purāṇaprastāvadakṣavṛttāntavarṇanam
atha śrīskānde mahāpurāṇe prathamaṃ māheśvarakhaṇḍaṃ prārabhyate
śrīgaṇeśāya namaḥ
oṃnamo bhagavate vāsudevāya
oṃnārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam ||
devīṃ sarasvatī caiva tato jayamudīrayet
||1||ॐनारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ॥
देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत्
vyāsa uvāca
yasyājñayā jagatsraṣṭāviriṃciḥ pālako hariḥ ||
saṃhartā kālarudrākhyo namastasmai pinākine
||1||यस्याज्ञया जगत्स्रष्टाविरिंचिः पालको हरिः ॥
संहर्ता कालरुद्राख्यो नमस्तस्मै पिनाकिने
tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ kṣetrāṇāṃ kṣetramuttamam ||
tatraiva naimiṣāraṇye saunakādyāstapodhanāḥ ||
dīrghasatraṃ prakurvaṃtaḥ satriṇaḥ karmacetasaḥ
||2||तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् ॥
तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः ॥
दीर्घसत्रं प्रकुर्वंतः सत्रिणः कर्मचेतसः
teṣāṃ sadarśanautsukyādāgato hi mahātapāḥ ||
vyāsaśiṣyo mahāprājño lomaśonāma nāmataḥ
||3||तेषां सदर्शनौत्सुक्यादागतो हि महातपाः ॥
व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशोनाम नामतः
tatrāgataṃ te dadṛśurmunayo dīrghasatriṇaḥ ||
uttasthuryugapatsarve sārghyahastāḥ samutsukāḥ
||4||तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः ॥
उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः
dattvārghyapādyaṃ satkṛtya munayo vītakalmaṣāḥ ||
taṃ papracchurmahābhāgāḥ śivadharmaṃ savistaram
||5||दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः ॥
तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम्
ṛṣaya ūcuḥ
kathayasva mahāprājña devadevasya śūlinaḥ ||
mahimānaṃ mahābhāga dhyānārcanasamanvitam
||6||कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः ॥
महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम्
saṃmārjane kiṃ phalaṃ syāttathā raṃgāvalīṣu ca ||
pradāne darpaṇasyātha tathā vai cāmarasya ca
||7||संमार्जने किं फलं स्यात्तथा रंगावलीषु च ॥
प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च
pradāne ca vitānasya tathā dhārāgṛhasya ca ||
dīpadāne kiṃ phalaṃ syātpūjāyāṃ kiṃ phalaṃ bhavet
||8||प्रदाने च वितानस्य तथा धारागृहस्य च ॥
दीपदाने किं फलं स्यात्पूजायां किं फलं भवेत्
kānikāni ca puṇyāni kathyatāṃ śivapūjane ||
itihāsapurāṇāni vedādhyayanameva ca
||9||कानिकानि च पुण्यानि कथ्यतां शिवपूजने ॥
इतिहासपुराणानि वेदाध्ययनमेव च
śivasyāgre prakurvaṃti kārayantyatha vā narāḥ ||
kiṃ phalaṃ ca nṛṇāṃ teṣāṃ kathyatāṃ vistareṇa hi
||10||शिवस्याग्रे प्रकुर्वंति कारयन्त्यथ वा नराः ॥
किं फलं च नृणां तेषां कथ्यतां विस्तरेण हि
śivākhyānaparoloke tvatto nānyo'sti vai mune
||11||शिवाख्यानपरोलोके त्वत्तो नान्योऽस्ति वै मुने
iti śrutvā vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām ||
uvāca vyāsaśiṣyo'sau śivamāhātmyamuttamam
||12||इति श्रुत्वा वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
उवाच व्यासशिष्योऽसौ शिवमाहात्म्यमुत्तमम्
lomaśa uvāca
aṣṭādaśapurāṇeṣu gīyate vai paraḥ śivaḥ ||
tasmācchivasya māhātmyaṃ vaktuṃ ko'pi na pāryate
||13||अष्टादशपुराणेषु गीयते वै परः शिवः ॥
तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं वक्तुं कोऽपि न पार्यते
śiveti dvyakṣaraṃ nāma vyāhariiṣyaṃti ye janāḥ ||
teṣāṃ svargaśca mokṣaśca bhaviṣyati na cānyathā
||14||शिवेति द्व्यक्षरं नाम व्याहरिइष्यंति ये जनाः ॥
तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा
udāro hi mahādevo devānāṃ patiriśvaraḥ ||
yena sarvaṃ pradattaṃ hi tasmātsarva iti smṛtaḥ
||15||उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः ॥
येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः
te dhanyāste mahātmāno ye bhajaṃti sadā śivam
||16||ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजंति सदा शिवम्
vinā sadāśivaṃ yohi saṃsāraṃ tartumicchati ||
sa mūḍho hi mahāpāpaḥ śivadveṣī na saṃśayaḥ
||17||विना सदाशिवं योहि संसारं तर्तुमिच्छति ॥
स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः
bhakṣitaṃ hi garaṃ yena dakṣayajño vināśitaḥ ||
kālasya dahanaṃ yena kṛtaṃ rājñaḥ pramocanam
||18||भक्षितं हि गरं येन दक्षयज्ञो विनाशितः ॥
कालस्य दहनं येन कृतं राज्ञः प्रमोचनम्
ṛṣaya ūcuḥ
yathā garaṃ bhakṣitaṃ ca yathā yajño vināśitaḥ ||
dakṣasya ca tathā brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||19||यथा गरं भक्षितं च यथा यज्ञो विनाशितः ॥
दक्षस्य च तथा ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
dākṣāyaṇī purā dattā śaṃkarāya mahātmane ||
vacanādbrahmaṇo viprā dakṣeṇa parameṣṭhinaḥ
||20||दाक्षायणी पुरा दत्ता शंकराय महात्मने ॥
वचनाद्ब्रह्मणो विप्रा दक्षेण परमेष्ठिनः
ekadā hi sa dakṣo vai naimiṣāraṇyamāgataḥ ||
yadṛcchāvaśamāpanna ṛṣibhiḥ paripūjitaḥ
||21||एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यमागतः ॥
यदृच्छावशमापन्न ऋषिभिः परिपूजितः
stutibhiḥ praṇipātaiśca tathā sarvaiḥ surāsuraiḥ ||
tatra sthito mahādevo nābhyutthānābhivādane ||
cakārāsya tataḥ kruddho dakṣo vacanabravīt
||22||स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च तथा सर्वैः सुरासुरैः ॥
तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने ॥
चकारास्य ततः क्रुद्धो दक्षो वचनब्रवीत्
sarvatra sarve hi surāsurā bhṛśaṃ namaṃti māṃ vipravarāḥ samutsukāḥ ||
kathaṃ hyasau durjanavanmahātmā bhūtādibhiḥ pretapiśācayuktaḥ ||
śmaśānavāsī nirapatrapo hyayaṃ kathaṃ praṇāmaṃ na karoti me'dhunā
||23||सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः ॥
कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः ॥
श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना
pākhaṃḍino durjanāḥ pāpaśīlā vipraṃ dṛṣṭvā coddhatā unmadāśca ||
vadhyāstyājyāḥ sadbhirevaṃvidhā hi tasmādenaṃ śāpituṃ codyato'smi
||24||पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च ॥
वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि
ityevamuktvā sa mahātapāstadā ruṣānvito rudramidaṃ babhāṣe
||25||इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे
śrṛṇvaṃtvamī vipratamā idānīṃ vaco hi me kartumihārhathaitat ||
rudro hyayaṃ yajñabāhyo vṛto me varṇātīto varṇaparo yataśca
||26||श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत् ॥
रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च
naṃdī niśamya tadvākyaṃ śailādo hi ruṣānvitaḥ ||
abravīttvarito dakṣaṃ śāpadaṃ taṃ mahāprabham
||27||नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः ॥
अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्
nandyuvāca
yajñabāhyo hi me svāmī maheśo'yaṃ kṛtaḥ katham ||
yasya smaraṇamātreṇa yajñāśca saphalā hyamī
||28||यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशोऽयं कृतः कथम् ॥
यस्य स्मरणमात्रेण यज्ञाश्च सफला ह्यमी
yajño dānaṃ tapaścaiva tīrthāni vividhāni ca ||
yasya nāmnā pavitrāṇi soyaṃ śapto'dhunā katham
||29||यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च ॥
यस्य नाम्ना पवित्राणि सोयं शप्तोऽधुना कथम्
vṛthā te brahmacāpalyācchapto'yaṃ dakṣa durmate ||
yenedaṃ pālitaṃ viśvaṃ sarveṇa ca mahātmanā ||
śapto'yaṃ sa kathaṃ pāpa rudro'yaṃ brāhmaṇādhama
||30||वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते ॥
येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण च महात्मना ॥
शप्तोऽयं स कथं पाप रुद्रोऽयं ब्राह्मणाधम
