nahuṣaśāpayayātibhūṣaṇyavṛttāntavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
rājyaṃ prāpto hi deveṃdraḥ kathitaste guruṃ vinā ||
guroravajñayā jāto rājyabhraṃśo hi tasya tu
||1||राज्यं प्राप्तो हि देवेंद्रः कथितस्ते गुरुं विना ॥
गुरोरवज्ञया जातो राज्यभ्रंशो हि तस्य तु
kena praṇoditaśceṃdro babhūva ciramāsane ||
tatsarvaṃ kathayāśu tvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||2||केन प्रणोदितश्चेंद्रो बभूव चिरमासने ॥
तत्सर्वं कथयाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः
lomaśa uvāca
guruṇāpi vinā rājyaṃ kṛtavānsa śacīpatiḥ ||
viśvarūpoktavidhinā iṃdro rājye sthito mahān
||3||गुरुणापि विना राज्यं कृतवान्स शचीपतिः ॥
विश्वरूपोक्तविधिना इंद्रो राज्ये स्थितो महान्
viśvakarmasuto viprā viśvarūpo mahānṛpaḥ ||
purohito'tha śakrasya yājakaścābhavattadā
||4||विश्वकर्मसुतो विप्रा विश्वरूपो महानृपः ॥
पुरोहितोऽथ शक्रस्य याजकश्चाभवत्तदा
tasminyajñe'vadānaiśca yajane asurānsurān ||
manuṣyāṃścaiva triśirā aparokṣaṃ śacīpateḥ
||5||तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने असुरान्सुरान् ॥
मनुष्यांश्चैव त्रिशिरा अपरोक्षं शचीपतेः
devāndadāti sākrośaṃ daityāṃstūṣṇīmathādadāt ||
manuṣyānmadhyapātena pratyahaṃ sa grahāndvijaḥ
||6||देवान्ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात् ॥
मनुष्यान्मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान्द्विजः
ekadā tu maheṃdreṇa sūcito gurulāghavāt ||
alakṣyamāṇena tadā jñātaṃ tasya cikīrṣitam
||7||एकदा तु महेंद्रेण सूचितो गुरुलाघवात् ॥
अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्
daityānāṃ kāryasiddhyarthamavadānaṃ prayacchati ||
asau purohito'smākaṃ pareṣāṃ ca phalapradaḥ
||8||दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थमवदानं प्रयच्छति ॥
असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः
iti matvā tadā śakro vajreṇa śataparvaṇā ||
ciccheda tacchirāṃsyeva tatkṣaṇādabhavadvadhaḥ
||9||इति मत्वा तदा शक्रो वज्रेण शतपर्वणा ॥
चिच्छेद तच्छिरांस्येव तत्क्षणादभवद्वधः
yenākarotsomapānamajāyaṃta kapiṃjalāḥ ||
tatonyena surāpānātkalaviṃkā bhavanmukhāt
||10||येनाकरोत्सोमपानमजायंत कपिंजलाः ॥
ततोन्येन सुरापानात्कलविंका भवन्मुखात्
anyānanādajāyaṃta tittirā viśvarūpiṇaḥ ||
evaṃ hato viśvarūpaḥ śakreṇa maṃdabhāginā
||11||अन्याननादजायंत तित्तिरा विश्वरूपिणः ॥
एवं हतो विश्वरूपः शक्रेण मंदभागिना
brahmahatyā tadodbhūtā durdharṣā ca bhayāvahā ||
durdharṣā durmukhā duṣṭā caṇḍālarajasānvitā
||12||ब्रह्महत्या तदोद्भूता दुर्धर्षा च भयावहा ॥
दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṃganāgamaḥ ||
ityeṣāmapyaghavatāmidameva ca niṣkṛtiḥ
||13||ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ॥
इत्येषामप्यघवतामिदमेव च निष्कृतिः
nāmavyāharaṇaṃ viṣṇoryatastadviṣayā matiḥ ||
triśirā dhūmrahastā sā śakraṃ grastumupāyayau
||14||नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥
त्रिशिरा धूम्रहस्ता सा शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ
