devī dakṣasya tanayā tyaktvā dākṣāyaṇī tanum
ṛṣaya ūcuḥ
devī dakṣasya tanayā tyaktvā dākṣāyaṇī tanum |
kathaṃ himavataḥ putrī menāyāmabhavatpurā
||1||देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् ।
कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा
kathaṃ ca nindito rudro dakṣeṇa ca mahātmanā |
nimittamapi kiṃ tatra yena syānniṃdito bhavaḥ
||2||कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना ।
निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः
utpannaśca kathaṃ dakṣo abhiśāpādbhavasya tu |
cākṣuṣasyāṃtare pūrvaṃ manoḥ prabrūhi māruta
||3||उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु ।
चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत
vāyuruvāva śṛṇvaṃtu kathayiṣyāmi dakṣasya laghucetasaḥ |
vṛttaṃ pāpātpramādācca viśvāmaravidūṣaṇam
||4||वायुरुवाव शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः ।
वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्
purā surāsurāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
kadāciddraṣṭumīśānaṃ himavacchikharaṃ yayuḥ
||5||पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः
tadā devaśca devī ca divyāsanagatāvubhau |
darśanaṃ dadatusteṣāṃ devādīnāṃ dvijottamāḥ
||6||तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ ।
दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः
tadānīmeva dakṣo 'pi gatastatra sahāmaraiḥ |
jāmātaraṃ haraṃ draṣṭuṃ draṣṭuṃ cātmasutāṃ satīm
||7||तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः ।
जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्
tadātmagauravāddevo devyā dakṣe samāgate |
devādibhyo viśeṣeṇa na kadācidabhūtsmṛtiḥ
||8||तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते ।
देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः
tasya tasyāḥ paraṃ bhāvamajñātuścāpi kevalam |
putrītyevaṃ vimūḍhasya tasyāṃ vairamajāyata
||9||तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् ।
पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत
tatastenaiva vaireṇa vidhinā ca pracoditaḥ |
nājuvāha bhavaṃ dakṣo dīkṣitastāmapi dviṣan
||10||ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः ।
नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्
anyāñ1 āmātarassarvānāhūya sa yathākramam |
śataśaḥ puṣkalāmarcāñcakāra ca pṛthakpṛthak
||11||अन्याञ्१ आमातरस्सर्वानाहूय स यथाक्रमम् ।
शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्
tathā tānsaṃgatāñchrutvā nāradasya mukhāttadā |
yayau rudrāya rudrāṇī vijñāpya bhavanaṃ pituḥ
||12||तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा ।
ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः
atha saṃnihitaṃ divyaṃ vimānaṃ viśvatomukham |
lakṣaṇāḍhyaṃ sukhārohamatimātramanoharam
||13||अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् ।
लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्
taptajāṃbūnadaprakhyaṃ citraratnapariṣkṛtam |
muktāmayavitānāgnyaṃ sragdāmasamalaṃkṛtam
||14||तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् ।
मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्
taptakaṃcananirvyūhaṃ ratnastaṃbhaśatāvṛtam |
vajrakalpitasopānaṃ vidrumastaṃbhatoraṇam
||15||तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् ।
वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्
puṣpapaṭṭaparistīrṇaṃ citraratnamahāsanam |
vajrajālakiracchidramacchidramaṇikuṭṭimam
||16||पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम् ।
वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्
maṇidaṃḍamanojñena mahāvṛṣabhalakṣmaṇā |
alaṃkṛtapurobhāgamabbhraśubbhreṇa ketunā
||17||मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा ।
अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना
ratnakaṃcukaguptāṃgaiścitravetrakapāṇibhiḥ |
adhiṣṭhitamahādvāramapradhṛṣyairguṇeśvaraiḥ
||18||रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः ।
अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः
mṛdaṃgatālagītādiveṇuvīṇāviśāradaiḥ |
vidagdhaveṣabhāṣaiśca bahubhiḥ strījanairvṛtam
||19||मृदंगतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः ।
विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्
āruroha mahādevī saha priyasakhījanaiḥ |
cāmāravyañjanaṃ tasyā vajradaṃḍamanohare
||20||आरुरोह महादेवी सह प्रियसखीजनैः ।
चामारव्यञ्जनं तस्या वज्रदंडमनोहरे
gṛhītvā rudrakanye dve vivījaturubhe śubhe |
tadācāmarayormadhye devyā vadanamābabhau
||21||गृहीत्वा रुद्रकन्ये द्वे विवीजतुरुभे शुभे ।