evaṃ nirbhārtsitastena naṃdinā hi prajāpatiḥ ||
naṃdinaṃ ca śaśāpātha dakṣo roṣasamanvitaḥ
||31||एवं निर्भार्त्सितस्तेन नंदिना हि प्रजापतिः ॥
नंदिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः
yūyaṃ sarve rudravarā vedabāhyāśca vai bhṛśam ||
śaptāhi vedamārgaiśca tathā tyaktā maharṣibhiḥ
||32||यूयं सर्वे रुद्रवरा वेदबाह्याश्च वै भृशम् ॥
शप्ताहि वेदमार्गैश्च तथा त्यक्ता महर्षिभिः
pāṣaṃḍavādasaṃyuktāḥ śiṣṭa''cārabahiṣkṛtāḥ ||
kapālinaḥ pānaratāstathā kālamukhā hyamī
||33||पाषंडवादसंयुक्ताः शिष्टऽऽचारबहिष्कृताः ॥
कपालिनः पानरतास्तथा कालमुखा ह्यमी
iti śaptāstadā tena dakṣeṇa śivakiṃkarāḥ ||
tadā prakupito naṃdī dakṣaṃ śaptuṃ pracakrame
||34||इति शप्तास्तदा तेन दक्षेण शिवकिंकराः ॥
तदा प्रकुपितो नंदी दक्षं शप्तुं प्रचक्रमे
śaptā vayaṃ tvayā vipra sādhavaḥ śivakiṃkarāḥ ||
vṛthaiva brahmacāpalyādahaṃ śāpaṃ dadāmi te
||35||शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः ॥
वृथैव ब्रह्मचापल्यादहं शापं ददामि ते
vedavādaratā yūyaṃ nānyadastītivādinaḥ ||
kāmātmānaḥ svargaparā lobhamohasamanvitāḥ
||36||वेदवादरता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः ॥
कामात्मानः स्वर्गपरा लोभमोहसमन्विताः
vaidikaṃ ca puraskṛtya brāhmaṇāḥ śūdrayājakāḥ ||
daridriṇo bhaviṣyaṃti pratigraharatāḥ sadā
||37||वैदिकं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः ॥
दरिद्रिणो भविष्यंति प्रतिग्रहरताः सदा
dakṣa kecidbhaviṣyanti brāhmaṇā brahmarākṣasāḥ ||
lomaśa uvāca ||
viprāste śapitāstena naṃdinā kopinā bhṛśam
||38||दक्ष केचिद्भविष्यन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मराक्षसाः ॥
लोमश उवाच ॥
विप्रास्ते शपितास्तेन नंदिना कोपिना भृशम्
athākarṇyeśvaro vākyaṃ naṃdinaḥ prahasanniva ||
uvāca vākyaṃ madhuraṃ bodhayayuktaṃ sadāśivaḥ
||39||अथाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नंदिनः प्रहसन्निव ॥
उवाच वाक्यं मधुरं बोधययुक्तं सदाशिवः
mahādeva uvāca
kopaṃ nārhasi vai kartuṃ brāhmaṇānprati vai sadā ||
brāhmaṇāguravo hyete vedavādaratāḥ sadā
||40||कोपं नार्हसि वै कर्तुं ब्राह्मणान्प्रति वै सदा ॥
ब्राह्मणागुरवो ह्येते वेदवादरताः सदा
vedo maṃtramayaḥ sākṣāttathā sūktamayo bhṛśam ||
sūkte pratiṣṭhito hyātmā sarveṣāmapi dehinām
||41||वेदो मंत्रमयः साक्षात्तथा सूक्तमयो भृशम् ॥
सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्
tasmānnātmavido nindyā ātmaivāhaṃ na cetaraḥ ||
ko'yaṃ kastvaṃ kva cāhaṃ vai kasmācchaptā hi vai dvijāḥ
||42||तस्मान्नात्मविदो निन्द्या आत्मैवाहं न चेतरः ॥
कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः
prapaṃcaracanāṃ hitvā buddho bhava mahāmate ||
tattvajñānena nirvartya svasthaḥ krodhādivarjitaḥ
||43||प्रपंचरचनां हित्वा बुद्धो भव महामते ॥
तत्त्वज्ञानेन निर्वर्त्य स्वस्थः क्रोधादिवर्जितः
evaṃ prabodhitastena śaṃbhunā parameṣṭhinā ||
vivekaparamo bhūtvā śailādo hi mahātapāḥ ||
śivena saha saṃgamya paramānaṃdasaṃplutaḥ
||44||एवं प्रबोधितस्तेन शंभुना परमेष्ठिना ॥
विवेकपरमो भूत्वा शैलादो हि महातपाः ॥
शिवेन सह संगम्य परमानंदसंप्लुतः
dakṣopi hi ruṣā''viṣṭaṛṣibhiḥ parivāritaḥ ||
yayau sthānaṃ svakaṃ tatra praviveśa ruṣā'nvitaḥ
||45||दक्षोपि हि रुषाऽऽविष्टऋषिभिः परिवारितः ॥
ययौ स्थानं स्वकं तत्र प्रविवेश रुषाऽन्वितः
śraddhāṃ vihāya paramāṃ śivapūjakānāṃ niṃdāparaḥ sa hi babhūva narādhamaśca ||
sarvairmaharṣibhirupetya sa tatra śarvaṃ devaṃ nininda na babhūva kadāpi śāntaḥ
||46||श्रद्धां विहाय परमां शिवपूजकानां निंदापरः स हि बभूव नराधमश्च ॥
सर्वैर्महर्षिभिरुपेत्य स तत्र शर्वं देवं निनिन्द न बभूव कदापि शान्तः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe purāṇaprastāvadakṣavṛttāntavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||