tato bhayena mahatā palāyanaparo'bhavat ||
palāyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā hyanuyātā bhayāvahā
||15||ततो भयेन महता पलायनपरोऽभवत् ॥
पलायमानं तं दृष्ट्वा ह्यनुयाता भयावहा
yato dhāvati sā'dhāvattiṣṭhaṃtamanutiṣṭhati ||
aṃgakṛtā yathā chāyā śakrasyapariveṣṭitum ||
āyāti tāvatsahasā iṃdro'pyapsu nyamajjata
||16||यतो धावति साऽधावत्तिष्ठंतमनुतिष्ठति ॥
अंगकृता यथा छाया शक्रस्यपरिवेष्टितुम् ॥
आयाति तावत्सहसा इंद्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत
śīghratvena yathā viprāściraṃtanajalecaraḥ
||17||शीघ्रत्वेन यथा विप्राश्चिरंतनजलेचरः
evaṃ divyaśataṃ pūrṇaṃ varṣāṇāṃ ca śacīpateḥ ||
vasatastasya duḥkhena tathā caiva śatadvayam ||
arājakaṃ tadā jātaṃ nākapṛṣṭhe bhayāvaham
||18||एवं दिव्यशतं पूर्णं वर्षाणां च शचीपतेः ॥
वसतस्तस्य दुःखेन तथा चैव शतद्वयम् ॥
अराजकं तदा जातं नाकपृष्ठे भयावहम्
tadā ciṃtānvitā devā ṛṣayo'pi tapasvinaḥ ||
trailokyaṃ cā''padā grastaṃ babhūva ca tadā dvijāḥ
||19||तदा चिंतान्विता देवा ऋषयोऽपि तपस्विनः ॥
त्रैलोक्यं चाऽऽपदा ग्रस्तं बभूव च तदा द्विजाः
eko'pi brahmahā yatra rāṣṭre vasati nirbhayaḥ ||
akālamaraṇaṃ tatra sādhūnāmupajāyate
||20||एकोऽपि ब्रह्महा यत्र राष्ट्रे वसति निर्भयः ॥
अकालमरणं तत्र साधूनामुपजायते
rājā pāpayuto yasminrāṣṭre vasati tatra vai ||
durbhikṣaṃ caiva maraṇaṃ tathaivopadravā dvijāḥ
||21||राजा पापयुतो यस्मिन्राष्ट्रे वसति तत्र वै ॥
दुर्भिक्षं चैव मरणं तथैवोपद्रवा द्विजाः
bhavaṃti bahavo'narthāḥ prajānāṃ nāśahetave ||
tasmādrājñā tu kartavyo dharmmaḥ śraddhāpareṇa hi
||22||भवंति बहवोऽनर्थाः प्रजानां नाशहेतवे ॥
तस्माद्राज्ञा तु कर्तव्यो धर्म्मः श्रद्धापरेण हि
tathā prakṛtayo rājñaḥ śucajitvena pratiṣṭhitāḥ ||
indreṇa ca kṛtaṃ pāpaṃ tena pāpena vai dvijāḥ ||
nānāvidhairmahātāpaiḥ sopadravamabhūjjagat
||23||तथा प्रकृतयो राज्ञः शुचजित्वेन प्रतिष्ठिताः ॥
इन्द्रेण च कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः ॥
नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्
śaunaka uvāca
aśvamedhaśatenaiva prāptaṃ rājyaṃ mahattaram ||
devānāmakhilaṃ sūta kasmādvighramajāyata ||
śakrasya ca mahābhāga yathāvatkathayasva na
||24||अश्वमेधशतेनैव प्राप्तं राज्यं महत्तरम् ॥
देवानामखिलं सूत कस्माद्विघ्रमजायत ॥
शक्रस्य च महाभाग यथावत्कथयस्व न
sūta uvāca
devānāṃ dānavānāṃ ca manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ ||
karmmaiva sukhaduḥkhānāṃ hetubhūtaṃ na saṃśayaḥ
||25||देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः ॥
कर्म्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः
indreṇa ca kṛtaṃ viprā mahadbhūtaṃ jugupsitam ||
guroravajñā ca kṛtā viśvarūpavadhaḥ kṛtaḥ
||26||इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम् ॥
गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः
gautamasya guroḥ patnī sevitā tasya tatphalam ||
prāptaṃ maheṃdreṇa ciraṃ yasya nāsti pratikriyā
||27||गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम् ॥
प्राप्तं महेंद्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया
ye hi dṛṣkaṭatakarmmāṇo na kurvaṃti ca niṣkṛtim ||
durdaśāṃ prapnuvantyete yathaivendraḥ śatakratuḥ
||28||ये हि दृष्कटतकर्म्माणो न कुर्वंति च निष्कृतिम् ॥
दुर्दशां प्रप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः
duṣkṛtopārjitasyā taḥ prāyāścittaṃ hi tatkṣaṇāt ||
kartavyaṃ vidhivadviprāḥ sarvapāpopaśāṃtaye
||29||दुष्कृतोपार्जितस्या तः प्रायाश्चित्तं हि तत्क्षणात् ॥
कर्तव्यं विधिवद्विप्राः सर्वपापोपशांतये
upapātakamadhyastaṃ mahāpātakatāṃ vrajet
||30||उपपातकमध्यस्तं महापातकतां व्रजेत्
tataḥ svadharmaniṣṭhāṃ ca ye kurvaṃti sadā narāḥ ||
prātarmadhyāhnasāyāhne teṣāṃ pāpaṃ vinaśyati
||31||ततः स्वधर्मनिष्ठां च ये कुर्वंति सदा नराः ॥
प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तेषां पापं विनश्यति
prāpnuvaṃtyuttamaṃ lokaṃ nātra kāryā vicāraṇā ||
tasmādasau durācāraḥ prāpte vai karmaṇaḥ phalam
||32||प्राप्नुवंत्युत्तमं लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥
तस्मादसौ दुराचारः प्राप्ते वै कर्मणः फलम्
sa pradhārya tadā sarve lokapālāstvarānvitāḥ ||
bṛhaspatimupāgamya sarvamātmani dhiṣṭhitam ||
kathayāmāsuravyagrā iṃdrasya ca guruṃ prati
||33||स प्रधार्य तदा सर्वे लोकपालास्त्वरान्विताः ॥
बृहस्पतिमुपागम्य सर्वमात्मनि धिष्ठितम् ॥
कथयामासुरव्यग्रा इंद्रस्य च गुरुं प्रति
devairuktaṃ vaco viprā niśamya ca bṛhaspatiḥ ||
arājakaṃ ca saṃprāptaṃ ciṃtayāmāsa buddhimān
||34||देवैरुक्तं वचो विप्रा निशम्य च बृहस्पतिः ॥
अराजकं च संप्राप्तं चिंतयामास बुद्धिमान्
kiṃ kāryaṃ cādya kartavyaṃ kathaṃ śreyo bhaviṣyati ||
devānāṃ cādya lokānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
||35||किं कार्यं चाद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति ॥
देवानां चाद्य लोकानामृषीणां भावितात्मनाम्
manasaiva ca tatsarvaṃ kāryākāryaṃ vicārya ca ||
jagāma śakraṃ tvarito devaiḥ saha mahāyaśāḥ
||36||मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य च ॥
जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः
prāpto jalāśayaṃ taṃ ca yatrāste hi puraṃdaraḥ ||
yasya tīre sthitā hatyā caṃḍālīva bhayāvahā
||37||प्राप्तो जलाशयं तं च यत्रास्ते हि पुरंदरः ॥
यस्य तीरे स्थिता हत्या चंडालीव भयावहा
tatroviṣṭāste sarve devā ṛṣigaṇānvitāḥ ||
āhvānaṃ ca kṛtaṃ tasya śakrasya guruṇā svayam
||38||तत्रोविष्टास्ते सर्वे देवा ऋषिगणान्विताः ॥
आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम्
samutthitastataḥ śakro dadarśa svaguruṃ tadā ||
bāṣpapūritavaktro hi bṛhaspatimabhāṣata
||39||समुत्थितस्ततः शक्रो ददर्श स्वगुरुं तदा ॥
बाष्पपूरितवक्त्रो हि बृहस्पतिमभाषत
praṇipatya ca tatratyānkṛtāñjalirabhāṣata ||
tadā dīnamukho bhūtvā manasā saṃvimṛśya ca
||40||प्रणिपत्य च तत्रत्यान्कृताञ्जलिरभाषत ॥
तदा दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च
svayameva kṛtaṃ pūrvamajñānalakṣaṇaṃ mahat ||
adhunaiva mayā kāryaṃ kiṃ kartavyaṃ vada prabho
||41||स्वयमेव कृतं पूर्वमज्ञानलक्षणं महत् ॥
अधुनैव मया कार्यं किं कर्तव्यं वद प्रभो
prahasyovāca bhagavānbṛhaspati rudāradhīḥ ||
