śivabhaktimāhātmyavarṇanam
lomaśa uvāca
viṣṇau gate tadā sarve devāśca ṛṣibhiḥ saha ||
vinirjitā gaṇaiḥ sarve ye ca yajñopajīvinaḥ
||1||विष्णौ गते तदा सर्वे देवाश्च ऋषिभिः सह ॥
विनिर्जिता गणैः सर्वे ये च यज्ञोपजीविनः
bhṛguṃ ca pātayāmāsa smaśrūṇāṃ luṃcanaṃ kṛtam ||
dvijāṃścotpāṭayāmāsa pūṣṇo vikṛtavikriyān
||2||भृगुं च पातयामास स्मश्रूणां लुंचनं कृतम् ॥
द्विजांश्चोत्पाटयामास पूष्णो विकृतविक्रियान्
viḍaṃbitā svadhā tatra ṛṣayaśca viḍaṃbitāḥ ||
vavṛṣuste purīṣeṇa vitānāgnau rupānvitāḥ
||3||विडंबिता स्वधा तत्र ऋषयश्च विडंबिताः ॥
ववृषुस्ते पुरीषेण वितानाग्नौ रुपान्विताः
anirvācyaṃ tadā cakrurgaṇāḥ krodhasamanvitāḥ ||
aṃtarvedyaṃtaragato dakṣo vai mahato bhayāt
||4||अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणाः क्रोधसमन्विताः ॥
अंतर्वेद्यंतरगतो दक्षो वै महतो भयात्
taṃ nilīnaṃ samājñāya ānināyaruṣānvitaḥ ||
kapoleṣu gṛhītvā taṃ khaḍgenopahataṃ śiraḥ
||5||तं निलीनं समाज्ञाय आनिनायरुषान्वितः ॥
कपोलेषु गृहीत्वा तं खड्गेनोपहतं शिरः
abhedyaṃ tacchiro matvā vīrabhadraḥ pratāpavān ||
skaṃdhaṃ padbhyāṃ samākramya kadhare'pīḍayattadā
||6||अभेद्यं तच्छिरो मत्वा वीरभद्रः प्रतापवान् ॥
स्कंधं पद्भ्यां समाक्रम्य कधरेऽपीडयत्तदा
gaṃdharātpāṭyamānācca śiraśchinnaṃ durātmanaḥ ||
dakṣasya ca tadā tena vīrabhadreṇa dhīmatā ||
tacchiraḥ suhutaṃ kuṃḍe jvalixxxxxxx
||7||गंधरात्पाट्यमानाच्च शिरश्छिन्नं दुरात्मनः ॥
दक्षस्य च तदा तेन वीरभद्रेण धीमता ॥
तच्छिरः सुहुतं कुंडे ज्वलिxxxxxxx
ye cānya ṛṣayo devāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ ||
gaṇairupadrutāḥ sarve palāyanaparā yayuḥ
||8||ये चान्य ऋषयो देवाः पितरो यक्षराक्षसाः ॥
गणैरुपद्रुताः सर्वे पलायनपरा ययुः
caṃdrādityagaṇāḥ sarve grahanakṣatratārakāḥ ||
sarve vicalitā hyāsangaṇaistepi hyupadrutāḥ
||9||चंद्रादित्यगणाः सर्वे ग्रहनक्षत्रतारकाः ॥
सर्वे विचलिता ह्यासन्गणैस्तेपि ह्युपद्रुताः
satyalokaṃ gato brahmā putraśokena pīḍitaḥ ||
ciṃtayāmāsa cāvyagraḥ kiṃ kāryaṃ kāryamadya vai
||10||सत्यलोकं गतो ब्रह्मा पुत्रशोकेन पीडितः ॥
चिंतयामास चाव्यग्रः किं कार्यं कार्यमद्य वै
manasā dūyamānena śaṃna lebhe pitāmahaḥ ||
jñātvā sarvaṃ prayatnena duṣkṛtaṃ tasya pāpinaḥ
||11||मनसा दूयमानेन शंन लेभे पितामहः ॥
ज्ञात्वा सर्वं प्रयत्नेन दुष्कृतं तस्य पापिनः
gamanāya matiṃ cakre kailāsaṃ parvataṃ prati ||
haṃsārūḍho mahātejāḥ sarvadevaiḥ samanvitaḥ
||12||गमनाय मतिं चक्रे कैलासं पर्वतं प्रति ॥
हंसारूढो महातेजाः सर्वदेवैः समन्वितः
praviṣṭaḥ parvataśreṣṭhaṃ sa dadarśa sadāśivam ||
ekāṃtavāsinaṃ rudraṃ śailādena samanvitam
||13||प्रविष्टः पर्वतश्रेष्ठं स ददर्श सदाशिवम् ॥
एकांतवासिनं रुद्रं शैलादेन समन्वितम्
kaparddinaṃ śriyā yuktaṃ vedāṃgānāṃ ca durgamam ||
tathāvidhaṃ samālokya brahma kṣobhaparo'bhavat
||14||कपर्द्दिनं श्रिया युक्तं वेदांगानां च दुर्गमम् ॥
तथाविधं समालोक्य ब्रह्म क्षोभपरोऽभवत्
daṃḍavatpatito bhūmaukṣamāpayitumudyataḥ ||
saṃspṛśaṃ statpadābjaṃ ca caturmukuṭakoṭibhiḥ ||
stutiṃ kartuṃ samārebhe śivasya paramātmanaḥ
||15||दंडवत्पतितो भूमौक्षमापयितुमुद्यतः ॥
संस्पृशं स्तत्पदाब्जं च चतुर्मुकुटकोटिभिः ॥
स्तुतिं कर्तुं समारेभे शिवस्य परमात्मनः
brahmovāca
namo rudrāya śāṃtāya brahmaṇe paramātmane ||
tvaṃ hi viśvasṛjāṃ sraṣṭā dhātā tvaṃ prapitāmahaḥ
||16||नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने ॥
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः
namo rudrāya mahate nīlakaṃṭhāya vedhase ||
viśvāya viśvabījāya jagadānaṃdahetave
||17||नमो रुद्राय महते नीलकंठाय वेधसे ॥
विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे
oṃkārastvaṃ vaṣaṭkāraḥ sarvāraṃbhapravartakaḥ ||
yajñosi yajñakarmāsi yajñānāṃ ca pravartakaḥ
||18||ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारंभप्रवर्तकः ॥
यज्ञोसि यज्ञकर्मासि यज्ञानां च प्रवर्तकः
sarveṣāṃ yajñakartṝṇāṃ tvameva pratipālakaḥ ||
śaraṇyosi mahādeva sarveṣāṃ prāṇināṃ prabho ||
rakṣa rakṣa mahādeva putraśokena pīḍitam
||19||सर्वेषां यज्ञकर्तॄणां त्वमेव प्रतिपालकः ॥
शरण्योसि महादेव सर्वेषां प्राणिनां प्रभो ॥
रक्ष रक्ष महादेव पुत्रशोकेन पीडितम्
mahādeva uvāca
śrṛṇuṣvāvahito bhūtvā mama vākyaṃ pitāmaha ||
dakṣasya yajñabhaṃgoyaṃ na kṛtaśca mayā kvacit
||20||श्रृणुष्वावहितो भूत्वा मम वाक्यं पितामह ॥
दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित्
svīyena karmaṇā dakṣo hato brahmanna saṃśayaḥ
||21||स्वीयेन कर्मणा दक्षो हतो ब्रह्मन्न संशयः
pareṣāṃ kleśadaṃ karma na kāryaṃ tatkadācana ||
parameṣṭhinpareṣāṃ yadātmanastadbhaviṣyati
||22||परेषां क्लेशदं कर्म न कार्यं तत्कदाचन ॥
परमेष्ठिन्परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति
evamuktvā tadā rudro brahmaṇā sahitaḥ suraiḥ ||
yayau kanakhalaṃ tīrthaṃ yajñavāṭaṃ prajāpateḥ
||23||एवमुक्त्वा तदा रुद्रो ब्रह्मणा सहितः सुरैः ॥
ययौ कनखलं तीर्थं यज्ञवाटं प्रजापतेः
rudrastadā dadarśāya vīrabhadreṇa yatkṛtam ||
svāhā svadhā tathā pūṣā bhṛgurmatimatāṃ varaḥ
||24||रुद्रस्तदा ददर्शाय वीरभद्रेण यत्कृतम् ॥
स्वाहा स्वधा तथा पूषा भृगुर्मतिमतां वरः
tadānya ṛṣayaḥ sarve pitaraśca tathāvidhāḥ ||
