śivarātrivratamāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
kinnāmā ca kirāto'bhūtkiṃ tena vratamāhitam ||
tattvaṃ kathaya vipreṃdra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||1||किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् ॥
तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः
tatsarvaṃ śrotumicchāmo yāthātathyena kathyatām ||
na hyanyo vidyate loke tvadvinā vadatāṃ varaḥ ||
tasmātkatha bho vipra sarvaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ
||2||तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम् ॥
न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः ॥
तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः
evamuktastadā tena śaunakena mahātmanā ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ puṣkasena kṛtaṃ yat
||3||एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना ॥
कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्
lomaśa uvāca
āsītpurā mahāraudraścaḍonāma durātmavān ||
krūrasaṃgo niṣkṛtiko bhūtānāṃ bhayavāhakaḥ
||4||आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान् ॥
क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः
jālena matsyānduṣṭātmā ghātayatyaniśaṃ khalu ||
bhallairmṛgāñchāpadāṃśca kṛṣṇasārāṃśca śallakān
||5||जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु ॥
भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्
khaḍgāṃścaiva ca duṣṭātmā dṛṣṭvā kāṃścicca pāpavān ||
pakṣiṇo'ghātayatkruddho brāhmaṇāṃśca viśeṣataḥ
||6||खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान् ॥
पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः
lubdhako hi mahāpāpo duṣṭo duṣṭajanapriyaḥ ||
bhāryā tathāvidhaā tasya puṣkasasya mahābhayā
||7||लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः ॥
भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया
evaṃ viharatastasya bahukālotyavartata ||
gate bahutithekāle pāpaughaniratasya ca
||8||एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत ॥
गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च
niṣaṃge jalamādāya kṣutpipāsārddito bhṛśam ||
ekadā niśi pāpīyācchrīvṛkṣopari saṃsthitaḥ ||
kolaṃ haṃtuṃ dhanuṣpāṇirjāgraccānimiṣeṇa hi
||9||निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् ॥
एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः ॥
कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि
māghamāse'sitāyāṃ vai caturdaśyāmathāgrataḥ ||
mṛgamārgavilokārthī bilvapatrāṇyapātayat
||10||माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः ॥
मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्
śrīvṛkṣaparṇāni bahūni tatra sa cchedayāmāsa ruṣānvitopi ||
śrīvṛkṣamūle parivartamāne liṃgaṃ tasyoparidṛṣṭabhāvaḥ
||11||श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि ॥
श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः
vavarṣa gaṃḍūṣajalaṃ durātmā yadṛcchayā tāni śive pataṃti ||
śrīvṛkṣaparṇāni ca daivayogājjātaṃ ca sarvaṃ śivapūjanaṃ tat
||12||ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति ॥
श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्
gaṃḍūṣavāriṇā tena snapanaṃ ca kṛtaṃ mahat ||
bilvapatrairasaṃkhyātairarcanaṃ mahatkṛtam
||13||गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् ॥
बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्
ajñānenāpi bho viprāḥ puṣkasena durātmanā ||
māghamāse'site pakṣe caturdaśyāṃ vidhūdaye
||14||अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना ॥
माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये
puṣkaso'tha durācāro vôkṣādavatatāra saḥ ||
āgatya jalasaṃkāśaṃ matsyānhaṃtuṃ pracakrame
||15||पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः ॥
आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे
lubdha kasyāpi bhāryābhūnnāmnā caiva ghanodarī ||
duṣṭā sā pāpaniratā paradravyāpahāriṇī
||16||लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी ॥
दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी
gṛhānnirgatya sāyāhne puradvārabahiḥ sthitā ||
vanamārgaṃ prapaśyaṃtī patyurāgamanecchayā
||17||गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता ॥
वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया
cirādbhartarī nāyāte cintayāmāsa lubdhakī ||
adya sāyāhnavelāyāmāgatāḥ sarvalubdhakāḥ
||18||चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी ॥
अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः
tamaḥ stomena saṃchannāścatasro vidiśo diśaḥ ||
rātrau yāmadvayaṃ yātaṃ kiṃ mataṃgaḥ samāgataḥ
||19||तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः ॥
रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः
kiṃ vā kesaralobhena siṃhenaiva vidāritaḥ ||
kiṃ bhujaṃgaphaṇāratnahārī sarpaviṣārditaḥ
||20||किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः ॥
किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः
kiṃ vā varāhadaṃṣṭrāgraghātaiḥ paṃcatvamāgataḥ ||