purā tvayā kṛtaṃ yacca tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
||42||प्रहस्योवाच भगवान्बृहस्पति रुदारधीः ॥
पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम्
māṃ ca uddiśya bho iṃdra tadbhogādeva saṃkṣayaḥ ||
prāyaścitaṃ hi hatyāyā na dṛṣṭaṃ smṛtikāribhiḥ
||43||मां च उद्दिश्य भो इंद्र तद्भोगादेव संक्षयः ॥
प्रायश्चितं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः
ajñānato hi yajjātaṃ pāpaṃ tasya pratikriyā ||
kathitā dharmmaśāstrajñaiḥ sakāmasya na vidyate
||44||अज्ञानतो हि यज्जातं पापं तस्य प्रतिक्रिया ॥
कथिता धर्म्मशास्त्रज्ञैः सकामस्य न विद्यते
sakāmena kṛtaṃ pāpamakāmaṃ naiva jāyate ||
tābhyāṃ viṣayabhedena prāyaścittaṃ vidhīyate
||45||सकामेन कृतं पापमकामं नैव जायते ॥
ताभ्यां विषयभेदेन प्रायश्चित्तं विधीयते
maraṇāṃto vidhiḥ kāryo kāmena hi kṛtena hi ||
ajñānajanite pāpe prāyaścittaṃ vidhīyate
||46||मरणांतो विधिः कार्यो कामेन हि कृतेन हि ॥
अज्ञानजनिते पापे प्रायश्चित्तं विधीयते
tasmāttvayā kṛtaṃ yacca svayameva hato dvijaḥ ||
purohitaśca vidvāṃśca tasmānnāsti pratikriyā
||47||तस्मात्त्वया कृतं यच्च स्वयमेव हतो द्विजः ॥
पुरोहितश्च विद्वांश्च तस्मान्नास्ति प्रतिक्रिया
yāvanmaraṇamapyeti tāvadapsu sthiro bhava
||48||यावन्मरणमप्येति तावदप्सु स्थिरो भव
śatāśvamedhasaṃjñaṃ ca yatphalaṃ tava durmate ||
tannaṣṭaṃ tatkṣaṇādeva ghātito hi dvijo yadā
||49||शताश्वमेधसंज्ञं च यत्फलं तव दुर्मते ॥
तन्नष्टं तत्क्षणादेव घातितो हि द्विजो यदा
sacchidre ca yathā toyaṃ na tiṣṭhati ghaṭe'ṇvapi ||
tathaiva sukṛtaṃ pāpe hīyate ca pradakṣiṇam
||50||सच्छिद्रे च यथा तोयं न तिष्ठति घटेऽण्वपि ॥
तथैव सुकृतं पापे हीयते च प्रदक्षिणम्
tasmācca daivasaṃyogātprāptaṃ svargādikaṃ ca yaiḥ ||
yathoktaṃ tadbhavetteṣāṃ dharmiṣṭhānāṃ na saṃśayaḥ
||51||तस्माच्च दैवसंयोगात्प्राप्तं स्वर्गादिकं च यैः ॥
यथोक्तं तद्भवेत्तेषां धर्मिष्ठानां न संशयः
etacchrutvā vacastasya śakro vacanamabravīt ||
kukarmaṇā madīyena prāptametanna saṃśayaḥ
||52||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रो वचनमब्रवीत् ॥
कुकर्मणा मदीयेन प्राप्तमेतन्न संशयः
amarāvatī māśu tvaṃ gaccha devarṣibiḥ saha ||
lokānāṃ kāryasiddhyarthe devānāṃ ca bṛhaspate ||
iṃdraṃ kuru mahābhāga yaste manasi rocate
||53||अमरावती माशु त्वं गच्छ देवर्षिबिः सह ॥
लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थे देवानां च बृहस्पते ॥
इंद्रं कुरु महाभाग यस्ते मनसि रोचते
yathā mṛtastathā haṃ vai brahmahatyāvṛto mahān ||
rāgadveṣasamutthena pāpenāsmi pariplutaḥ
||54||यथा मृतस्तथा हं वै ब्रह्महत्यावृतो महान् ॥
रागद्वेषसमुत्थेन पापेनास्मि परिप्लुतः
tasmāttvarānvitā yūyaṃ devarājānamāśuḥ vai ||
kurvatu madanujñātāḥ satyaṃ prativadāmi vaḥ
||55||तस्मात्त्वरान्विता यूयं देवराजानमाशुः वै ॥
कुर्वतु मदनुज्ञाताः सत्यं प्रतिवदामि वः
evamuktāstadā sarve bṛhaspatipurogamāḥ ||
etyāmarāvatīṃ tūrṇaṃ puraṃdaraviceṣṭitam ||
kathayāmāsuravyagrā śacīṃ prati yathā tathā
||56||एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः ॥