ye'nye ca bahavastatra yakṣagaṃdharvakinnarāḥ
||25||तदान्य ऋषयः सर्वे पितरश्च तथाविधाः ॥
येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधर्वकिन्नराः
troṭitā luṃcitāścaiva mṛtāḥ kecidraṇājire
||26||त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे
śaṃbhuṃ samāgataṃ dṛṣṭvā vīrabhadro gaṇaiḥ saha ||
daṃḍapraṇāmasaṃyuktastasthāvagre sadāśivam
||27||शंभुं समागतं दृष्ट्वा वीरभद्रो गणैः सह ॥
दंडप्रणामसंयुक्तस्तस्थावग्रे सदाशिवम्
dṛṣṭvā puraḥ sthitaṃ rudro vīrabhadraṃ mahābalam ||
upāca prahasanvākyaṃ kiṃ kṛtaṃ vīra nanvidam
||28||दृष्ट्वा पुरः स्थितं रुद्रो वीरभद्रं महाबलम् ॥
उपाच प्रहसन्वाक्यं किं कृतं वीर नन्विदम्
dakṣamānaya śīghraṃ bho yenedaṃ kṛtamīdṛśam ||
yajñe vilakṣaṇaṃ tāta yasyedaṃ phalamīdṛśam
||29||दक्षमानय शीघ्रं भो येनेदं कृतमीदृशम् ॥
यज्ञे विलक्षणं तात यस्येदं फलमीदृशम्
evamuktaḥ śaṃkareṇa vīrabhadrastvarānvitaḥ ||
kabaṃdhamānayitvātha śaṃbhoragre tadākṣipat
||30||एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः ॥
कबंधमानयित्वाथ शंभोरग्रे तदाक्षिपत्
tadoktaḥ śaṃkareṇaiva vīrabhadro mahāmanāḥ ||
śiraḥ kenā panītaṃ ca dakṣasyāsya durātmanaḥ
||31||तदोक्तः शंकरेणैव वीरभद्रो महामनाः ॥
शिरः केना पनीतं च दक्षस्यास्य दुरात्मनः
dāsyāmi jīvanaṃ vīra kuṭilasyāpi cādhunā ||
evamuktaḥ śaṃkareṇa vīrabhadro'bravītpunaḥ
||32||दास्यामि जीवनं वीर कुटिलस्यापि चाधुना ॥
एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रोऽब्रवीत्पुनः
mayā śiro hutaṃ cāgnau tadānīmeva śaṃkara ||
avaśiṣṭaṃ śiraḥśaṃbho paśośca vikṛtānanam
||33||मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर ॥
अवशिष्टं शिरःशंभो पशोश्च विकृताननम्
iti jñātvā tato rudraḥ kabaṃdhopari cākṣipat ||
śiraḥ paśośca vikṛtaṃ kūrcayuktaṃ bhayāvaham
||34||इति ज्ञात्वा ततो रुद्रः कबंधोपरि चाक्षिपत् ॥
शिरः पशोश्च विकृतं कूर्चयुक्तं भयावहम्
sa dakṣo jīvitaṃ lebhe prasādācchaṃkarasya ca ||
sa dṛṣṭvāgre tadā rudraṃ dakṣo lajjāsamanvitaḥ ||
tuṣṭāva praṇato bhūtvā śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
||35||स दक्षो जीवितं लेभे प्रसादाच्छंकरस्य च ॥
स दृष्ट्वाग्रे तदा रुद्रं दक्षो लज्जासमन्वितः ॥
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्
dakṣa uvāca
namāmi devaṃ varadaṃ vareṇyaṃ namāmi deveśvaraṃ sanātanam ||
namāmi devādhipamīśvaraṃ haraṃ namāmi śaṃbhuṃ jagadekabaṃdhum
||36||नमामि देवं वरदं वरेण्यं नमामि देवेश्वरं सनातनम् ॥
नमामि देवाधिपमीश्वरं हरं नमामि शंभुं जगदेकबंधुम्
namāmi viśveśvaraviśvarūpaṃ sanātanaṃ brahma nijātmarūpam ||
namāmi sarvaṃ nijabhāvabhāvaṃ varaṃ vareṇyaṃ nato'smi
||37||नमामि विश्वेश्वरविश्वरूपं सनातनं ब्रह्म निजात्मरूपम् ॥
नमामि सर्वं निजभावभावं वरं वरेण्यं नतोऽस्मि
lomaśa uvāca
dakṣeṇa saṃstuto rudro babhāṣe prahasanrahaḥ
||38||दक्षेण संस्तुतो रुद्रो बभाषे प्रहसन्रहः
hara uvāca
caturvidhā bhajaṃte māṃ janāḥ sukṛtinaḥ sadā ||
ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca dvijasattama
||39||चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनः सदा ॥
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च द्विजसत्तम
tasmānme jñāninaḥ sarve priyāḥ syurnātra saṃśayaḥ ||
vinā jñānena māṃ prāptuṃ yataṃte te hi bāliśaḥ
||40||तस्मान्मे ज्ञानिनः सर्वे प्रियाः स्युर्नात्र संशयः ॥
विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतंते ते हि बालिशः
kevalaṃ karmaṇā tvaṃ hi saṃsārāttartumicchasi
||41||केवलं कर्मणा त्वं हि संसारात्तर्तुमिच्छसि
na vedaiśca na dānaiśca na yajñaistapasā kvacit ||
na śaknuvaṃti māṃ prāptuṃ mūḍhāḥ karmmavaśānarāḥ
||42||न वेदैश्च न दानैश्च न यज्ञैस्तपसा क्वचित् ॥
न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्म्मवशानराः
tasmājjñānaparo bhūtvā kuru karmma samāhitaḥ ||
sukhaduḥkhasamo bhūtvā sukhī bhava niraṃtaram
||43||तस्माज्ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म्म समाहितः ॥
सुखदुःखसमो भूत्वा सुखी भव निरंतरम्
lomaśa uvāca
upadiṣṭastadā tena śaṃbhunā parameṣṭhinā ||
dakṣaṃ tatraiva saṃsthāpāya yayo rudraḥ svaparvatam
||44||उपदिष्टस्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना ॥
दक्षं तत्रैव संस्थापाय ययो रुद्रः स्वपर्वतम्
brahmaṇāpi tathā sarve bhṛgvādyāśca maharṣayaḥ ||
āśvāsitā bodhitāśca jñāninaścābhavankṣaṇāt
||45||ब्रह्मणापि तथा सर्वे भृग्वाद्याश्च महर्षयः ॥
आश्वासिता बोधिताश्च ज्ञानिनश्चाभवन्क्षणात्
gataḥ pitāmaho brahmā tataśca sadanaṃ svakam
||46||गतः पितामहो ब्रह्मा ततश्च सदनं स्वकम्
dakṣopi ca svayaṃ vākyātparaṃ bodhamupāgataḥ|
śivadhyānaparo bhūtvā tapastepe mahāmanāḥ
||47||दक्षोपि च स्वयं वाक्यात्परं बोधमुपागतः।
शिवध्यानपरो भूत्वा तपस्तेपे महामनाः
tasmātsarvaprayatnena saṃkṣevyo bhagavāñchivaḥ
||48||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संक्षेव्यो भगवाञ्छिवः
saṃmārjanaṃ ca kurvaṃti narā ye ca śivāṃgaṇe ||
te vai śivapuraṃ prāpya jagadvaṃdyā bhagsi ca
||49||संमार्जनं च कुर्वंति नरा ये च शिवांगणे ॥
ते वै शिवपुरं प्राप्य जगद्वंद्या भग्सि च
ye śivasya prayacchati darppaṇaṃ sumahāprabham ||
bhaviṣyaṃti śivasyāgre pārṣadatvena te narāḥ
