃṭhaṃ mama tvaṃ vai sānandaṃ vihariṣyasi
||63||सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ।
उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि
evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥ |
īśānassa varāndattvā tatraivāntardadhe haraḥ
||64||एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः ।
ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः
upamanyuḥ prasannātmā prāpya tasmādvarādvarān |
jagāma jananīsthānaṃ sukhaṃ prāpādhikaṃ ca saḥ
||65||उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् ।
जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः
iti śrīśivamahāpurāṇe vaiyāsikyāṃ caturviṃśatisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tadantargatāyāṃ saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe upamanyucaritavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ samāpto 'yaṃ saptamyā vāyavīyasaṃhitāyāḥ pūrvakhaṇḍaḥ |