एत्यामरावतीं तूर्णं पुरंदरविचेष्टितम् ॥
कथयामासुरव्यग्रा शचीं प्रति यथा तथा
rājyasya hetoḥ kiṃ kāryaṃ vimṛśaṃtaḥ parasparam
||57||राज्यस्य हेतोः किं कार्यं विमृशंतः परस्परम्
evaṃ vimṛśyamānānāṃ devānāṃ tatra nāradaḥ ||
yadṛcchayāgatastatra devarṣiramitadyutiḥ
||58||एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः ॥
यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः
uvāca pūjito devānkasmādyūyaṃ vicetasaḥ ||
tenoktāḥ kathayāmāsuḥ sarvaṃ śakrasya ceṣṭitam
||59||उवाच पूजितो देवान्कस्माद्यूयं विचेतसः ॥
तेनोक्ताः कथयामासुः सर्वं शक्रस्य चेष्टितम्
gatamiṃdrasya ceṃdratvamenasā parameṇa tu ||
tataḥ provāca tāndevāndevarṣirnārado vacaḥ
||60||गतमिंद्रस्य चेंद्रत्वमेनसा परमेण तु ॥
ततः प्रोवाच तान्देवान्देवर्षिर्नारदो वचः
yūyaṃ devāśca sarvajñāstapasā vikrameṇa ca ||
tasmādiṃdro hi kartavyo nahuṣaḥ somavaṃśajaḥ
||61||यूयं देवाश्च सर्वज्ञास्तपसा विक्रमेण च ॥
तस्मादिंद्रो हि कर्तव्यो नहुषः सोमवंशजः
so'sminrāṣṭre pratiṣṭhāpyastvaritenaiva nirjarāḥ ||
ekonamaśvamedhānāṃ śataṃ tena mahātmanā ||
kṛtamasti mahābhāgā nahuṣeṇa ca yajvanā
||62||सोऽस्मिन्राष्ट्रे प्रतिष्ठाप्यस्त्वरितेनैव निर्जराः ॥
एकोनमश्वमेधानां शतं तेन महात्मना ॥
कृतमस्ति महाभागा नहुषेण च यज्वना
śacyā śrutaṃ ca tadvākyaṃ nāradasya mukhodgatam ||
gatāṃtaḥpuramavyagrā bāṣpapūritalocanā
||63||शच्या श्रुतं च तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् ॥
गतांतःपुरमव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना
nāradasya vacaḥ śrutvā sarve devānvamodayan
||64||नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवान्वमोदयन्
nahuṣaṃ rājyamāroḍhumaikapadyena te yadā ||
ānīto hi tadā rājā nahuṣo hyamarāvatīm
||65||नहुषं राज्यमारोढुमैकपद्येन ते यदा ॥
आनीतो हि तदा राजा नहुषो ह्यमरावतीम्
rājyaṃ dattaṃ maheṃdrasya suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ ||
tadāgastyādayaḥ sarve nahuṣaṃ paryupāsata
||66||राज्यं दत्तं महेंद्रस्य सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः ॥
तदागस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत
gaṃdharvāpsaraso yakṣā vidyādharamahoragāḥ ||
yakṣāḥ suparṇāḥ patagā ye cānye svargavāsinaḥ
||67||गंधर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः ॥
यक्षाः सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनः
tadā mahotsavo jāto devapuryāṃ niraṃtaraḥ ||
śaṃkhatūryamṛdaṃgāni nedurduṃdubhayaḥ samam
||68||तदा महोत्सवो जातो देवपुर्यां निरंतरः ॥
शंखतूर्यमृदंगानि नेदुर्दुंदुभयः समम्
gāyakāśca jagustatra tathā vādyāni vādakāḥ ||
nartakā nanṛtustatra tathā rājyamahotsave
||69||गायकाश्च जगुस्तत्र तथा वाद्यानि वादकाः ॥
नर्तका ननृतुस्तत्र तथा राज्यमहोत्सवे
abhiṣiktastadā tatra bṛhaspatipurogamaiḥ
||70||अभिषिक्तस्तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः
arcito devasūktaiśca yathā vadgrahapūjanam ||
kṛtavāṃścaiva ṛṣibhirvidvadbhirbhāvitātmabhiḥ
||71||अर्चितो देवसूक्तैश्च यथा वद्ग्रहपूजनम् ॥
कृतवांश्चैव ऋषिभिर्विद्वद्भिर्भावितात्मभिः
