sṛṣṭikathanam
vāyuruvāca
evaṃ labdhvā parāṃ śaktimīśvarādeva śāśvatīm |
maithunaprabhavāṃ sṛṣṭiṃ kartṛkāmaḥ prajāpatiḥ
||1||एवं लब्ध्वा परां शक्तिमीश्वरादेव शाश्वतीम् ।
मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तृकामः प्रजापतिः
svayamapyadbhuto nārī cārdhena puruṣo 'bhavat |
yārdhena nārī sā tasmācchatarūpā vyajāyata
||2||स्वयमप्यद्भुतो नारी चार्धेन पुरुषो ऽभवत् ।
यार्धेन नारी सा तस्माच्छतरूपा व्यजायत
virājamasṛjadbrahmā so 'rdhana puruṣo 'bhavat |
sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate
||3||विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् ।
स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते
sā devī śatarūpā tu tapaḥ kṛtvā suduścaram |
bhartāraṃ dīptayaśasaṃ manumevānvapadyata
||4||सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् ।
भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
tasmāttu śatarūpā sā putradvayamasūyata |
priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau
||5||तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ
kanye dve ca mahābhāge yābhyāṃ jātāstvimāḥ prajāḥ |
ākūtirekā vijñeyā prasūtiraparā smṛtā
||6||कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः ।
आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ ca dadau dakṣāya tāṃ prabhuḥ |
ruceḥ prajāpatiścaiva cākūtiṃ samapādayat
||7||स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः ।
रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत्
ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham |
yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṃ saṃvartitaṃ jagat
||8||आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् ।
यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
svāyaṃbhuvasutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ 1 |
catasro viṃśatiḥ kanyā dakṣastvajanayatprabhuḥ
||9||स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः १ ।
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः
śraddhā lakṣmīrdhṛtiḥ puṣṭistuṣṭirmedhā kriyā tathā |
buddhirlajjā vapuḥ śāṃtissiddhiḥ kīrtistrayodaśī
||10||श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ।
बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ |
tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ
||11||पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ।
ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
khyātiḥ satyarthasaṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā |
sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā
||12||ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।
सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
bhṛguśśarvo marīciśca aṃgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
pulastyo 'trirviśiṣṭhaśca pāvakaḥ pitarastathā
||13||भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः ।
पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा
khyātyādyā jagṛhuḥ kanyāmunayo munisattamāḥ |
kāmādyāstu yaśoṃtā ye te trayodaśa sūnavaḥ
||14||ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः ।
कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
dharmasya jajñire tāstu śraddhādyāssusukhottarāḥ |
duḥkhottarāśca hiṃsāyāmadharmasya ca saṃtatau
||15||धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः ।
दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ
nikṛtyādaya utpannāḥputrāśca dharmalakṣaṇāḥ |
naiṣāṃ bhāryāśca putrā vā sarve tvaniyamāḥ smṛtāḥ
||16||निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः ।
नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
sa eṣa tāmasassargo jajñe dharmaniyāmakaḥ |
yā sā dakṣasya duhitā rudrasya dayitā satī
||17||स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ।
या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती
bhartṛnindāprasaṃgena tyaktvā dākṣāyiṇīṃ tanum |
dakṣaṃ ca dakṣabhāryāṃ ca viniṃdya saha bandhubhiḥ
||18||भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् ।
दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
sā menāyāmāvirabhūtputrī himavato gireḥ |
rudrastu tāṃ satīṃ dṛṣṭvā rudrāṃstvātmasamaprabhān
||19||सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः ।
रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान्
yathāsṛjadasaṃkhyātāṃstathā kathitameva ca |
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīrnārāyaṇapriyā
||20||यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च ।
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
devau dhātṛvidhātārau manvaṃtaravidhāriṇau |
tayorvai putrapautrādyāśśataśo 'tha sahasraśaḥ
||21||देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ ।
तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः
svāyaṃbhuve 'ṃtare nītāḥ sarve te bhārgavā matāḥ |
marīcerapi saṃbhūtiḥ paurṇamāsamasūyata
||22||स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः ।