||50||ये शिवस्य प्रयच्छति दर्प्पणं सुमहाप्रभम् ॥
भविष्यंति शिवस्याग्रे पार्षदत्वेन ते नराः
cāmarāṇi prayacchaṃti devadevasya śūlinaḥ ||
cāmarairvījyapānāste bhaviṣyaṃti jagattraya
||51||चामराणि प्रयच्छंति देवदेवस्य शूलिनः ॥
चामरैर्वीज्यपानास्ते भविष्यंति जगत्त्रय
dīpadānaṃ prayacchaṃti mahādevālaye narāḥ ||
tejasvino bhaviṣyaṃti te trailokyapradīpakā
||52||दीपदानं प्रयच्छंति महादेवालये नराः ॥
तेजस्विनो भविष्यंति ते त्रैलोक्यप्रदीपका
dhūpaṃ ye vai prayacchanti śivāya paramātmane ||
yaśasvino bhaviṣyaṃti uddharanti kuladvayam
||53||धूपं ये वै प्रयच्छन्ति शिवाय परमात्मने ॥
यशस्विनो भविष्यंति उद्धरन्ति कुलद्वयम्
naivedyaṃ ye prayacchaṃti bhakayā hariharāgrataḥ ||
sikthesikthe kratuphalaṃ prāpnuvaṃti hi te narāḥ
||54||नैवेद्यं ये प्रयच्छंति भकया हरिहराग्रतः ॥
सिक्थेसिक्थे क्रतुफलं प्राप्नुवंति हि ते नराः
bhagnaṃ śivālayaṃ ye ca prakurvaṃti narottamāḥ ||
prāpnuvati phala te vai dviguṇaṃ nātra saṃśayaḥ
||55||भग्नं शिवालयं ये च प्रकुर्वंति नरोत्तमाः ॥
प्राप्नुवति फल ते वै द्विगुणं नात्र संशयः
nūtanaṃ ye prakṛrvaṃti iṣṭakairaśmanāpi vā ||
svarge hi te pramodaṃte yāvattiṣṭhati nirmalam ||
yaśo bhūmau dvijaśreṣṭhā kāryā vicāraṇā
||56||नूतनं ये प्रकृर्वंति इष्टकैरश्मनापि वा ॥
स्वर्गे हि ते प्रमोदंते यावत्तिष्ठति निर्मलम् ॥
यशो भूमौ द्विजश्रेष्ठा कार्या विचारणा
kārayaṃti ca ye viprāḥ prāsādaṃ bahubhūmikam ||
śivasyātha mahāprājñāḥ prāpnuvaṃti parāṃ gatim
||57||कारयंति च ये विप्राः प्रासादं बहुभूमिकम् ॥
शिवस्याथ महाप्राज्ञाः प्राप्नुवंति परां गतिम्
śuddhaṃ dhavalitaṃ ye ca kurvanti haramaṃdiram ||
svīyaṃ parakṛtaṃ cāpi te'pi yāṃti parāṃ gatim
||58||शुद्धं धवलितं ये च कुर्वन्ति हरमंदिरम् ॥
स्वीयं परकृतं चापि तेऽपि यांति परां गतिम्
vitānaṃ ye prayacchati narāḥ sukṛtinopi hi ||
tārayati kulaṃ kṛtsnaṃ śivalokaṃ gatāḥ punaḥ
||59||वितानं ये प्रयच्छति नराः सुकृतिनोपि हि ॥
तारयति कुलं कृत्स्नं शिवलोकं गताः पुनः
ye ca nādamayīṃ ghaṃṭāṃ nibadhnaṃti śivālaye ||
tejasvinaḥ kīrtimaṃto bhaviṣyaṃti jagattraye
||60||ये च नादमयीं घंटां निबध्नंति शिवालये ॥
तेजस्विनः कीर्तिमंतो भविष्यंति जगत्त्रये
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ cānupaśyati ||
āḍhyo vāpi daridro vā sukhaṃ duḥkhātpracucyate
||61||एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चानुपश्यति ॥
आढ्यो वापि दरिद्रो वा सुखं दुःखात्प्रचुच्यते
śraddhāvānbhajate yo vā śivāya paramātmane ||
kulakoṭiṃ samuddhṛtya śivena saha modate
||62||श्रद्धावान्भजते यो वा शिवाय परमात्मने ॥
कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते
atraivodāharaṃtīma mitihāsaṃ purātanam ||
aiṃdradyumneśca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ
||63||अत्रैवोदाहरंतीम मितिहासं पुरातनम् ॥
ऐंद्रद्युम्नेश्च संवादं यमस्य च महात्मनः
purā kṛtayuge hyasīdindraseno narādhipaḥ ||
pratiṣṭhānādhipo vīro mṛgayārasikaḥ sadā
||64||पुरा कृतयुगे ह्यसीदिन्द्रसेनो नराधिपः ॥
प्रतिष्ठानाधिपो वीरो मृगयारसिकः सदा
abrahmaṇyaḥ sadā krūraḥ kevalāsutṛpaḥ sadā ||
paraprāṇaurnijaprāṇānpuṣṇāti sa khalaḥ sadā
||65||अब्रह्मण्यः सदा क्रूरः केवलासुतृपः सदा ॥
परप्राणौर्निजप्राणान्पुष्णाति स खलः सदा
parastrīlaṃ paṭo'tyaṃtaṃ paradravyeṣu lolupaḥ ||
brāhmaṇā ghātitāstena surāpaśca niraṃtaram
||66||परस्त्रीलं पटोऽत्यंतं परद्रव्येषु लोलुपः ॥
ब्राह्मणा घातितास्तेन सुरापश्च निरंतरम्
gurulatpagatotyarthaṃ sadā sauvarṇataskaraḥ ||
tathābhūtānugāḥ sarve rājñastasya durātmanaḥ
||67||गुरुलत्पगतोत्यर्थं सदा सौवर्णतस्करः ॥
तथाभूतानुगाः सर्वे राज्ञस्तस्य दुरात्मनः
evaṃ bahuvidhaṃ rājyaṃ cakāra sa durātmavān ||
tataḥ kālena mahatā paṃcatvaṃ prāpa durmatiḥ
||68||एवं बहुविधं राज्यं चकार स दुरात्मवान् ॥
ततः कालेन महता पंचत्वं प्राप दुर्मतिः
tadā yāmyaiśca nīto'sāviṃdraseno durātmavān ||
yamāntikamanuprāptastadā rājā sakalmaṣaḥ
||69||तदा याम्यैश्च नीतोऽसाविंद्रसेनो दुरात्मवान् ॥
यमान्तिकमनुप्राप्तस्तदा राजा सकल्मषः
yamena dṛṣṭastatrāsāviṃdrasenogrataḥ sthitaḥ ||
abhyutthānaparo bhūtvā nanāma śirasā śivam
||70||यमेन दृष्टस्तत्रासाविंद्रसेनोग्रतः स्थितः ॥
अभ्युत्थानपरो भूत्वा ननाम शिरसा शिवम्
dūtānsaṃbhartsayāmāsa yamo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
pāśairbaddhaṃ caṃdrasenaṃ muktvā provāca dharmarāṭ
||71||दूतान्संभर्त्सयामास यमो धर्मभृतां वरः ॥
पाशैर्बद्धं चंद्रसेनं मुक्त्वा प्रोवाच धर्मराट्
gaccha puṇyatamām̐llokānbhuṃkṣva rājanyasattama ||
yāvadiṃdraśca nāke'sti yāvatsūryo nabhastale
||72||गच्छ पुण्यतमाँल्लोकान्भुंक्ष्व राजन्यसत्तम ॥
यावदिंद्रश्च नाकेऽस्ति यावत्सूर्यो नभस्तले
paṃcabhūtāni yāvacca tāvattvaṃ ca sukhī bhava ||
sukṛtī tvaṃ mahārāja śivabhakto'si nityadā
||73||पंचभूतानि यावच्च तावत्त्वं च सुखी भव ॥
सुकृती त्वं महाराज शिवभक्तोऽसि नित्यदा
yamasya vacanaṃ śrutvā iṃdrasenobhyabhāṣata ||
ahaṃ śivaṃ na jānāmi mṛgayārasiko hyaham
||74||यमस्य वचनं श्रुत्वा इंद्रसेनोभ्यभाषत ॥
अहं शिवं न जानामि मृगयारसिको ह्यहम्
tacchrutvā vacanaṃ tasya yamo bhāṣyamabhāṣata ||
āhara praharasveti uktaṃ cedaṃ sadā tvayā
||75||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यमो भाष्यमभाषत ॥