madhulobhena vṛkṣāgrātsa vai prapatito bhuvi
||21||किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः ॥
मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि
kvānveṣayāmi pṛcchāmi kva gacchāmi ca kaṃ prati ||
evaṃ vilapya bahudhā nivṛttā svaṃ gṛhaṃ prati
||22||क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति ॥
एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति
naivānnaṃ no jalaṃ kiṃcinna bhuktaṃ taddine tayā ||
ciṃtayaṃtī patiṃ cāpi lubdhakī tvayanniśām
||23||नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया ॥
चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्
atha prabhāte vimale puṣkasī vanamāyayau ||
aśanārthaṃ ca tasyānnamādāya tvaritā satī
||24||अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ ॥
अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती
bhramamāṇāvane tasmindadarśa mahatīṃ nadīm ||
tasyāstīre samāsīnaṃ svapatiṃ prekṣya harṣitā
||25||भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम् ॥
तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता
tadannaṃ kūlanaḥ sthāpya nadīṃ tartuṃ pracakrame ||
nirīkṣya cātha matsyānsa jālaprotānsamānayat
||26||तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे ॥
निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्
tāvattayoktaścaṇḍo'sāvehi śīghraṃ ca bhakṣaya ||
annaṃ tvadarthamānītamupoṣya divasaṃ mayā
||27||तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय ॥
अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया
kṛtaṃ kimadya re maṃda gate'hani ca kiṃ kṛtam ||
nā'śitaṃ ca tvayā mūḍha laṃghitenādya pāpinā
||28||कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम् ॥
नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना
nadyāṃ snātau tathā tau ca dampatī ca śuci vratau ||
yāvadgataśca bhoktuṃ sa tāvacchvā svayamāgataḥ
||29||नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ ॥
यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः
tena sarvaṃ bhakṣitaṃ ca tadannaṃ svayameva hi ||
caṃḍī prakupitā caiva śvānaṃ haṃtumupasthitā
||30||तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि ॥
चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता
āvayorbhakṣitaṃ cānnamanenaiva ca pāpinā ||
kiṃ ca bhakṣayase mūḍha bhavitādya vubhukṣitaḥ
||31||आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना ॥
किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः
evaṃ tayoktaścaṇḍo'sau babhāṣe tāṃ śivapriyaḥ ||
yacchunā bhakṣitaṃ cānnaṃ tenāhaṃ paritoṣitaḥ
||32||एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः ॥
यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः
kimanena śarīreṇa naśvareṇa gatāyuṣā ||
śarīraṃ durlabhaṃ loke pūjyate kṣaṇabhaṃguram
||33||किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा ॥
शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्
ye puṣṇaṃti nijaṃ dehaṃ sarvabhāvena cāhatāḥ ||
mūḍhāste pāpino jñeyā lokadvayabahiṣkṛtāḥ
||34||ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः ॥
मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः
tasmānmānaṃ parityajya krodhaṃ ca duravagraham ||
svasthā bhava vimarśena tattvabuddhyā sthirā bhava
||35||तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम् ॥
स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव
bodhitā tena caṃḍī sā puṣkasena tadā bhṛśam ||
jāgarādi ca saṃprāptaḥ puṣkaso'pi caturdaśīm
||36||बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् ॥
जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्
śivarātriprasaṃgācca jāyate yaddhyasaṃśayam ||
tajjñānaṃ paramaṃ prāptaḥ śivarātriprasaṃgataḥ
||37||शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम् ॥
तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः
yāmadvayaṃ ca saṃjātamamāvāsyāṃ tu tatra vai ||
āgatāśca gaṇāstatra bahavaḥ śivanoditāḥ
||38||यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै ॥
आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः
vimānāni bahūnyatra āgatāni tadaṃtikam ||
dṛṣṭāni tena tānyeva vimānāni gaṇāstathā
||39||विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम् ॥
दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा
uvāca parayā bhaktyā puṣkaso'pi ca tānprati ||
kasmātsamāgatā yūyaṃ sarve rudrākṣadhāriṇaḥ
||40||उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति ॥
कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः
vimānasthāśca kecicca vṛṣārūḍhāśca kecana ||
sarve sphaṭikasaṃkāśāḥ sarve caṃdrārddhaśekharāḥ
||41||विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन ॥
सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः
kaparddinaścarmaparītavāsaso bhujaṃgabhogaiḥ kṛtahārabhūṣaṇāḥ ||
śriyānvitā rudrasamānavīryā yathātathaṃ bho vadatātmanocitam
||42||कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः ॥
श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्