tathā ca sarvaiḥ paripūjito mahānrājā surāṇāṃ nahuṣastadānīm ||
iṃdrāsane ceṃd samānarūpaḥ saṃstūyamānaḥ parameṇa varcasā
||72||तथा च सर्वैः परिपूजितो महान्राजा सुराणां नहुषस्तदानीम् ॥
इंद्रासने चेंद् समानरूपः संस्तूयमानः परमेण वर्चसा
sugaṃdhadīpaiśca suvāsasā yuto'laṃkārabhogaiḥ suvirājitāṃgaḥ ||
babhau tadānīṃ nahuṣo munīdraiḥ saṃstūyamāno hi tathā'mareṃdraiḥ
||73||सुगंधदीपैश्च सुवाससा युतोऽलंकारभोगैः सुविराजितांगः ॥
बभौ तदानीं नहुषो मुनीद्रैः संस्तूयमानो हि तथाऽमरेंद्रैः
iti paramakalānvito'sau suramunivaragaṇaiśca pūjyamānaḥ ||
nahuṣanṛpavaro'bhavattadānīṃ hṛdi mahatā hṛcchayenataptaḥ
||74||इति परमकलान्वितोऽसौ सुरमुनिवरगणैश्च पूज्यमानः ॥
नहुषनृपवरोऽभवत्तदानीं हृदि महता हृच्छयेनतप्तः
nahuṣa uvāca
iṃdrāṇī kathamadyaiva nāyāti mama sannidhau ||
tāṃ cāhvayata śīghraṃ bho mā vilaṃbitumarhatha
||75||इंद्राणी कथमद्यैव नायाति मम सन्निधौ ॥
तां चाह्वयत शीघ्रं भो मा विलंबितुमर्हथ
nahupasya vacaḥ śrutvā bṛhaspatirudāradhīḥ ||
śacībhavanamāsādya uvāca ca savistaram
||76||नहुपस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः ॥
शचीभवनमासाद्य उवाच च सविस्तरम्
śakrasya durnimittena hyanīto nahuṣo'tra vai ||
rājyārte bhāmini tvaṃ ca arddhāsanagatā bhava
||77||शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यनीतो नहुषोऽत्र वै ॥
राज्यार्ते भामिनि त्वं च अर्द्धासनगता भव
śacī prahasya covāca bṛhaspatimakalmaṣam ||
asau na paripūrṇo hi yajñaiḥ śakrāsane sthitaḥ ||
ekonamaśvamedhānāṃ śataṃ kṛtamanena vai
||78||शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम् ॥
असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः ॥
एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै
tasmānna yogyo prahasya covāca bṛhaspatimakalpaṇaṣam ||
asau na paripūrṇo hi yajñaiḥ śakrāsane sthitaḥ ||
avāhyavāhanenaiva atrāgatya labheta mām
||79||तस्मान्न योग्यो प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्पणषम् ॥
असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः ॥
अवाह्यवाहनेनैव अत्रागत्य लभेत माम्
tatheti gatvā tvarito bṛhaspatiruvāca tam ||
nahuṣaṃ kāmasaṃtaptaṃ śacyoktaṃ ca yathātatham
||80||तथेति गत्वा त्वरितो बृहस्पतिरुवाच तम् ॥
नहुषं कामसंतप्तं शच्योक्तं च यथातथम्
tatheti matvā rājāsau nahuṣaḥ kāmamohitaḥ ||
vimṛśya parayā buddhyā avāhyaṃ kiṃ praśasyate
||81||तथेति मत्वा राजासौ नहुषः काममोहितः ॥
विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते
sa buddhyā ca ciraṃ smṛtvā brāhmaṇāścatapasvinaḥ ||
avāhyāśca bhavaṃtyasmādātmānaṃ vāhayāmyaham
||82||स बुद्ध्या च चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणाश्चतपस्विनः ॥
अवाह्याश्च भवंत्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्
dvābhyāṃ ca tasyāḥ prāptyarthamiti me hṛdi vartate ||
śibikāṃ ca dadau tābhyāṃ dvijābhyāṃ kāmamohitaḥ
||83||द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते ॥
शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः
upaviśya tadā tasyāṃ śivabikāyāṃ samāhitaḥ ||