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
kanyācatuṣṭayaṃ caiva mahīyāṃsastadanvayāḥ |
yeṣāṃ vaṃśe samutpanno bahuputrasya kaśyapaḥ
||23||कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः ।
येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः
smṛtiścāṃgirasaḥ patnī janayāmāsa vai sutau |
āgnīdhraṃ śarabhañcaiva tathā kanyācatuṣṭayam
||24||स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ ।
आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
tadīyāḥ putrapautrāśca yetītāste sahasraśaḥ |
prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dantognirabhavatsutaḥ |
pūrvajanmani yogastyassmṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ṃtare
||25||तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः ।
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः ।
पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे
tatsaṃtatīyā bahavaḥ paulastyā iti viśrutāḥ |
kṣamā tu suṣuve putrānpulahasya prajāpateḥ
||26||तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः ।
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
kardamaśca suriścaiva sahiṣṇuśceti te trayaḥ |
tretāgnivarcasassarve yeṣāṃ vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ
||27||कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः ।
त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः
kratoḥ kratusamānbhāryā sannatissuṣuve sutān |
naiṣāṃ bhāryāśca putrāśca sarve te hyūrdhvaretasaḥ
||28||क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् ।
नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi vālakhilyā iti smṛtāḥ |
anūroragrato yāṃti parivārya divākaram
||29||षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः ।
अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम्
atrerbhāryānusūyā ca pañcātreyānasūyata |
kanyakāṃ ca śrutiṃ nāma mātā śaṃkhapadasya ca
||30||अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत ।
कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
satyanetraśca havyaśca āpomūrtiśśanaiścaraḥ |
somaśca pañcamastvete pañcātreyāḥ prakīrtitāḥ
||31||सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः ।
सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः
teṣāṃ putrāśca pautrāśca hyātreyāṇāṃ mahātmanām |
svāyaṃbhuve 'ṃtare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
||32||तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् ।
स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya putrā vai sapta jajñire |
jyāyasī ca svasā teṣāṃ puṃḍarīkā sumadhyamā
||33||ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे ।
ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा
rajo gātrordhvabāhū ca savanaścānayaśca yaḥ |
sutapāśśukra ityete sapta saptarṣayaḥ smṛtāḥ
||34||रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः ।
सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām |
svāyaṃbhuve 'ṃtare 'tītānyarbudāni śatāni ca
||35||गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् ।
स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च
ityeṣa ṛṣisargastu sānubaṃdhaḥ prakīrtitaḥ |
samāsādvistarādvaktumaśakyo 'yamiti dvijāḥ
||36||इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः ।
समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
yo 'sau rudrātmako bahnibrahmaṇo mānasassutaḥ |
svāhā tasya priyā lebhe putrāṃstrīnamitaujasaḥ
||37||यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः ।
स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः
pāvakaḥ pavamānaśca śucirityeṣa te trayaḥ |
nirmaṃthyaḥ pavamānassyādvaidyutaḥ pāvakassmṛtaḥ
||38||पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः ।
निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
sūrye tapati yaścāsau śuciḥ saura udāhṛtaḥ |
havyavāhaḥ kavyavāhaḥ saharakṣā iti trayaḥ
||39||सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः ।
हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः
trayāṇāṃ kramaśaḥ putrā devapitṛsurāśca te |
eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśannavaiva te
||40||त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते ।
एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
kāmyanaimittikājasrakarmasu triṣu saṃsthitāḥ |
sarve tapasvino jñeyāḥ sarve vratabhṛtastathā
||41||काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः ।
सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा
sarve rudrātmakaścaiva sarve rudraparāyaṇāḥ |
tasmādagnimukhe yattaddhutaṃ syādeva kenacit
||42||सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः ।
तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
tatsarvaṃ rudramuddiśya dattaṃ syānnātra saṃśayaḥ |
ityevaṃ niścayognīnāmanukrāṃto yathātatham
||43||तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः ।
इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम्