puṣkasena tadā pṛṣṭā ūcuḥ sarve ca pārpadāḥ ||
rudrasya devadevasya saṃnamrāḥ kamalekṣaṇāḥ
||43||पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः ॥
रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः
gaṇā ūcuḥ
preṣitāḥ smo vayaṃ caṃḍa śivena parameṣṭhinā ||
āgaccha tvarito bhutvā sastrīko yā namāruha
||44||प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना ॥
आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह
liṃgārccanaṃ kṛtaṃ yacca tvayā rātrau śivasya ca ||
tena karmavipākena prāpto'si śivasannidhim
||45||लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च ॥
तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्
tathokto vīrabhadreṇa uvāca prahasanniva ||
puṣkaso'pi svayā buddhyā prastāvasadṛśaṃ vacaḥ
||46||तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव ॥
पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः
puṣkasa uvāca
kiṃ mayā kṛtamadyaiva pāpinā hiṃsakena ca ||
mṛgayārasikenaiva puṣkasena durātmanā
||47||किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च ॥
मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना
pāpācāro hyahaṃ nityaṃ kathaṃ svargaṃ vrajāmyaham ||
kathaṃ liṃgārcanamidaṃ kṛtamasti taducyatām
||48||पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् ॥
कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्
paraṃ kautukamāpannaḥ pṛcchāmi tvāṃ yathātatham ||
kathayasva mahābhāga sarvaṃ caiva yathāvidhi
||49||परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् ॥
कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि
ityevaṃ pṛcchatastasya puṣkasasya yathāvidhi ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ śivadharma mudānvitaḥ
||50||इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि ॥
कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः
vīrabhadra uvāca
devadevo mahādevo devānāṃ patirīśvaraḥ ||
parituṣṭo'dya he caṃḍa sa maheśa umāpatiḥ
||51||देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः ॥
परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः
prāsaṃgikatayā māghe kṛtaṃ liṃgārcanaṃ tvayā ||
śivatuṣṭikaraṃ cādya pūto'si tvaṃ na saṃśayaḥ ||
śivarātryāṃ prasaṃgena kṛtamarcanameva ca
||52||प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया ॥
शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः ॥
शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च
kolaṃ nirīkṣamāṇena bilvapatrāṇi caiva hi ||
ccheditāni tvayā caṃḍa patitāni tadaiva hi ||
liṃgasya mastake tāni tena tvaṃ sukṛtī prabho
||53||कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि ॥
च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि ॥
लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो
tataśca jāgaro jāto mahānvṛkṣopari dhruvam ||
tenaiva jāgareṇaiva tutoṣa jagadīśvaraḥ
||54||ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम् ॥
तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः
chalenaiva mahābhāga kolasaṃdarśanena hi ||
śivarātridine cātra svapnaste na ca yoṣitaḥ
||55||छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि ॥
शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः
tenopavāsena ca jāgareṇa tuṣṭo hyasau devavaro mahātmā ||
tava prasādāya mahānubhāvo dadāti sarvānvarado mahāṃśca
||56||तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा ॥
तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च
evamuktastadā tena vīrabhadreṇa dhīmatā ||
puṣkaso'pi vimānāgryamāruhoha ca paśyatām
||57||एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता ॥
पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्
gaṇānāṃ devatānāṃ ca sarveṣāṃ prāṇināmapi ||
tadā duṃdubhayo nedurbheryastūryāṇyanekaśaḥ
||58||गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि ॥
तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः
vīṇāveṇumṛdaṃgāni tasya cāgre gatāni ca ||
jagurgaṃdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||59||वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च ॥
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः
vidyādharagaṇāḥ sarve tuṣṭuvuḥ siddhacāraṇāḥ ||
cāmaraivarvījyamāno hi cchatraiśca vividhairapi ||
mahotsavena mahatā ānīto gaṃdhamādanam
||60||विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः ॥
चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि ॥
महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्
śivasānnidhyamāgaccaṃḍosau tena karmaṇā ||
śivarātryupavāsena paraṃ sthānaṃ samāgamat
||61||शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा ॥
शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्
puṣkaso'pi tathā prāptaḥ prasaṃgena sadāśivam ||
kiṃ punaḥ śraddhayā yuktāḥ śivāya paramātmane
||62||पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम् ॥
किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने
puṣpādikaṃ phalaṃ gaṃdhaṃ tāṃbūlaṃ bhakṣyamṛddhimat ||
ye prayacchaṃti loke'sminrudrāste nātra saṃśayaḥ