आहर प्रहरस्वेति उक्तं चेदं सदा त्वया
tena karmavipākena sadā pūtosi mānada ||
tasmāttvaṃ gaccha kailāsaṃ parvataṃ śaṃkaraṃ prati
||76||तेन कर्मविपाकेन सदा पूतोसि मानद ॥
तस्मात्त्वं गच्छ कैलासं पर्वतं शंकरं प्रति
evaṃ saṃbhāṣamāṇasya yamasya ca mahātmanaḥ ||
āgatāḥ śivadvatāste vṛṣārūḍhā mahāprabhāḥ
||77||एवं संभाषमाणस्य यमस्य च महात्मनः ॥
आगताः शिवद्वतास्ते वृषारूढा महाप्रभाः
nīlakaṃṭhā daśabhujāḥ paṃcavaktrāstrilocanāḥ ||
kaparddinaḥ kuṃḍalinaḥ śaśaṃkāṃkitamaulayaḥ
||78||नीलकंठा दशभुजाः पंचवक्त्रास्त्रिलोचनाः ॥
कपर्द्दिनः कुंडलिनः शशंकांकितमौलयः
tāndṛṣṭvā sahasotthāya yamo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
pūjayāmāsa tānsarvānmaheṃdrapratimāṃstadā
||79||तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय यमो धर्मभृतां वरः ॥
पूजयामास तान्सर्वान्महेंद्रप्रतिमांस्तदा
tvarīrenaiva te sarve ūcurvaivasvataṃ yamam ||
atrāgato mahābhāga iṃdraseno'mitadyutiḥ ||
nāmnāḥ pravarttako nityaṃ rudrasya ca mahātmanaḥ
||80||त्वरीरेनैव ते सर्वे ऊचुर्वैवस्वतं यमम् ॥
अत्रागतो महाभाग इंद्रसेनोऽमितद्युतिः ॥
नाम्नाः प्रवर्त्तको नित्यं रुद्रस्य च महात्मनः
śrutvā ca vacanaṃ teṣāṃ yamena ca puraskṛtaḥ ||
iṃdraseno vimānasthaḥ preṣito hi śivālayam
||81||श्रुत्वा च वचनं तेषां यमेन च पुरस्कृतः ॥
इंद्रसेनो विमानस्थः प्रेषितो हि शिवालयम्
ānītoyaṃ tadā taiśca pārṣadapravarottamaiḥ ||
śaṃbhunā hi tadā dṛṣṭa iṃdraseno'mitadyutiḥ
||82||आनीतोयं तदा तैश्च पार्षदप्रवरोत्तमैः ॥
शंभुना हि तदा दृष्ट इंद्रसेनोऽमितद्युतिः
abhyutthāyāgato rudraḥ pariṣvajya tadā nṛpam ||
arddhāsanagataṃ kṛtvā iṃdrasenaṃ tato'bravīt
||83||अभ्युत्थायागतो रुद्रः परिष्वज्य तदा नृपम् ॥
अर्द्धासनगतं कृत्वा इंद्रसेनं ततोऽब्रवीत्
kiṃ dātavyaṃ nṛpaśreṣṭha prayacchāmi tavepsitam ||
iti śrutvā vacastasya maheśasya tadā nṛpaḥ ||
ānaṃdāśrukaṇānmuṃcanpremṇā novāca kiṃcana
||84||किं दातव्यं नृपश्रेष्ठ प्रयच्छामि तवेप्सितम् ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य महेशस्य तदा नृपः ॥
आनंदाश्रुकणान्मुंचन्प्रेम्णा नोवाच किंचन
tadā kṛto maheśena pārṣado hi mahātmanā ||
caṃḍo nāmnāca vikhyātomuṇḍasya ca sakhā priyaḥ
||85||तदा कृतो महेशेन पार्षदो हि महात्मना ॥
चंडो नाम्नाच विख्यातोमुण्डस्य च सखा प्रियः
nāmoccāraṇamātreṇa rudrasya paramātmanaḥ ||
siddhiṃ prāpto hi pāpiṣṭha idraseno narādhipaḥ
||86||नामोच्चारणमात्रेण रुद्रस्य परमात्मनः ॥
सिद्धिं प्राप्तो हि पापिष्ठ इद्रसेनो नराधिपः
rahehareti vai nāmnā śaṃbhoścakradharasya ca ||
rakṣitā bahavo martyāḥ śivena paramātmanā
||87||रहेहरेति वै नाम्ना शंभोश्चक्रधरस्य च ॥
रक्षिता बहवो मर्त्याः शिवेन परमात्मना
maheśānnāparo devo dṛśyatebhuvanatraye ||
tasmātsarvaprayatnena pūjanīyaḥ sadāśivaḥ
||88||महेशान्नापरो देवो दृश्यतेभुवनत्रये ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयः सदाशिवः
patraiḥpuṣpaiḥ phalairvāpi jalairvā vimalaiḥ sadā ||
karavīraiḥ pūjyamānaḥ śaṃkaro varado bhavet
||89||पत्रैःपुष्पैः फलैर्वापि जलैर्वा विमलैः सदा ॥
करवीरैः पूज्यमानः शंकरो वरदो भवेत्
karavīrāddaśaguṇamarkapuṣpaṃ viśiṣyate ||
vibhūtyādikṛtaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram
||90||करवीराद्दशगुणमर्कपुष्पं विशिष्यते ॥
विभूत्यादिकृतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्
śivasyāṃgaṇalagnā yā tasmāttāṃ dhārayetsadā ||
tatastripuṃḍre yatpumyaṃ tacchṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ
||91||शिवस्यांगणलग्ना या तस्मात्तां धारयेत्सदा ॥
ततस्त्रिपुंड्रे यत्पुम्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ tacchṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ ||
stenaḥ ko'pi mahāpāpo ghātito rājadūtakaiḥ
||92||सर्वपापहरं पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः ॥
स्तेनः कोऽपि महापापो घातितो राजदूतकैः
taṃ khādituṃ samāyātaḥ śvāśirasyuparisthitaḥ ||
nakhāṃtarālasaṃlagnā rakṣā tasyaiva pāpinaḥ
||93||तं खादितुं समायातः श्वाशिरस्युपरिस्थितः ॥
नखांतरालसंलग्ना रक्षा तस्यैव पापिनः
lalāṭe patitā tasya tripuṃḍrāṃkiṃtamudrayā ||
caitanyena vinā tasya dehamātraikalagnayā
||94||ललाटे पतिता तस्य त्रिपुंड्रांकिंतमुद्रया ॥
चैतन्येन विना तस्य देहमात्रैकलग्नया
kailāsaṃ taskaro nīto rudradūtaistatastadā ||
vibhūtermahimānaṃ tu ko viśeṣiturmahati
||95||कैलासं तस्करो नीतो रुद्रदूतैस्ततस्तदा ॥
विभूतेर्महिमानं तु को विशेषितुर्महति
vibhūtvā maṃḍitāṃgānāṃ narāṇāṃ puṇyakarmaṇām ||
mukhe paṃcākṣaro yeṣāṃ rudrāste nātra saṃśayaḥ
||96||विभूत्वा मंडितांगानां नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥
मुखे पंचाक्षरो येषां रुद्रास्ते नात्र संशयः
jaṭākalāpino ye ca ye rudrākṣavibhūṣaṇāḥ ||
te vai manuṣyarūpeṇa rudrā nāstyatra saṃśayaḥ
||97||जटाकलापिनो ये च ये रुद्राक्षविभूषणाः ॥
ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा नास्त्यत्र संशयः
tasmātsadāśivaḥ puṃbhiḥ pūjanīyo hi nityaśaḥ ||
prātarmadhyāhnakāle ca sāyaṃ saṃdhyā viśiṣyate
||98||तस्मात्सदाशिवः पुंभिः पूजनीयो हि नित्यशः ॥
प्रातर्मध्याह्नकाले च सायं संध्या विशिष्यते
prātastu darśanācchaṃbhornaiśameno vyapohati ||
