rudrāvirbhāvavarṇanam
vāyuruvāca
pratikalpaṃ pravakṣyāmi rudrāvirbhāvakāraṇam |
yato vicchinnasaṃtānā brahmasṛṣṭiḥ pravartate
||1||प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् ।
यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते
kalpekalpe prajāḥ sṛṣṭvā brahmā brahmāṃḍasaṃbhavaḥ |
avṛddhihetorbhūtānāṃ mumoha bhṛśaduḥkhitaḥ
||2||कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः ।
अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः
tasya duḥkhapraśāṃtyarthaṃ prajānāṃ ca vivṛddhaye |
tattatkalpeṣu kālātmā rudro rudragaṇādhipaḥ
||3||तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये ।
तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः
nirdiṣṭaḥ pamameśena maheśo nīlalohitaḥ |
putro bhūtvānugṛhṇāti brahmāṇaṃ brahmaṇonujaḥ
||4||निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः ।
पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः
sa eva bhagavānīśastejorāśiranāmayaḥ |
anādinidhanodhātā bhūtasaṃkocako vibhuḥ
||5||स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः ।
अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः
paramaiśvaryasaṃyuktaḥ parameśvarabhāvitaḥ |
tacchaktyādhiṣṭhitaśśaśvattaccihnairapi cihnitaḥ
||6||परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः ।
तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः
tannāmanāmā tadrūpastatkāryakaraṇakṣamaḥ |
tattulyavyavahāraśca tadājñāparipālakaḥ
||7||तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः ।
तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः
sahasrādityasaṃkāśaścandrāvayavabhūṣaṇaḥ |
bhujaṃgahārakeyūravalayo muṃjamekhalaḥ
||8||सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः ।
भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः
jalaṃdharaviriṃcendrakapālaśakalojjvalaḥ |
gaṅgātuṃgataraṃgārdhapiṃgalānanamūrdhajaḥ
||9||जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः ।
गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः
bhagnadaṃṣṭrāṃkurākrāntaprāntakāntadharādharaḥ |
savyaśravaṇapārśvāṃtamaṃḍalīkṛtakuṇḍalaḥ
||10||भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः ।
सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः
mahāvṛṣabhaniryāṇo mahājaladaniḥsvanaḥ |
mahānalasamaprakhyo mahābalaparākramaḥ
||11||महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः ।
महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः
evaṃ ghoramahārūpo brahmaputrīṃ maheśvaraḥ |
vijñānaṃ brahmaṇe dattvā sarge sahakaroti ca
||12||एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः ।
विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च
tasmādrudraprasādena pratikalpaṃ prajāpateḥ |
pravāharūpato nityā prajāsṛṣṭiḥ pravartate
||13||तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः ।
प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते
kadācitprārthitaḥ sraṣṭuṃ brahmaṇā nīlalohitaḥ |
svātmanā sadṛśān sarvān sasarja manasā vibhuḥ
||14||कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः ।
स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः
kapardino nirātaṃkānnīlagrīvāṃstrilocanān |
jarāmaraṇanirmuktān dīptaśūlavarāyudhān
||15||कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् ।
जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्
taistu saṃcchāditaṃ sarvaṃ caturdaśavidhaṃ jagat |
tāndṛṣṭā vividhānrudrān rudramāha pitāmahaḥ
||16||तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् ।
तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः
namaste devadeveśa māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ |
anyāḥ sṛja tvaṃ bhadraṃ te prajā mṛtyusamanvitāḥ
||17||नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः ।
अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः
ityuktaḥ prahasanprāha brahmāṇaṃ parameśvaraḥ |
nāsti me tādṛśassargassṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ
||18||इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः ।
नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः
ye tvime manasā sṛṣṭā mahātmāno mahābalāḥ |
cariṣyaṃti mayā sārdhaṃ sarva eva hi yājñikāḥ
||19||ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः ।
चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः
ityuktvā viśvakarmāṇaṃ viśvabhūteśvaro haraḥ |
saha rudraiḥ prajāsargānnivṛttātmā vyatiṣṭhata
||20||इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः ।
सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत
tataḥ prabhṛti devo 'sau na prasūte prajāḥ śubhāḥ |
ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam
||21||ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः ।
ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe rudrāvirbhāvavarṇanaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