||63||पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत् ॥
ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः
caṃḍena vai puṣkasena saphalaṃ tasya cābhavat ||
prasaṃgenāpi tenaiva kṛtaṃ taccālpabuddhinā
||64||चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत् ॥
प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ phalaṃ tasya coddeśaḥ kena caiva punā kṛtam ||
kasmādvratamidaṃ jātaṃ kṛtaṃ kena purā vibho
||65||किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम् ॥
कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो
lomaśa uvāca
yadā sṛṣṭaṃ jagatsarvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā ||
kālacakraṃ tadā jātaṃ purā rāśimanvitām
||66||यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥
कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्
dvādaśa rāśayastatra nakṣatrāṇi tathaiva ca ||
saptaviṃśatisaṃkhyāni mukhyāni xxxxxx siddhaye
||67||द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च ॥
सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि xxxxxx सिद्धये
ebhiḥ sarvaṃ pracaṃḍaṃ ca rāśibhiruḍubhistathā ||
kālacakrānvitaḥ kālaḥ krīḍayansṛjate jagat
||68||एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा ॥
कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्
ābrahmastaṃbaparyaṃtaṃ sṛjatya vati haṃti ca ||
nibaddhamasti tenaiva kālenaikena bho dvijāḥ
||69||आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च ॥
निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः
kālo hi balavām̐lloke eka eva na cāparaḥ ||
tasmātkālātmakaṃ sarvamidaṃ nāstyatra saṃśayaḥ
||70||कालो हि बलवाँल्लोके एक एव न चापरः ॥
तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः
ādau kālaḥ kālanācca lokanāyakanāyakaḥ ||
tato lokā hi saṃjātāḥ sṛṣṭiśca tadanaṃtaram
||71||आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः ॥
ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्
sṛṣṭerlavo hi saṃjāto lavācca kṣaṇameva ca ||
kṣaṇācca nimiṣaṃ jātaṃ prāṇināṃ hi niraṃtaram
||72||सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च ॥
क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्
nimiṣāṇāṃ ca ṣaṣṭyā vai phala ityabhidhīyate ||
paṃcadaśyā ahorātraiḥ pakṣaityabhidhīyate
||73||निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते ॥
पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षइत्यभिधीयते
pakṣābhyāṃ māsa eva syānmāsā dvādaśa vatsaraḥ ||
taṃ kālaṃ jñātukāmena kāryaṃ jñānaṃ vicakṣaṇaiḥ
||74||पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः ॥
तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः
pratipaddinamārabhya paurṇamāsyaṃtameva ca ||
pakṣaṃ pūrṇo hi yasmācca pūrṇimetyabhidhīyate
||75||प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च ॥
पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते
pūrṇacaṃdramasī yā tu sā pūrṇā devatāpriyā ||
naṣṭastu caṃdro yasyāṃ vā amā sā kathitā budhaiḥ
||76||पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया ॥
नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः
agniṣvāttādipitṝṇāṃ priyātīva babhūva ha ||
triṃśaddināni hyetāni puṇyakālayutāni ca ||
teṣāṃ madhye viśeṣo yastaṃ śrṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ
||77||अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह ॥
त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च ॥
तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः
yogānāṃ vā vyatīpāta ūḍūnāṃ śravaṇastathā ||
amāvāsyā tithīnāṃ ca pūrṇimā vai tathaiva ca
||78||योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा ॥
अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च
saṃkrāṃtayastathājñeyāḥ pavitrā dānakarmaṇi ||
tathāṣṭamī priyā śaṃbhorgaṇeśasya caturthikā
||79||संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि ॥
तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका
pañcamī nāgarājasya kumārasya ca ṣaṣṭhikā ||
bhānośca saptamī jñeyā navamī caṇḍikāpriyā
||80||पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका ॥
भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया
brahmaṇo daśamī jñeyā rudrasyaikādaśī tathā ||
viṣṇupriyā dvādaśī ca aṃtakasya trayodaśī
||81||ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा ॥
विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी
caturddaśī tathā śaṃbhoḥ priyā nāstyatra saṃśayaḥ ||
niśīthasaṃyutā yā tu kṛṣṇapakṣe caturddaśī ||
upoṣyā sā tithiḥ śreṣṭhā śivasāyujyakāriṇī
||82||चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः ॥
निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी ॥
उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी
śivarātritithiḥ khyātā sarvapāpapraṇāśinī ||
atraivodāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam
||83||शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी ॥
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