madhyāhne darśanācchaṃbhoḥ saptajanmārjitaṃ nṛṇām ||
pāpaṃ praṇāśamāyāti niśāyāṃ naiva gaṇyate
||99||प्रातस्तु दर्शनाच्छंभोर्नैशमेनो व्यपोहति ॥
मध्याह्ने दर्शनाच्छंभोः सप्तजन्मार्जितं नृणाम् ॥
पापं प्रणाशमायाति निशायां नैव गण्यते
śiveti dvyakṣaraṃ nāma mahā pāpapraṇāśanam ||
yeṣāṃ mukhodgataṃ nṝṇāṃ tairidaṃ dhāryate jagat
||100||शिवेति द्व्यक्षरं नाम महा पापप्रणाशनम् ॥
येषां मुखोद्गतं नॄणां तैरिदं धार्यते जगत्
śivāṃgaṇe tu yā bherī sthāpitā puṇyakarmabhiḥ ||
tasyā nādena pūtā vai ye ca pāparatā janāḥ ||
pāṣaṃḍino'pyasadvādāste'pi yāṃti parāṃ gatim
||101||शिवांगणे तु या भेरी स्थापिता पुण्यकर्मभिः ॥
तस्या नादेन पूता वै ये च पापरता जनाः ॥
पाषंडिनोऽप्यसद्वादास्तेऽपि यांति परां गतिम्
paśoryasya ca saṃbaddhā carmaṇā ca śivālaye ||
nṛbhiryā sthāpitā bherī mṛdaṃgamurajādi ca ||
sa paśuḥ śivasānnidhyamāpnotyatra na saṃśayaḥ
||102||पशोर्यस्य च संबद्धा चर्मणा च शिवालये ॥
नृभिर्या स्थापिता भेरी मृदंगमुरजादि च ॥
स पशुः शिवसान्निध्यमाप्नोत्यत्र न संशयः
tasmāttataṃ ca vitataṃ ghanaṃ suṣirameva ca ||
cāmarāṇi mahārhāṇi maṃcakāḥ śayanāni ca
||103||तस्मात्ततं च विततं घनं सुषिरमेव च ॥
चामराणि महार्हाणि मंचकाः शयनानि च
gāthāśca itihāsāśca gāyanaṃ ca yathāvidhi ||
bahurūpādikaṃ śaṃbhoḥ priyānyetāni kalpayet
||104||गाथाश्च इतिहासाश्च गायनं च यथाविधि ॥
बहुरूपादिकं शंभोः प्रियान्येतानि कल्पयेत्
kalpayitvā ca gacchaṃti śivalokaṃ hi pāpinaḥ ||
sudharmāṇo mahātmānaḥ śivapūjāviśāradāḥ
||105||कल्पयित्वा च गच्छंति शिवलोकं हि पापिनः ॥
सुधर्माणो महात्मानः शिवपूजाविशारदाः
gurormukhācca saṃprāptaśivapūjāratāśca ye ||
śivarūpeṇa ye viśvaṃ paśyaṃti kṛtaniścayāḥ
||106||गुरोर्मुखाच्च संप्राप्तशिवपूजारताश्च ये ॥
शिवरूपेण ये विश्वं पश्यंति कृतनिश्चयाः
samyagbuddhyā samācārā varṇāśramayutā narāḥ ||
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśvayāḥ śūdrāścānye tathā narāḥ
||107||सम्यग्बुद्ध्या समाचारा वर्णाश्रमयुता नराः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्वयाः शूद्राश्चान्ये तथा नराः
śvapaco'pi variṣṭhaḥ sa śaṃbhoḥ priyataro bhavet ||
śaṃbhunādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram
||108||श्वपचोऽपि वरिष्ठः स शंभोः प्रियतरो भवेत् ॥
शंभुनाधिष्ठितं सर्वं जगदेतच्चराचरम्
tasmātsarvaṃ śivamayaṃ jñātavyaṃ suviśeṣataḥ ||
vedaiḥ purāṇaiḥ śāstraiśca tathaupanipadairapi
||109||तस्मात्सर्वं शिवमयं ज्ञातव्यं सुविशेषतः ॥
वेदैः पुराणैः शास्त्रैश्च तथौपनिपदैरपि
āgamairvividhaiḥ śaṃbhurjñātavyo nātra saṃśayaḥ ||
niṣkāmaiśca sakāmaiśca pūjanīyaḥ sadā śivaḥ
||110||आगमैर्विविधैः शंभुर्ज्ञातव्यो नात्र संशयः ॥
निष्कामैश्च सकामैश्च पूजनीयः सदा शिवः
lomaśa uvāca
kathayāmi purāvṛttamitihāsaṃ purātanam ||
naṃdī nāma purā vaiśyo hyavaṃtīpuramāvasat
||111||कथयामि पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥
नंदी नाम पुरा वैश्यो ह्यवंतीपुरमावसत्
śivadhyānaparo bhūtvā śivapūjāṃ cakāra saḥ ||
nityaṃ tapovanasthaṃ hi liṃgamekaṃ samarcayat
||112||शिवध्यानपरो भूत्वा शिवपूजां चकार सः ॥
नित्यं तपोवनस्थं हि लिंगमेकं समर्चयत्
uṣasyuṣasi cotthāya pratyahaṃ śivavallabhaḥ ||
naṃdīliṃgārccanarato babhūvātiśayena hi
||113||उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः ॥
नंदीलिंगार्च्चनरतो बभूवातिशयेन हि
liṃgaṃ paṃcāmṛtenaiva yathoktenābhyaṣecayat ||
vipraiḥ samāvṛto nityaṃ vedavedāṃgapāragaiḥ
||114||लिंगं पंचामृतेनैव यथोक्तेनाभ्यषेचयत् ॥
विप्रैः समावृतो नित्यं वेदवेदांगपारगैः
yathāśāstreṇa vidhinā liṃgārcanaparo'bhavat ||
snāpayitvā tataḥ puṣpairnānaścaryasamanvitaiḥ
||115||यथाशास्त्रेण विधिना लिंगार्चनपरोऽभवत् ॥
स्नापयित्वा ततः पुष्पैर्नानश्चर्यसमन्वितैः
muktāphalairiṃdranīlairgomedaiśca niraṃtaram ||
vaiḍūryaiścaiva nīlaiśca māṇikyaiśca tathārcayat
||116||मुक्ताफलैरिंद्रनीलैर्गोमेदैश्च निरंतरम् ॥
वैडूर्यैश्चैव नीलैश्च माणिक्यैश्च तथार्चयत्
evaṃ naṃdī mahābhāgo bahūnyabdāni cārccayat ||
vijanasthaṃ tadā liṃgaṃ nānābhogasamanvitam
||117||एवं नंदी महाभागो बहून्यब्दानि चार्च्चयत् ॥
विजनस्थं तदा लिंगं नानाभोगसमन्वितम्
ekadā mṛgayāsaktaḥ kirāto bhūtahiṃsakaḥ ||
avivekaparo bhūtvā mṛgayārasikaḥ sadā
||118||एकदा मृगयासक्तः किरातो भूतहिंसकः ॥
अविवेकपरो भूत्वा मृगयारसिकः सदा
pāpī pāpasamācāro vicarangirikaṃdare ||
anekaśvāpadākīrṇe hanyamāna itastataḥ
||119||पापी पापसमाचारो विचरन्गिरिकंदरे ॥
अनेकश्वापदाकीर्णे हन्यमान इतस्ततः
evaṃ vicaramāṇo'sau kirāto bhūtahiṃsakaḥ ||
yadṛcchayāgatastatra yatra liṃgaṃ supūjitam
||120||एवं विचरमाणोऽसौ किरातो भूतहिंसकः ॥
यदृच्छयागतस्तत्र यत्र लिंगं सुपूजितम्
udakaṃ vīkṣamāṇo'sau tṛṣayā pīḍito bhṛśam ||
tato vane saraḥ śīghraṃ dṛṣṭvā toye samāviśat
||121||उदकं वीक्षमाणोऽसौ तृषया पीडितो भृशम् ॥
ततो वने सरः शीघ्रं दृष्ट्वा तोये समाविशत्
tīre saṃsthāpya duṣṭātmā tatsarvaṃ mṛgayādikam ||
gaṃḍūṣotsarjanaṃ kṛtvā pītvā toyaṃ ca nirgataḥ
||122||तीरे संस्थाप्य दुष्टात्मा तत्सर्वं मृगयादिकम् ॥
गंडूषोत्सर्जनं कृत्वा पीत्वा तोयं च निर्गतः
śivālayaṃ dadarśāgre anekāścaryamaṃḍitam ||
dṛṣṭaṃ supūjitaṃ liṃgaṃ nānāratnaiḥ pṛthakpṛthak
||123||शिवालयं ददर्शाग्रे अनेकाश्चर्यमंडितम् ॥
