taskaro'pi purā brahmansarvadharmabāhiṣkṛtaḥ
lomaśa uvāca
taskaro'pi purā brahmansarvadharmabāhiṣkṛtaḥ ||
brahmaghno'sau surāpaśca suvarṇasya ca taskaraḥ
||1||तस्करोऽपि पुरा ब्रह्मन्सर्वधर्मबाहिष्कृतः ॥
ब्रह्मघ्नोऽसौ सुरापश्च सुवर्णस्य च तस्करः
laṃpaṭohi mahāpāpa uttamastrīṣu sarvadā ||
dyūtakārī sadā maṃdaḥ kitavaiḥ saha saṃgataḥ
||2||लंपटोहि महापाप उत्तमस्त्रीषु सर्वदा ॥
द्यूतकारी सदा मंदः कितवैः सह संगतः
ekadā krīḍatā tena hāritaṃ dyūtamadbhutam ||
kitavairmardyamāno hi tadā novāca kiñcana
||3||एकदा क्रीडता तेन हारितं द्यूतमद्भुतम् ॥
कितवैर्मर्द्यमानो हि तदा नोवाच किञ्चन
pīḍito'pyabhavattūṣṇīṃ tairuktaḥ pāpakṛttamaḥ ||
dyūte tvayā ca taddravyaṃ hāritaṃ kiṃ prayacchasi
||4||पीडितोऽप्यभवत्तूष्णीं तैरुक्तः पापकृत्तमः ॥
द्यूते त्वया च तद्द्रव्यं हारितं किं प्रयच्छसि
no vā tatkathyatāṃ śīghraṃ yāthātathyena durmate ||
yaddhāritaṃ prayacchāmi rātrāvityabravīcca saḥ
||5||नो वा तत्कथ्यतां शीघ्रं याथातथ्येन दुर्मते ॥
यद्धारितं प्रयच्छामि रात्रावित्यब्रवीच्च सः
tairmuktastena vākyena gatāste kitavādayaḥ ||
tadā niśīthasamaye gato'sau śivamaṃdiram
||6||तैर्मुक्तस्तेन वाक्येन गतास्ते कितवादयः ॥
तदा निशीथसमये गतोऽसौ शिवमंदिरम्
śirodhiruhya śambhośca ghaṇṭāmādātumudyataḥ ||
tāvatkailāsaśikhare śaṃbhuḥ provāca kiṃkarān
||7||शिरोधिरुह्य शम्भोश्च घण्टामादातुमुद्यतः ॥
तावत्कैलासशिखरे शंभुः प्रोवाच किंकरान्
anena yatkṛtaṃ cādya sarveṣāmadhikaṃ bhuvi ||
sarveṣāmeva bhaktānāṃ variṣṭho'yaṃ ca matpriyaḥ
||8||अनेन यत्कृतं चाद्य सर्वेषामधिकं भुवि ॥
सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं च मत्प्रियः
iti proktvāna yāmāsa vīrabhadrādibhirgaṇaiḥ ||
te sarve tvaritā jagmuḥ kailāsācchivavallabhāt
||9||इति प्रोक्त्वान यामास वीरभद्रादिभिर्गणैः ॥
ते सर्वे त्वरिता जग्मुः कैलासाच्छिववल्लभात्
sarvairḍamarunādena nāditaṃ bhuvanatrayam ||
tāndṛṣṭvā sahasottīrya taskarosau durātmavān ||
liṃgasya mastakātsadyaḥ palāyanaparo'bhavat
||10||सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् ॥
तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य तस्करोसौ दुरात्मवान् ॥
लिंगस्य मस्तकात्सद्यः पलायनपरोऽभवत्
palāyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā vīrabhadraḥ samāhvayat
||11||पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत्
kasmādvibhepi re manda devadevo mahesvaraḥ ||
prasannastava jātodya udāracarito hyasau
||12||कस्माद्विभेपि रे मन्द देवदेवो महेस्वरः ॥
प्रसन्नस्तव जातोद्य उदारचरितो ह्यसौ
ityuktvā taṃ vimāne ca kṛtvā kailāsamāyayau ||
pārṣado hi kṛtastena taskaro hi mahātmanā
||13||इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ ॥
पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना
tasmādbhāvyā śive bhaktiḥ sarveṣāmapi dehinām ||
paśavo'pi hi pūjyāḥ syuḥ kiṃ punarmānavābhuvi
||14||तस्माद्भाव्या शिवे भक्तिः सर्वेषामपि देहिनाम् ॥
पशवोऽपि हि पूज्याः स्युः किं पुनर्मानवाभुवि
ye tārkikāstarkaparāstatha mīmāṃsakāśca ye ||
anyonyavādinaścānye cānye vātmavitarkakāḥ
||15||ये तार्किकास्तर्कपरास्तथ मीमांसकाश्च ये ॥
अन्योन्यवादिनश्चान्ये चान्ये वात्मवितर्ककाः
ekavākyaṃ na kurvaṃti śivārcanabahiṣkṛtāḥ ||
tarko hi kriyate yaiśca tesarve kiṃ śivaṃ vinā
||16||एकवाक्यं न कुर्वंति शिवार्चनबहिष्कृताः ॥
तर्को हि क्रियते यैश्च तेसर्वे किं शिवं विना
tathā kiṃ bahunoktena sarve'pi sthirajaṃgamāḥ ||
prāṇino'pi hi jāyaṃte kevalaṃ liṃgadhāriṇaḥ
||17||तथा किं बहुनोक्तेन सर्वेऽपि स्थिरजंगमाः ॥
