mṛtadaityasaṃjīvanavarṇanam
lomaśa uvāca
tato yuddhamatīvāsīdasurairviṣṇunā saha ||
tataḥ siṃhāḥ sapakṣāste daṃśitāḥ paramādbhutāḥ
||1||ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह ॥
ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः
asurairuhyamānāste rahutmaṃtaṃ vyadārayan ||
siṃhāste dāritāstena khaṃḍaśaśca vidāritāḥ
||2||असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन् ॥
सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः
viṣṇunā ca tadā daityāścakreṇa śakalīkṛtāḥ ||
hatāṃstānasurāndṛṣṭvā kālanemiḥ pratāpavān
||3||विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः ॥
हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान्
triśūlenāhanadviṣṇuṃ roṣaparyākulekṣaṇaḥ ||
tamāyāṃtaṃ ca jagṛhe mukuṃdo'nāthasaṃśrayaḥ
||4||त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः ॥
तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः
kareṇa vāmena jaghāna līlayā taṃ kālanemiṃ hyasuraṃ mahābalam ||
tenaiva śūlena samāhato'sau mūrcchānvito'sau sahasā papāta
||5||करेण वामेन जघान लीलया तं कालनेमिं ह्यसुरं महाबलम् ॥
तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छान्वितोऽसौ सहसा पपात
patitaḥ punarutthāya śanairunmīlya locane ||
purataḥ sthitamālokya viṣṇuṃ sarvaguhāśayam
||6||पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने ॥
पुरतः स्थितमालोक्य विष्णुं सर्वगुहाशयम्
labdhasaṃjño'bravīdvākyaṃ kālanemirmahābalaḥ ||
tava yuddhaṃ na dāsyāmi nāsti loke spṛhā mama
||7||लब्धसंज्ञोऽब्रवीद्वाक्यं कालनेमिर्महाबलः ॥
तव युद्धं न दास्यामि नास्ति लोके स्पृहा मम
ye ye'surā hatā yuddhe akṣayaṃ lokamāpnuyuḥ ||
brahmaṇo vacanātsadya iṃdreṇa saha saṃgatāḥ
||8||ये येऽसुरा हता युद्धे अक्षयं लोकमाप्नुयुः ॥
ब्रह्मणो वचनात्सद्य इंद्रेण सह संगताः
bhuṃjato vividhānbhogāndevavadvicaraṃti te ||
iṃdreṇa sahitāḥ sarve saṃsāre ca pataṃtyatha
||9||भुंजतो विविधान्भोगान्देववद्विचरंति ते ॥
इंद्रेण सहिताः सर्वे संसारे च पतंत्यथ
tasmādyuddhena maraṇaṃ na kāṃkṣe kṣaṇabhaṃguram ||
anyajanmani me vīra vairabhāvānna saṃśayaḥ ||
dātumarhasi me nātha kaivalyaṃ kevalaṃ param
||10||तस्माद्युद्धेन मरणं न कांक्षे क्षणभंगुरम् ॥
अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावान्न संशयः ॥
दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम्
tatheti daityapravaro nipātitaḥ pareṇa puṃsā paramārthadena ||
dattvā'bhayaṃ devatānāṃ tadānīṃ tathā sudhāṃ devatābhyaḥ pradattvā
||11||तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन ॥
दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा
kālanemirhato daityo devā jātā hyakaṭakāḥ ||
śalyarūpo mahānsadyo viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||12||कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः ॥
शल्यरूपो महान्सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना
tirodhānaṃ gataḥ sadyo bhagavānkamalekṣaṇaḥ ||
iṃdro'pi kadanaṃ kṛtvā daityānāṃ paramādbhutam
||13||तिरोधानं गतः सद्यो भगवान्कमलेक्षणः ॥
इंद्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम्
patitānāṃ klībarūpāṇāṃ bhagnānāṃ bhītacetasām ||
muktakacchaśikhānāṃ ca cakre sa kadanakriyām
||14||पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम् ॥
मुक्तकच्छशिखानां च चक्रे स कदनक्रियाम्
arthaśāstraparo bhūtvā maheṃdro durātikramaḥ ||
daityānāṃ kālarūpo'sau śacīpatirudāradhīḥ
||15||अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेंद्रो दुरातिक्रमः ॥
दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः
evaṃ nihanymānānāmasurāṇāṃ śacīpateḥ ||
nivāraṇārthaṃ bhagavānāgato nāradastadā
||16||एवं निहन्य्मानानामसुराणां शचीपतेः ॥
निवारणार्थं भगवानागतो नारदस्तदा
nārada uvāca
yuddhahatāśca ye vīrā hyasurā raṇamaṇḍale ||
teṣāmanu kathaṃ kartā bhītānāṃ ca vihiṃsanam
||17||युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले ॥
तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम्
ye bhītāṃśca prapannāṃścaghātayaṃti madoddhatāḥ ||