दृष्टं सुपूजितं लिंगं नानारत्नैः पृथक्पृथक्
tathā liṃgaṃ samālakṣya yadā pūjāṃ samāharat ||
ratnāni sarvabhūtāni vidhūtāni itastataḥ
||124||तथा लिंगं समालक्ष्य यदा पूजां समाहरत् ॥
रत्नानि सर्वभूतानि विधूतानि इतस्ततः
snapanaṃ tasya liṃgasya kṛtaṃ gaṃḍūṣavāriṇā ||
kareṇaikena pūjārthaṃ bilvapatrāṇi so'rpayat
||125||स्नपनं तस्य लिंगस्य कृतं गंडूषवारिणा ॥
करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि सोऽर्पयत्
dvitīyena karem̐ṇaiva mṛgamāṃsaṃ samarpayat ||
daṇḍapraṇāmasaṃyuktaḥ saṃkalpaṃ manasā'karot
||126||द्वितीयेन करेँणैव मृगमांसं समर्पयत् ॥
दण्डप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत्
adyaprabhṛti pūjāṃ vai kariṣyāmi prayatnataḥ ||
tvaṃ me svāmī ca bhaktohamadyaprabhṛti śaṃkara
||127||अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः ॥
त्वं मे स्वामी च भक्तोहमद्यप्रभृति शंकर
evaṃ naiyamiko bhūtvā kirāto gṛhamāgataḥ ||
nandī dadarśa tatsarvaṃ kirātena itastataḥ
||128||एवं नैयमिको भूत्वा किरातो गृहमागतः ॥
नन्दी ददर्श तत्सर्वं किरातेन इतस्ततः
ciṃtāyukto'bhavannaṃdī jātaṃ kiṃ chidramadya me ||
kathitāni ca vighnāni śivapūjāratasya ca ||
upasthitāni tānyeva mama bhāgyaviparyayāt
||129||चिंतायुक्तोऽभवन्नंदी जातं किं छिद्रमद्य मे ॥
कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य च ॥
उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात्
evaṃ vimṛśya suciraṃ prakṣālya śivamaṃdiram ||
yathāgatena mārgeṇa naṃdī svagṛhamāgataḥ
||130||एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमंदिरम् ॥
यथागतेन मार्गेण नंदी स्वगृहमागतः
tato naṃdinamāgatya purodhā gatamānasam ||
abravodvacanaṃ taṃ tu kasmāttvaṃ gatamānasaḥ
||131||ततो नंदिनमागत्य पुरोधा गतमानसम् ॥
अब्रवोद्वचनं तं तु कस्मात्त्वं गतमानसः
purohitaṃ prati tadā nandī vacanamabravīt
||132||पुरोहितं प्रति तदा नन्दी वचनमब्रवीत्
adya dṛṣṭaṃ mayā vipra amedhyaṃ śivasaṃnidhau ||
kenedaṃ kāritaṃ tatra na jānāmi kathaṃcana
||133||अद्य दृष्टं मया विप्र अमेध्यं शिवसंनिधौ ॥
केनेदं कारितं तत्र न जानामि कथंचन
tataḥ purodhā vacanaṃ nandinaṃ cābravīttadā ||
yena viskhalitaṃ tatra ratnādīnāṃ prapūjanam ||
so'pi mūḍho na saṃdehaḥ kāryākāryeṣu maṃdadhīḥ
||134||ततः पुरोधा वचनं नन्दिनं चाब्रवीत्तदा ॥
येन विस्खलितं तत्र रत्नादीनां प्रपूजनम् ॥
सोऽपि मूढो न संदेहः कार्याकार्येषु मंदधीः
tasmācciṃtā na kartavyā tvayā aṇurapi prabho ||
prabhāte ca mayā sārddhaṃ gamyatāṃ tacchivālayam
||135||तस्माच्चिंता न कर्तव्या त्वया अणुरपि प्रभो ॥
प्रभाते च मया सार्द्धं गम्यतां तच्छिवालयम्
nirīkṣaṇārthaṃ duṣṭasya tatkāryaṃ vidadhāmyaham ||
etacchrutvā tu vacanaṃ nandī tasya purodhasaḥ
||136||निरीक्षणार्थं दुष्टस्य तत्कार्यं विदधाम्यहम् ॥
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नन्दी तस्य पुरोधसः
āsthitaḥ svagṛhe naktaṃ dūyamānena cetasā ||
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāhūya ca purodhasam
||137||आस्थितः स्वगृहे नक्तं दूयमानेन चेतसा ॥
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाहूय च पुरोधसम्
gataḥ śivālayaṃ nandī samaṃ tena mahātmanā ||
tato dṛṣṭaṃ pūrvadine kṛtaṃtena durātmanā
||138||गतः शिवालयं नन्दी समं तेन महात्मना ॥
ततो दृष्टं पूर्वदिने कृतंतेन दुरात्मना
samyakprapūjanaṃ kṛtvā nānāratnaparicchadam ||
pañcopacārasaṃyuktaṃ caikādasyanvitaṃ tathā
||139||सम्यक्प्रपूजनं कृत्वा नानारत्नपरिच्छदम् ॥
पञ्चोपचारसंयुक्तं चैकादस्यन्वितं तथा
anekastutibhiḥ stutvā girīśaṃ brāhmaṇaiḥ saha ||
tadā yāmadvayaṃ jātaṃ stūyamānasya naṃdinaḥ
||140||अनेकस्तुतिभिः स्तुत्वा गिरीशं ब्राह्मणैः सह ॥
तदा यामद्वयं जातं स्तूयमानस्य नंदिनः
āyāto hi mahākālastathārūpo mahābalaḥ ||
kālarūpo mahāraudro dhanuṣpāṇiḥ pratāpavān
||141||आयातो हि महाकालस्तथारूपो महाबलः ॥
कालरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान्
taṃ dṛṣṭvā bhayavitrasto nandī sa vilalāpa ha ||
purodhāścaiva sahasā bhayabhītastadābhavat
||142||तं दृष्ट्वा भयवित्रस्तो नन्दी स विललाप ह ॥
पुरोधाश्चैव सहसा भयभीतस्तदाभवत्
kirātena kṛtaṃ tatra yathāpūrvamaviskhalam ||
tāṃ pūjāṃ prapadāhatya bilvapatraṃ samarpayat
||143||किरातेन कृतं तत्र यथापूर्वमविस्खलम् ॥
तां पूजां प्रपदाहत्य बिल्वपत्रं समर्पयत्
snapanaṃ tasya kṛtvā ca tato gaṃḍūṣavāriṇā ||
naivedyaṃ tatpalaṃ caiva kirātaḥ śivamarpayat
||144||स्नपनं तस्य कृत्वा च ततो गंडूषवारिणा ॥
नैवेद्यं तत्पलं चैव किरातः शिवमर्पयत्
daṇḍavatpatito bhūmāvutthāya svagṛhaṃ gataḥ ||
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ ciṃtayāmāsa vai ciram
||145||दण्डवत्पतितो भूमावुत्थाय स्वगृहं गतः ॥
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं चिंतयामास वै चिरम्
purodhasā saha tadā naṃdīvyākulacetasā ||
tena cākāritā viprā bahavo vedavādinaḥ
||146||पुरोधसा सह तदा नंदीव्याकुलचेतसा ॥
तेन चाकारिता विप्रा बहवो वेदवादिनः
nivedya teṣu tatsarvaṃ kirātena ca yatkṛtam ||
kiṃ kāryamatha bho viprāḥ kathyatāṃ ca yathātatham
||147||निवेद्य तेषु तत्सर्वं किरातेन च यत्कृतम् ॥
किं कार्यमथ भो विप्राः कथ्यतां च यथातथम्
saṃpradhārya tataḥ sarve militvā dharmaśāstrataḥ ||