brāhmaṇī vidhavā kācitpurā hyāsīcca caṃcalā ||
śvapacābhiratā sā ca kāmukī kāmahetutaḥ
||84||ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला ॥
श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः
tasyāṃ tasya suto jātaḥ śvapacasya durātmanaḥ ||
duḥ saho duṣṭanāmātmā sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
||85||तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः ॥
दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः
mahāpāpaprayogācca pāpamārabhate sadā ||
kitavaśca surāpāyī steyī ca gurutalpagaḥ
||86||महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा ॥
कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः
mṛgayuśca durātmāsau karmacaṇḍāla eva saḥ ||
adharmiṣṭho hyasadvṛttaḥ kadācicca śivālayam ||
śivarātryāṃ ca saṃprāpto hyuṣitaḥ śivasannidhau
||87||मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः ॥
अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम् ॥
शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ
śravaṇaṃ śaivaśāstrasya yadṛcchājātamaṃtike ||
śivasya liṃgarūpasya svayaṃbhuvo yadā tadā
||88||श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके ॥
शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा
sa ekatroṣito duṣṭaḥ śivarātryāṃ tu jāgarāt ||
tena karmavipākena puṇyāṃ yonimavāptavān
||89||स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात् ॥
तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्
bhuktvā puṇyatāmām̐llokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ ||
citrāṃgadasya putrobhūdbhūpāleśvaralakṣaṇaḥ
||90||भुक्त्वा पुण्यतामाँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ॥
चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः
nāmnā vicitravīryo'sau subhagaḥ saṃdurī priyaḥ ||
rājyaṃ mahattaraṃ prāpya niḥstaṃbho hi mahānabhūt
||91||नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः ॥
राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्
śive bhaktiṃ prakurvāṇaḥ śivakarmaparo'bhavat ||
śaivaśāstraṃ puraskṛtya śivapūjanatatparaḥ ||
rātrau jāgaraṇaṃ yatnātkaroti śivasannidhau
||92||शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् ॥
शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः ॥
रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ
śivasya gāthā gāyaṃstu ānaṃdāśrukaṇānmuhuḥ ||
pramuṃcaṃścaiva netrābhyāṃ romāṃcapulakāvṛtaḥ
||93||शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः ॥
प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः
āyuṣyaṃ ca gataṃ tasya śivadhyānaparasya ca ||
śivo hi sulabho loke paśūnāṃ jñānanināmapi
||94||आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च ॥
शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि
saṃsevituṃ sukhaprāptyai hyeka eva sadāśivaḥ ||
śivarātryupavāsena prāpto jñānamanuttamam
||95||संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः ॥
शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्
jñānātsarvamanuprāptaṃ bhūtasāmyaṃ niraṃtaram ||
sarvabhūtātmakaṃ jñātvā kevalaṃ ca sadā śivam ||
vinā śivena yatkiṃcinnāsti vastvatra na kvacit
||96||ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम् ॥
सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम् ॥
विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्
evaṃ pūrṇaṃ niṣprapaṃcaṃ jñānaṃ prāpnoti durlabham ||
prāptajñānastadā rājā jāto hi śivavallabhaḥ
||97||एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम् ॥
प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः
muktiṃ sāyujyatāṃ prāptaḥ śivarātrerupoṣaṇāt ||
tena labdhaṃ śivājjanma purā yatkathitaṃ mayā
||98||मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात् ॥
तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया
dākṣāyaṇīvīyo gācca jaṭājūṭena vistarāt ||
ya utpanno mastakācca śivasya paramātmanaḥ ||
vīrabhadreti vikhyāto dakṣayajñavināśanaḥ
||99||दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात् ॥
य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः ॥
वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः
śivarātrivratenaiva tāritā bahavaḥ purā ||
prāptāḥ siddhiṃ purā viprā bharatādyāśca dehinaḥ
||100||शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा ॥
प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः
māṃdhātā dhundhumāriśca hariścandrādayo nṛpāḥ ||
prāptāḥ siddhimaneneva vratena parameṇa hi
||101||मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः ॥
प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि
tato girīśo girijāsametaḥ krīḍānvito'sau girirājamastake ||
dyūtaṃ tathaivākṣayutaṃ pareśo yukto bhavānyā sa bhṛśaṃ cakāra
||102||ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके ॥
द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhastryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe śivarātrivratamāhātmyavarṇanaṃnāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||