तदाचामरयोर्मध्ये देव्या वदनमाबभौ
anyonyaṃ yudhyatormadhye haṃsayoriva paṃkajam |
chatraṃ śaśinibhaṃ tasyāścūḍopari sumālinī
||22||अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम् ।
छत्रं शशिनिभं तस्याश्चूडोपरि सुमालिनी
dhṛtamuktāparikṣiptaṃ babhāra premanirbharā |
tacchatramujjvalaṃ devyā ruruce vadanopari
||23||धृतमुक्तापरिक्षिप्तं बभार प्रेमनिर्भरा ।
तच्छत्रमुज्ज्वलं देव्या रुरुचे वदनोपरि
uparyamṛtabhāṃḍasya maṃḍalaṃ śaśino yathā |
atha cāgre samāsīnā susmitāsyā śubhāvatī
||24||उपर्यमृतभांडस्य मंडलं शशिनो यथा ।
अथ चाग्रे समासीना सुस्मितास्या शुभावती
akṣadyūtavinodena ramayāmāsa vai satīm |
suyaśāḥ pāduke devyāśśubhe ratnapariṣkṛte
||25||अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम् ।
सुयशाः पादुके देव्याश्शुभे रत्नपरिष्कृते
stanayoraṃtare kṛtvā tadā devīmasevataḥ |
anyā kāṃcanacārvaṃgī dīptaṃ jagrāha darpaṇam
||26||स्तनयोरंतरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः ।
अन्या कांचनचार्वंगी दीप्तं जग्राह दर्पणम्
aparā tālavṛntaṃ ca parā tāṃbūlapeṭikām |
kācitkrīḍāśukaṃ cāru kare 'kuruta bhāminī
||27||अपरा तालवृन्तं च परा तांबूलपेटिकाम् ।
काचित्क्रीडाशुकं चारु करे ऽकुरुत भामिनी
kācittu sumanojñāni puṣpāṇi surabhīṇi ca |
kācidābharaṇādhāraṃ babhāra kamalekṣaṇā
||28||काचित्तु सुमनोज्ञानि पुष्पाणि सुरभीणि च ।
काचिदाभरणाधारं बभार कमलेक्षणा
kācicca punarālepaṃ suprasūtaṃ śubhāṃjanam |
anyāśca sadṛśāstāstā yathāsvamucitakriyāḥ
||29||काचिच्च पुनरालेपं सुप्रसूतं शुभांजनम् ।
अन्याश्च सदृशास्तास्ता यथास्वमुचितक्रियाः
āvṛttyā tāṃ mahādevīmasevaṃta samaṃtataḥ |
atīva śuśubhe tāsāmaṃtare parameśvarī
||30||आवृत्त्या तां महादेवीमसेवंत समंततः ।
अतीव शुशुभे तासामंतरे परमेश्वरी
tārāpariṣado madhye caṃdralekheva śāradī |
tataḥ śaṃkhasamutthasya nādasya samanaṃtaram
||31||तारापरिषदो मध्ये चंद्रलेखेव शारदी ।
ततः शंखसमुत्थस्य नादस्य समनंतरम्
prāsthāniko mahānādaḥ paṭahaḥ samatāḍyata |
tato madhuravādyāni saha tālodyataissvanaiḥ
||32||प्रास्थानिको महानादः पटहः समताड्यत ।
ततो मधुरवाद्यानि सह तालोद्यतैस्स्वनैः
anāhatāni sanneduḥ kāhalānāṃ śatāni ca |
sāyudhānāṃ gaṇeśānāṃ maheśasamatejasām
||33||अनाहतानि सन्नेदुः काहलानां शतानि च ।
सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसाम्
sahasrāṇi śatānyaṣṭau tadānīṃ purato yayuḥ |
teṣāṃ madhye vṛṣārūḍho gajārūḍho yathā guruḥ
||34||सहस्राणि शतान्यष्टौ तदानीं पुरतो ययुः ।
तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढो यथा गुरुः
jagāma gaṇapaḥ śrīmān somanaṃdīśvarārcitaḥ |
devaduṃdubhayo nedurdivi divyasukhā ghanāḥ
||35||जगाम गणपः श्रीमान् सोमनंदीश्वरार्चितः ।
देवदुंदुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखा घनाः
nanṛturmunayassarve mumuduḥ siddhayoginaḥ |
sasṛjuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca vitānopari vāridāḥ
||36||ननृतुर्मुनयस्सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः ।
ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः
tadā devagaṇaiścānyaiḥ pathi sarvatra saṃgatā |
kṣaṇādiva piturgehaṃ praviveśa maheśvarī
||37||तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता ।
क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी
tāṃ dṛṣṭvā kupito dakṣaścātmanaḥ kṣayakāraṇāt |
tasyā yavīyasībhyo 'pi cakre pūjāma satkṛtām
||38||तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षश्चात्मनः क्षयकारणात् ।
तस्या यवीयसीभ्यो ऽपि चक्रे पूजाम सत्कृताम्
tadā śaśimukhī devī pitaraṃ sadasi sthitam |
aṃbikā yuktamavyagramuvācākṛpaṇaṃ vacaḥ
||39||तदा शशिमुखी देवी पितरं सदसि स्थितम् ।
अंबिका युक्तमव्यग्रमुवाचाकृपणं वचः
devyuvāca brahmādayaḥ piśācāṃtā yasyājñāvaśavartinaḥ |
sa devassāṃprataṃ tāta vidhinā nārcitaḥ kila
||40||देव्युवाच ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्याज्ञावशवर्तिनः ।
स देवस्सांप्रतं तात विधिना नार्चितः किल
tadāstāṃ mama jyāyasyāḥ putryāḥ pūjāṃ kimīdṛśīm |
asatkṛtāmavajñāya kṛtavānasi garhitam
||41||तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम् ।
असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम्
evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ krodhādamarṣitaḥ |
tvattaḥ śreṣṭhā viśiṣṭāśca pūjyā bālāḥ sutā mama
||42||एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः ।
त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम
tāsāṃ tu ye ca bhartāraste me bahumatā mudā |
gunaiścāpyadhikāssarvairbhartuste tryaṃbakādapi
||43||तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा ।