ūcuḥ sarve tadā viprā naṃdinaṃ cātiśaṃkinam
||148||संप्रधार्य ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः ॥
ऊचुः सर्वे तदा विप्रा नंदिनं चातिशंकिनम्
idaṃ vighnaṃ samutpannaṃ durnivāryaṃ surairapi ||
tasmādānaya liṃgaṃ tvaṃ svagṛhaṃ vaiśyasattama
||149||इदं विघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि ॥
तस्मादानय लिंगं त्वं स्वगृहं वैश्यसत्तम
tatheti matvāsau naṃdī śivasyotpāṭanaṃ tadā ||
kṛtvā svagṛhamānīya pratiṣṭhāpya yatāvidhi
||150||तथेति मत्वासौ नंदी शिवस्योत्पाटनं तदा ॥
कृत्वा स्वगृहमानीय प्रतिष्ठाप्य यताविधि
suvarṇapīṭhikāṃ kṛtvā navaratnasuśobhitām ||
upacārairanekaiśca pūjayāmāsa vai tadā
||151||सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरत्नसुशोभिताम् ॥
उपचारैरनेकैश्च पूजयामास वै तदा
athāpare dyurāyātaḥ kirātaḥ śivamaṃdiram ||
yāvadvilokyāmāsa liṃgamaiśaṃ na dṛṣṭavān
||152||अथापरे द्युरायातः किरातः शिवमंदिरम् ॥
यावद्विलोक्यामास लिंगमैशं न दृष्टवान्
maunaṃ vihāya sahasā hyākrośannidamabravīt ||
he śaṃbho kva gatosi tvaṃ darśayātmānamadya vai
||153||मौनं विहाय सहसा ह्याक्रोशन्निदमब्रवीत् ॥
हे शंभो क्व गतोसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै
na dṛṣṭosi mayā tvaṃ hi tyajāmyadya kalevaram ||
he śaṃbho he jagannātha tripurāṃtakara prabho
||154||न दृष्टोसि मया त्वं हि त्यजाम्यद्य कलेवरम् ॥
हे शंभो हे जगन्नाथ त्रिपुरांतकर प्रभो
he rudra he mahādeva darśayātmānamātmanā
||155||हे रुद्र हे महादेव दर्शयात्मानमात्मना
evaṃ sākṣepamadhurairvākyaiḥ kṣiptaḥ sadāśivaḥ ||
kirātena tato raṃgairvīrosau jaṭharaṃ svakam
||156||एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः क्षिप्तः सदाशिवः ॥
किरातेन ततो रंगैर्वीरोसौ जठरं स्वकम्
vibhedāśu tato bāhūnāsphoṭyaiva ruṣābravīt ||
he śaṃbho darśayātmānaṃ kuto māṃ tyajya yāsyasi
||157||विभेदाशु ततो बाहूनास्फोट्यैव रुषाब्रवीत् ॥
हे शंभो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि
iti kṣiptvā tatoṃtrāṇi māṃsamutkṛtya sarvataḥ ||
tasmingarte kareṇaiva kirātaḥ sahasākṣipat
||158||इति क्षिप्त्वा ततोंत्राणि मांसमुत्कृत्य सर्वतः ॥
तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसाक्षिपत्
svasthaṃ ca hṛdayaṃ kṛtvā sasnau tatsarasi dhruvam ||
tathaiva jalamānīya bilvapattraṃ tvarānvitaḥ
||159||स्वस्थं च हृदयं कृत्वा सस्नौ तत्सरसि ध्रुवम् ॥
तथैव जलमानीय बिल्वपत्त्रं त्वरान्वितः
pūjayitvā yathānyāyaṃ daṃḍavatpatito bhuvi
||160||पूजयित्वा यथान्यायं दंडवत्पतितो भुवि
dhyānasthitastatastatra kirātaḥ śivasaṃnidhau ||
prādurbhūtastadā rudraḥ pramathaiḥ parivāritaḥ
||161||ध्यानस्थितस्ततस्तत्र किरातः शिवसंनिधौ ॥
प्रादुर्भूतस्तदा रुद्रः प्रमथैः परिवारितः
karpūragauro dyutimānkapardī caṃdraśekharaḥ ||
taṃ gṛhītvā kare rudra uvāca parisāṃtvayan
||162||कर्पूरगौरो द्युतिमान्कपर्दी चंद्रशेखरः ॥
तं गृहीत्वा करे रुद्र उवाच परिसांत्वयन्
bhobho vīra mahāprājña madbhaktosi mahāmate ||
varaṃ vṛṇīṣvātmahitaṃ yatte'bhilaṣitaṃ mahat
||163||भोभो वीर महाप्राज्ञ मद्भक्तोसि महामते ॥
वरं वृणीष्वात्महितं यत्तेऽभिलषितं महत्
evamuktaḥ sa rudreṇa mahākālo mudānvitaḥ ||
papāta daṃḍavadbhūmau bhaktyā paramayā yutaḥ
||164||एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः ॥
पपात दंडवद्भूमौ भक्त्या परमया युतः
tato rudraṃ babhāṣe sa varaṃ samprārthayāmyaham ||
ahaṃ dāsosmi te rudra tvaṃ me svāmī na saṃśayaḥ
||165||ततो रुद्रं बभाषे स वरं सम्प्रार्थयाम्यहम् ॥
अहं दासोस्मि ते रुद्र त्वं मे स्वामी न संशयः
etadbuddhātmano bhaktiṃ dehi janmanijanmani ||
tvaṃ mātā ca pitā tvaṃ ca tvaṃ baṃdhuśca sakhā hi me
||166||एतद्बुद्धात्मनो भक्तिं देहि जन्मनिजन्मनि ॥
त्वं माता च पिता त्वं च त्वं बंधुश्च सखा हि मे
tvaṃ gurustvaṃ mahāmaṃtro maṃtravedyo'si sarvadā ||
tasmāttvadaparaṃ nānyattriṣu lokeṣu kiṃcana
||167||त्वं गुरुस्त्वं महामंत्रो मंत्रवेद्योऽसि सर्वदा ॥
तस्मात्त्वदपरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु किंचन
niṣkāmaṃ vākyamākarṇya kirātasya tadā bhavaḥ ||
dadau pārṣadamukhyatvaṃ dvārapālatvameva ca
||168||निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः ॥
ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च
tadā ḍamarunādena nāditaṃ bhuvanatrayam ||
bherībhāṃkāraśabdena śaṃkhānāṃ ninadena ca
||169||तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् ॥
भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च
tadā duṃdubhayo neduḥ paṭahāśca sahasraśaḥ ||
naṃdī taṃ nādamākarṇya vismayāttvarito yayau
||170||तदा दुंदुभयो नेदुः पटहाश्च सहस्रशः ॥
नंदी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात्त्वरितो ययौ
tapovanaṃ yatra śivaḥ sthitaḥ pramathasaṃvṛtaḥ ||
kirāto hi tathā dṛṣṭo naṃdinā ca tadā bhṛśam
||171||तपोवनं यत्र शिवः स्थितः प्रमथसंवृतः ॥
किरातो हि तथा दृष्टो नंदिना च तदा भृशम्
uvāca praśrito vākyaṃ sa naṃdī vismayānvitaḥ ||
kirātaṃ stotukāma'sau parameṇa samādhinā
||172||उवाच प्रश्रितो वाक्यं स नंदी विस्मयान्वितः ॥
किरातं स्तोतुकामऽसौ परमेण समाधिना
ihānītastvayā śaṃbhustvaṃ bhaktosi paraṃtapa ||
tvaṃ bhakto'hamiha prāpto māṃ nivedaya śaṃkare