sarpasarpeti vacanānnodayāmāsa tau tadā
||84||उपविश्य तदा तस्यां शिवबिकायां समाहितः ॥
सर्पसर्पेति वचनान्नोदयामास तौ तदा
agastyaḥ śibikāvāhī tataḥ kruddho'śapannṛpam ||
viprāṇāmavamaṃtā tvamunmatto'jagaro bhava
||85||अगस्त्यः शिबिकावाही ततः क्रुद्धोऽशपन्नृपम् ॥
विप्राणामवमंता त्वमुन्मत्तोऽजगरो भव
śāpoktimātrato rājā patito brāhmaṇasya hi ||
tatraivājagaro bhūtvā vipraśāpo duratyayaḥ
||86||शापोक्तिमात्रतो राजा पतितो ब्राह्मणस्य हि ॥
तत्रैवाजगरो भूत्वा विप्रशापो दुरत्ययः
yathā hi nahuṣo jātastathā sarve'pi tādṛśāḥ ||
viprāṇāmavamānena patinti niraye'śucau
||87||यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः ॥
विप्राणामवमानेन पतिन्ति निरयेऽशुचौ
tasmāsarvaprayatnena padaṃ prāpya vicakṣaṇaiḥ ||
apramattairnarairbhāvyamihāmutra ca labdhaye
||88||तस्मासर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः ॥
अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये
tathaiva nahuṣaḥ sarppo jātoraṇye mahābhaye ||
evaṃ caivābhavattatra devaloke hyarājakam
||89||तथैव नहुषः सर्प्पो जातोरण्ये महाभये ॥
एवं चैवाभवत्तत्र देवलोके ह्यराजकम्
tathaiva te surāḥ sarve vismayāviṣṭacetasaḥ ||
aho bata mahatkaṣṭaṃ prāptaṃ rājñā hyanena vai
||90||तथैव ते सुराः सर्वे विस्मयाविष्टचेतसः ॥
अहो बत महत्कष्टं प्राप्तं राज्ञा ह्यनेन वै
na martya loko na svargo jāto hyasya durātmanaḥ ||
satāmavajñayā sadyaḥ sukṛtaṃ dagdhameva hi
||91||न मर्त्य लोको न स्वर्गो जातो ह्यस्य दुरात्मनः ॥
सतामवज्ञया सद्यः सुकृतं दग्धमेव हि
yājñiko hyaparo loke kathyatāṃ ca mahāmune ||
tadovāca mahātejā nārado munisattamaḥ
||92||याज्ञिको ह्यपरो लोके कथ्यतां च महामुने ॥
तदोवाच महातेजा नारदो मुनिसत्तमः
yayātiṃ ca mahābhāgā ānayadhvaṃ tvarānvitāḥ ||
devadūtāstu vai tūrṇaṃ yayātiṃ drutamānayan
||93||ययातिं च महाभागा आनयध्वं त्वरान्विताः ॥
देवदूतास्तु वै तूर्णं ययातिं द्रुतमानयन्
vimānamāruhya tadā mahātmā yayau divaṃ devadūtaiḥ sametaḥ ||
puraskṛto devavaraistadānīṃ tathoragairyakṣagaṃdharvasiddhaiḥ
||94||विमानमारुह्य तदा महात्मा ययौ दिवं देवदूतैः समेतः ॥
पुरस्कृतो देववरैस्तदानीं तथोरगैर्यक्षगंधर्वसिद्धैः
āyātaḥ so'marāvatyāṃ tridaśairabhitoṣitaḥ ||
iṃdrāsane copaviṣṭo babhāṣe ca sa satvaram
||95||आयातः सोऽमरावत्यां त्रिदशैरभितोषितः ॥
इंद्रासने चोपविष्टो बभाषे च स सत्वरम्
nāradenaivamuktastu tvaṃ rājā yājñiko hyasi ||
satāmavajñayā prāpto nahuṣo daṃdaśūkatām
||96||नारदेनैवमुक्तस्तु त्वं राजा याज्ञिको ह्यसि ॥
सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दंदशूकताम्
ye prāpnuvaṃti dharmiṣṭhā daivena paramaṃ padam ||
prāktanenaiva mūḍhāste na paśyaṃti śubhāśubham
||97||ये प्राप्नुवंति धर्मिष्ठा दैवेन परमं पदम् ॥
प्राक्तनेनैव मूढास्ते न पश्यंति शुभाशुभम्
pataṃti narake ghore stabdhā vai nātra saṃśayaḥ
||98||पतंति नरके घोरे स्तब्धा वै नात्र संशयः
yayātiruvāca
yaiḥ kṛtaṃ puṇyaṃ teṣāṃ vighnaḥ prajāyate ||
alpakatvena devarṣe viddhi sarvaṃ paraṃ mama
||99||यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते ॥
अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम
mahādānāni dattāni annadānayutāni ca ||
godānāni bahūnyeva bhūmidānayutāni ca
||100||महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च ॥
गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च
tathaiva sarvāṇyapi cottamāni dānāni coktāni manīṣibhiryadā ||
etāni sarvāṇi mayā tadaiva dattāni kāle ca mahāvidhānataḥ
||101||तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा ॥
एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः
yajñairiṣṭaṃ vājapeyātirātrairjyotiṣṭomai rājasūyādibhiśca ||
śāstraproktairaśvamedhādibhiśca yūpaireṣālaṃkṛtā bhūḥ samaṃtāt
||102||यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च ॥
शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्
devadevo jagannātha iṣṭo yajñairanekaśaḥ ||
gālavāya pure dattā kanyā tveṣā ca mādhavī
||103||देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः ॥
गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी
patnītvena caturbhyaśca dattāḥ kanyā mune tadā ||
gālavasya gurorarthe viśvāmitrasya dhīmataḥ
||104||पत्नीत्वेन चतुर्भ्यश्च दत्ताः कन्या मुने तदा ॥
गालवस्य गुरोरर्थे विश्वामित्रस्य धीमतः
evaṃ bhūtānyanekāni sukṛtāni mayā purā ||
mahāṃti ca bahūnyeva tāni vaktuṃ na pāryate
||105||एवं भूतान्यनेकानि सुकृतानि मया पुरा ॥
महांति च बहून्येव तानि वक्तुं न पार्यते
bhūyaḥ pṛṣṭaḥ sarvadevaiḥ sa rājā kṛtaṃ sarvaṃ guptameva yathārtham ||
vijñātumicchāma yathārthatopi sarve vayaṃ śrotukāmā yayāte
||106||भूयः पृष्टः सर्वदेवैः स राजा कृतं सर्वं गुप्तमेव यथार्थम् ॥
विज्ञातुमिच्छाम यथार्थतोपि सर्वे वयं श्रोतुकामा ययाते
vaco niśamya devānāṃ yayātiramitadyutiḥ ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ puṇyaśeṣaṃ yathārthataḥ
||107||वचो निशम्य देवानां ययातिरमितद्युतिः ॥
कथयामास तत्सर्वं पुण्यशेषं यथार्थतः
kathitaṃ sarvametacca niḥśeṣaṃ vyāsavattadā ||
svapuṇyakathanenaiva yayātirapatadbhuvi
||108||कथितं सर्वमेतच्च निःशेषं व्यासवत्तदा ॥
स्वपुण्यकथनेनैव ययातिरपतद्भुवि
tatkṣaṇādeva sarveṣāṃ surāṇāṃ tatra paśyatām ||
evameva tathā jātamarājakamataṃdritam
||109||तत्क्षणादेव सर्वेषां सुराणां तत्र पश्यताम् ॥
एवमेव तथा जातमराजकमतंद्रितम्
anyo na dṛśyate loke yājñiko yo hi tatra vai ||
śakrāsane'bhiṣe kāryaṃ śrūyatāṃ hi dvijottamāḥ
||110||अन्यो न दृश्यते लोके याज्ञिको यो हि तत्र वै ॥
शक्रासनेऽभिषे कार्यं श्रूयतां हि द्विजोत्तमाः
sarve surāśca ṛṣayo'tha mahāphaṇīṃdrā gandharvayakṣakhagacāraṇakiṃnarāśca ||
vidyādharāḥ suragaṇāpsarasāṃ gaṇāśca ciṃtāparāḥ samabhavanmanujāstathaiva
||111||सर्वे सुराश्च ऋषयोऽथ महाफणींद्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च ॥
विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिंतापराः समभवन्मनुजास्तथैव
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe śivaśāstre devendrasvārājyābhiṣekavṛttānte devendrasya brahmahatyayopadrutau nahuṣaśāpayayātibhūṣaṇyavṛttāntavarṇanaṃnāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||