brahmaghnāste'pi vijñeyā mahāpātakasaṃyutāḥ
||18||ये भीतांश्च प्रपन्नांश्चघातयंति मदोद्धताः ॥
ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः
tasmāttvayā na karttavyaṃ manasāpi vihiṃsanam ||
evamuktastadā śakro nāradena mahātmanā
||19||तस्मात्त्वया न कर्त्तव्यं मनसापि विहिंसनम् ॥
एवमुक्तस्तदा शक्रो नारदेन महात्मना
surasenānvitaḥ sadya āgato hi triviṣṭapam ||
tadā sarve suragaṇāḥ suhṛdbhyaśca parasparam ||
babhūvurmuditāḥ sarve yakṣagaṃdharvakiṃnarāḥ
||20||सुरसेनान्वितः सद्य आगतो हि त्रिविष्टपम् ॥
तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भ्यश्च परस्परम् ॥
बभूवुर्मुदिताः सर्वे यक्षगंधर्वकिंनराः
tadā iṃdro'marāvatyāṃ hasa śacyā'bhiṣecitaḥ
||21||तदा इंद्रोऽमरावत्यां हस शच्याऽभिषेचितः
devarṣipramukhaiścaiva brahmarṣipramukhaistathā ||
śakro'pi vijayaṃ prāptaḥ prasādācchaṃkarasya ca
||22||देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा ॥
शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च
tadā mahotsavo viprā devaloke mahānabhūt ||
śaṃkhāśca paṭahāścaiva mṛdaṃgā murajā api ||
tathānakāśca bheryaśca nedurduṃdubhayaḥ samam
||23||तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत् ॥
शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगा मुरजा अपि ॥
तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुंदुभयः समम्
gāyakāścaiva gaṃdharvāḥ kinnarāścāpsapogaṇāḥ ||
nanṛturjagustuṣṭuvuśca siddhacāraṇaguhyakāḥ
||24||गायकाश्चैव गंधर्वाः किन्नराश्चाप्सपोगणाः ॥
ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः
evaṃ vijayamāpannaḥ śakro devesvarastadā ||
devairhatāstadā daityāḥ patitāste mahītale
||25||एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेस्वरस्तदा ॥
देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले
gatāsavo mahātmāno balipramukhato hyamī ||
tapastaptuṃ purā vipro bhārgavo mānasottaram
||26||गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी ॥
तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम्
gataḥ śiṣyaiḥ parivṛtastasmādyuddhaṃ na veda tat ||
avaśeṣāśca ye daityāste gatā bhārgavaṃ prati
||27||गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत् ॥
अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति
kathitaṃ vai mahaddhṛttamasurāṇāṃ kṣayāvaham ||
niśamya manyumāviṣṭo hyāgato bhṛgunaṃdanaḥ
||28||कथितं वै महद्धृत्तमसुराणां क्षयावहम् ॥
निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनंदनः
śiṣyaiḥ parivṛto bhūtvā mṛtāṃstānasurānapi ||
vidyayā mṛtajīvinyā patitānsamajīvayat
||29||शिष्यैः परिवृतो भूत्वा मृतांस्तानसुरानपि ॥
विद्यया मृतजीविन्या पतितान्समजीवयत्
nidrāpāyagatā yadvadutthitāste tadā'surāḥ ||
utthitaḥ sa baliḥ prāha bhārgavaṃ hyamitadyutim
||30||निद्रापायगता यद्वदुत्थितास्ते तदाऽसुराः ॥
उत्थितः स बलिः प्राह भार्गवं ह्यमितद्युतिम्
jīvitena kimadyaiva mama nāsti prayojanam ||
pātitastridaśeṃdreṇa yathā kāpuruṣastathā
||31||जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम् ॥
पातितस्त्रिदशेंद्रेण यथा कापुरुषस्तथा
balinoktaṃ vacaḥ śrutvā śukro vacanamabravīt ||
manasvino hi ye śūrāḥ pataṃti samare budhā
||32||बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत् ॥
मनस्विनो हि ये शूराः पतंति समरे बुधा
ye śastreṇa hatāḥ sadyo mriyamāṇā vrajaṃti vai ||
triviṣṭapaṃ na saṃdeha iti vedānuśāsanam
||33||ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणा व्रजंति वै ॥
त्रिविष्टपं न संदेह इति वेदानुशासनम्
evamāśvāsayāmāsa balinaṃ bhṛgunaṃdanaḥ ||
tapastatāpa vividhaṃ daityānāṃ siddhidāyakam
||34||एवमाश्वासयामास बलिनं भृगुनंदनः ॥
तपस्तताप विविधं दैत्यानां सिद्धिदायकम्
tathā daitya gatāḥ sarve bhṛguṇā ca pracoditāḥ ||
pātālamavasansarve balimukhyāḥ sukhena vai
||35||तथा दैत्य गताः सर्वे भृगुणा च प्रचोदिताः ॥
पातालमवसन्सर्वे बलिमुख्याः सुखेन वै
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe devāsurasaṃgrāme bhārgaveṇa mṛtadaityasaṃjīvanavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||