गुनैश्चाप्यधिकास्सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यंबकादपि
stabdhātmā tāmasaśśarvastvamimaṃ samupāśritā |
tena tvāmavamanye 'haṃ pratikūlo hi me bhavaḥ
||44||स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता ।
तेन त्वामवमन्ये ऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः
tathoktā pitaraṃ dakṣaṃ kruddhā devī tamabravīt |
śṛṇvatāmeva sarveṣāṃ ye yajñasadasi sthitāḥ
||45||तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् ।
शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः
akasmānmama bhartāramajātāśeṣadūṣaṇam |
vācā dūṣayase dakṣa sākṣāllokamaheśvaram
||46||अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम् ।
वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम्
vidyācauro gurudrohī vedeśvaravidūṣakaḥ |
ta ete bahupāpmānassarve daṃḍyā iti śrutiḥ
||47||विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः ।
त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः
tasmādatyutkaṭasyāsya pāpasya sadṛśo bhṛśam |
sahasā dāruṇo daṃḍastava daivādbhaviṣyati
||48||तस्मादत्युत्कटस्यास्य पापस्य सदृशो भृशम् ।
सहसा दारुणो दंडस्तव दैवाद्भविष्यति
tvayā na pūjito yasmāddevadevastriyaṃbakaḥ |
tasmāttava kulaṃ duṣṭaṃ naṣṭamityavadhāraya
||49||त्वया न पूजितो यस्माद्देवदेवस्त्रियंबकः ।
तस्मात्तव कुलं दुष्टं नष्टमित्यवधारय
ityuktvā pitaraṃ ruṣṭā satī saṃtyaktasādhvasā |
tadīyāṃ ca tanuṃ tyaktvā himavaṃtaṃ yayau girim
||50||इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा ।
तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम्
sa parvataparaḥ śrīmāṃllabdhapuṇyaphalodayaḥ |
tadarthameva kṛtavān suciraṃ duścaraṃ tapaḥ
||51||स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः ।
तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः
tasmāttamanugṛhṇāti bhūdhareśvaramīśvarī |
svecchayā pitaraṃ cakre svātmano yogamāyayā
||52||तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी ।
स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया
yadā gatā satī dakṣaṃ viniṃdya bhayavihvalā |
tadā tirohitā maṃtrā vihataśca tato 'dhvaraḥ
||53||यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला ।
तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः
tadupaśrutya gamanaṃ devyāstripurumardanaḥ |
dakṣāya ca ṛṣibhyaśca cukopa ca śaśāpa tān
||54||तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः ।
दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान्
yasmādavamatā dakṣamatkṛte 'nāgasā satī |
pūjitāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha
||55||यस्मादवमता दक्षमत्कृते ऽनागसा सती ।
पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
vaivasvate 'ṃtare tasmāttava jāmātarastvamī |
utpatsyaṃte samaṃ sarve brahmayajñeṣvayonijāḥ
||56||वैवस्वते ऽंतरे तस्मात्तव जामातरस्त्वमी ।
उत्पत्स्यंते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः
bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye |
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścāpi pracetasaḥ
||57||भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये ।
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः
ahaṃ tatrāpi te vighnamācariṣyāmi durmate |
dharmārthakāmayukteṣu karmasvapi punaḥ punaḥ
||58||अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते ।
धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः
tenaivaṃ vyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā |
svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā papāta bhuvi duḥkhitaḥ
||59||तेनैवं व्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा ।
स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा पपात भुवि दुःखितः
tataḥ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣe 'ntare |
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva pracetasām
||60||ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे ।
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्
bhṛgvādayo 'pi jātā vai manorvaivasvatasya tu |
aṃtare brahmaṇo yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum
||61||भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु ।
अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
tadā dakṣasya dharmārthaṃ yajñe tasya durātmanaḥ |
maheśaḥ kṛtavānvighnaṃ manā vavasvate sati
||62||तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः ।
महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe satīdehatyāgo nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