nātivistarato viprāḥ pitṝnvakṣyāmyataḥ param |
yasmātṣaḍṛtavasteṣāṃ sthānaṃ sthānābhimāninām
||44||नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् ।
यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
ṛtavaḥ pitarastasmādityeṣā vaidikī śrutiḥ |
yuṣmādṛtuṣu sarve hi jāyaṃte sthāsnujaṃgamā
||45||ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा
tasmādete pitara ārtavā iti ca śrutam |
evaṃ pitṝṇāmeteṣāmṛtukālābhimāninām
||46||तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् ।
एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
ātmaiśvaryā mahātmānastiṣṭhaṃtīhābbhrasaṃgamāt |
āgniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro dvividhāḥ smṛtāḥ
||47||आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् ।
आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः
ayajvānaśca yajvānaḥ kramātte mṛhamedhinaḥ |
svadhāsūta pitṛbhyaśca dve kanye lokaviśrute
||48||अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः ।
स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
menāṃ ca dharaṇīṃ caiva yābhyāṃ viśvamidaṃ dhṛtam |
agniṣvāttasutā menā dharaṇī barhiṣatsutā
||49||मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् ।
अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता
menā himavataḥ patnī mainākaṃ krauṃcameva ca |
gaurīṃ gaṃgāṃ ca suṣuve bhavāṃgāśleṣapāvanīm
||50||मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च ।
गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
merostu dharaṇī patnī divyauṣadhisamanvitam |
maṃdaraṃ suṣuve putraṃ citrisundarakandharam
||51||मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् ।
मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम्
sa eva maṃdaraḥ śrīmānmeruputrastapobalāt |
sākṣācchrīkaṃṭhanāthasya śivasyāvasathaṃ gataḥ
||52||स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् ।
साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
sāsūtā dharaṇī bhūyastriṃśatkanyāśca viśrutāḥ |
velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāmapi cāyatim
||53||सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः ।
वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम्
āyatirniyatiścaiva patnyau dve bhṛguputrayoḥ |
svāyaṃbhuve 'ṃtare pūrvaṃ kathitaste tadanvayaḥ
||54||आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः ।
स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaniṃditām |
savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ
||55||सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् ।
सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः
sāmudrī suṣuve putrāndaśa prācīnabarhiṣaḥ |
sarve prācetasā nāma dhanurvedasya pāragāḥ
||56||सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः ।
सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
yeṣāṃ svāyaṃbhuve dakṣaḥ putratvamagamatpurā |
triyambakasya śāpena cākṣuṣasyāṃtare manoḥ
||57||येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा ।
त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः
ityete brahmaputrāṇāṃ dharmādīnāmmahātmanām |
nātisaṃkṣepato viprā nāti vistarataḥ kramāt
||58||इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् ।
नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
varṇitā vai mayā vaṃśā divyā devagaṇānvitāḥ |
kriyāvaṃtaḥ prajāvaṃto mahardhibhiralaṃkṛtāḥ
||59||वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः ।
क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः
prajānāṃ saṃniveśo 'yaṃ prajāpatisamudbhavaḥ |
na hi śakyaḥ prasaṃkhyātuṃ varṣakoṭiśatairapi
||60||प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः ।
न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
rājñāmapi ca yo vaṃśo dvidhā so 'pi pravartate |
sūryavaṃśassomavaṃśa iti puṇyatamaḥ kṣitau
||61||राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते ।
सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ
ikṣvākurambarīṣaśca yayātirnāhuṣādayaḥ |
puṇyaślokāḥ śrutā ye 'tra te pi tadvaṃśasaṃbhavāḥ
||62||इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः ।
पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
anye ca rājaṛṣayo nānāvīryasamanvitā |
kiṃ taiḥ phalamanutkrāṃtairuktapūrvaiḥ purātanaiḥ
||63||अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता ।
किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः
kiṃ ceśvarakathā vṛttā yatra tatrānyakīrtanam |
na sadbhiḥ saṃmataṃ matvā notsahe bahubhāṣitum
||64||किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् ।
न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
prasaṃgādīśvarasyaiva prabhāvadyotanādapi |
sargādayo 'pi kathitā ityatra tatpravistaraiḥ
||65||प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि ।
सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe sṛṣṭikathanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