||173||इहानीतस्त्वया शंभुस्त्वं भक्तोसि परंतप ॥
त्वं भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शंकरे
tacchrutvā vacanaṃ tasya kirātastvarayānvitaḥ ||
naṃdinaṃ ca kare gṛhya śaṃkaraṃ samupāgataḥ
||174||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः ॥
नंदिनं च करे गृह्य शंकरं समुपागतः
prahasya bhagavānrudraḥ kirātaṃ vākyamabravīt ||
ko'yaṃ tvayā samānīto gaṇānāmiha sannidhau
||175||प्रहस्य भगवान्रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत् ॥
कोऽयं त्वया समानीतो गणानामिह सन्निधौ
kirāta uvāca
vijñapto'sau kirātena śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ ||
tava bhaktaḥ sadā deva tava pūjārato hyasau
||176||विज्ञप्तोऽसौ किरातेन शंकरो लोकशंकरः ॥
तव भक्तः सदा देव तव पूजारतो ह्यसौ
pratyahaṃ ratnamāṇikyaiḥ puṣpaiścoccāvacairapi ||
jīvitena dhanenāpi pūjito'si na saṃśayaḥ
||177||प्रत्यहं रत्नमाणिक्यैः पुष्पैश्चोच्चावचैरपि ॥
जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः
tasmājjānīhi manmitraṃ naṃdinaṃ bhaktavatsala
||178||तस्माज्जानीहि मन्मित्रं नंदिनं भक्तवत्सल
mahādeva uvāca
na jānāmi mahābhāga naṃdinaṃ vaiśyacarcitam ||
tvaṃ me bhaktaḥ sakhā ceti mahākāla mahāmate
||179||न जानामि महाभाग नंदिनं वैश्यचर्चितम् ॥
त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते
upādhirahitā ye ca ye'pi caiva manasvinaḥ ||
te'tīva me priyā bhaktāste viśiṣṭā narottamāḥ
||180||उपाधिरहिता ये च येऽपि चैव मनस्विनः ॥
तेऽतीव मे प्रिया भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः
tava bhakto hyahaṃ tāta sa ca me priyakṛttaraḥ ||
tāvubhau svīkṛtau tena pārṣadatvena śaṃbhunā
||181||तव भक्तो ह्यहं तात स च मे प्रियकृत्तरः ॥
तावुभौ स्वीकृतौ तेन पार्षदत्वेन शंभुना
tato vimānāni bahūni tatra samāgatānyeva mahāprabhāṇi ||
kirātavaryeṇa sa vaiśyavarya uddhāritastena mahāprabheṇa
||182||ततो विमानानि बहूनि तत्र समागतान्येव महाप्रभाणि ॥
किरातवर्येण स वैश्यवर्य उद्धारितस्तेन महाप्रभेण
kailāsaṃ parvataṃ prāptau vimānairvegavattaraiḥ ||
sārūpyameva saṃprāptāvīśvareṇa mahātmanā
||183||कैलासं पर्वतं प्राप्तौ विमानैर्वेगवत्तरैः ॥
सारूप्यमेव संप्राप्तावीश्वरेण महात्मना
nīrājitau girijayā śivena sahitau tadā ||
uvācedaṃ tato devī prahasya gajagāminī
||184||नीराजितौ गिरिजया शिवेन सहितौ तदा ॥
उवाचेदं ततो देवी प्रहस्य गजगामिनी
yathā tvaṃ hi mahādeva tathā caitau na saṃśayaḥ ||
svarūpeṇa ca gatyā ca hāsyabhāvaiḥ supūjitau
||185||यथा त्वं हि महादेव तथा चैतौ न संशयः ॥
स्वरूपेण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितौ
mayā tvameka evāsīḥ sevito vai na saṃśayaḥ ||
devyāstadvacanaṃ śrutvā kirāto vaiśya eva ca
||186||मया त्वमेक एवासीः सेवितो वै न संशयः ॥
देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च
sadyaḥ parāṅmukhau bhūtvā śaṃkarasya ca paśyataḥ ||
bhavāvastvanukaṃpyau ca bhavatā hi trilocana
||187||सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः ॥
भवावस्त्वनुकंप्यौ च भवता हि त्रिलोचन
tava dvāri sthitau nityaṃ bhāvavaste namonamaḥ
||188||तव द्वारि स्थितौ नित्यं भाववस्ते नमोनमः
tayorbhāvaṃ sa bhagavānviditvā prahasanbhavaḥ ||
uvāca parayā bhaktyā bhavatorastu vāṃchitam
||189||तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः ॥
उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वांछितम्
tadā prabhṛti tāvetau dvārapālau babhūvatuḥ ||
śivadvāri sthitau viprā madhyāhne śivadarśinau
||190||तदा प्रभृति तावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः ॥
शिवद्वारि स्थितौ विप्रा मध्याह्ने शिवदर्शिनौ
eko naṃdī mahākālo dvāvetau śivavallabhau ||
ūcatustau mudāyuktāveka eva sadāśivaḥ
||191||एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ ॥
ऊचतुस्तौ मुदायुक्तावेक एव सदाशिवः
ekāṃguliṃ samuddhṛtya mahādevobhyabhāṣata ||
tathā naṃdī uvācedamuddhṛtya svāṃgulidvayam
||192||एकांगुलिं समुद्धृत्य महादेवोभ्यभाषत ॥
तथा नंदी उवाचेदमुद्धृत्य स्वांगुलिद्वयम्
evaṃ saṃjñānvitau dvāri tiṣṭhatastau mahātmanaḥ ||
śaṃkarasya mahābhāgāḥ śrṛṇvaṃtu ṛṣayo hyamī
||193||एवं संज्ञान्वितौ द्वारि तिष्ठतस्तौ महात्मनः ॥
शंकरस्य महाभागाः श्रृण्वंतु ऋषयो ह्यमी
śailādena purā proktaṃ śivadharmamanaṃtakam ||
prāṇināṃ kṛpayā viprāḥ sarveṣāṃ duṣkṛtātmanām
||194||शैलादेन पुरा प्रोक्तं शिवधर्ममनंतकम् ॥
प्राणिनां कृपया विप्राः सर्वेषां दुष्कृतात्मनाम्
ye pāpino'pyadharmiṣṭhā aṃdhā mūkāśca paṃgavaḥ ||
kulahīnā durātmānaḥ śvapacā api mānavāḥ
||195||ये पापिनोऽप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवः ॥
कुलहीना दुरात्मानः श्वपचा अपि मानवाः
yādṛśāstādṛśāścānye śivabhaktipuraskṛtāḥ ||
te'pi gacchaṃti sāṃnidhyaṃ devadevasya śūlinaḥ
||196||यादृशास्तादृशाश्चान्ये शिवभक्तिपुरस्कृताः ॥
तेऽपि गच्छंति सांनिध्यं देवदेवस्य शूलिनः
liṃgaṃ sikatāmayaṃ ye pūjayaṃti vipaścitaḥ ||
te rudralokaṃ gacchaṃti nātra kāryā vicāraṇā
||197||लिंगं सिकतामयं ये पूजयंति विपश्चितः ॥
ते रुद्रलोकं गच्छंति नात्र कार्या विचारणा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe śivaśāstre śivabhaktimāhātmyavarṇanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||