प्राणिनोऽपि हि जायंते केवलं लिंगधारिणः
piṇḍīyuktaṃ yathā liṃgaṃ sthāpitaṃ ca yathā'bhavat ||
tathā narā liṃgayuktāḥ piṇḍībhūtāstathā striyaḥ
||18||पिण्डीयुक्तं यथा लिंगं स्थापितं च यथाऽभवत् ॥
तथा नरा लिंगयुक्ताः पिण्डीभूतास्तथा स्त्रियः
śivaśaktiyutaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram ||
taṃ śivaṃ mauḍhyatastyaktvā mūḍhāścānyaṃ bhajaṃti ye
||19||शिवशक्तियुतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥
तं शिवं मौढ्यतस्त्यक्त्वा मूढाश्चान्यं भजंति ये
dharmamātyaṃtikaṃ tucchaṃ naśvaraṃ kṣaṇabhaṃguram ||
yo viṣṇuḥ sa śivo jñeyo yaḥ śivo viṣṇureva saḥ
||20||धर्ममात्यंतिकं तुच्छं नश्वरं क्षणभंगुरम् ॥
यो विष्णुः स शिवो ज्ञेयो यः शिवो विष्णुरेव सः
pīṭhikā viṣṇurūpaṃ syālliṃgarūpī maheśvaraḥ ||
tasmālliṃgārcanaṃ śreṣṭhaṃ sarveṣāmapi vai dvijāḥ
||21||पीठिका विष्णुरूपं स्याल्लिंगरूपी महेश्वरः ॥
तस्माल्लिंगार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामपि वै द्विजाः
brahmā maṇimayaṃ liṃgaṃ pūjayatyaniśaṃ śubham ||
indro ratnamayaṃ liṃgaṃ candro muktāmayaṃ tathā
||22||ब्रह्मा मणिमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् ॥
इन्द्रो रत्नमयं लिंगं चन्द्रो मुक्तामयं तथा
bhānustāmramayaṃ liṃgaṃ pūjayatyaniśaṃ śubham ||
raukmaṃ liṃgaṃ kuberaśca pāśī cāraktameva ca
||23||भानुस्ताम्रमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् ॥
रौक्मं लिंगं कुबेरश्च पाशी चारक्तमेव च
yamo nīlamayaṃ liṃgaṃ rājataṃ nairṛtastathā ||
kāśmīraṃ pavano liṃgamarcayatyaniśaṃ vibhoḥ
||24||यमो नीलमयं लिंगं राजतं नैर्ऋतस्तथा ॥
काश्मीरं पवनो लिंगमर्चयत्यनिशं विभोः
evaṃ te liṃgitāḥ sarve lokapālāḥ savāsavāḥ ||
tathā sarve'pi pātāle gaṃdharvāḥ kiṃnaraiḥ saha
||25||एवं ते लिंगिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः ॥
तथा सर्वेऽपि पाताले गंधर्वाः किंनरैः सह
daityānāṃ vaiṣṇavāḥ kecitprahlādapramukhā dvijāḥ ||
tathāhi rākṣasānāṃ ca vibhīṣaṇapurogamāḥ
||26||दैत्यानां वैष्णवाः केचित्प्रह्लादप्रमुखा द्विजाः ॥
तथाहि राक्षसानां च विभीषणपुरोगमाः
baliśca namuciścaiva hiraṇyakaśipustathā ||
vṛṣaparvā vṛṣaścaiva saṃhrādo bāṇa eva ca
||27||बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा ॥
वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च
ete cānye ca bahavaḥ śiṣyāḥ śukrasya dhīmataḥ ||
evaṃ śivārcanaratāḥ sarve te daityadānavāḥ
||28||एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः ॥
एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः
rākṣasā eva te sarve śivapūjānvitāḥ sadā ||
hetiḥ prahetiḥ saṃyātirvighasaḥ praghasastathā
||29||राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा ॥
हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा
vidyujjihvastīkṣṇadaṃṣṭro dhūmrākṣo bhīmavikramaḥ ||
mālī caiva sumālī ca mālyavānatibhīṣamaḥ
||30||विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः ॥
माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः
vidyutkaiśastaḍijjihvo rāvaṇaśca mahābalaḥ ||
kuṃbhakarṇo durādharṣo vegadarśī pratāpavān
||31||विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः ॥
कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान्
ete hi rākṣasāḥ śreṣṭhā śivārcanaratāḥ sadā ||
liṃgamabhyarcya ca sadā siddhiṃ prāptāḥ purā tu te
||32||एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा ॥
लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते
rāvaṇena tapastaptaṃ sarveṣāmapi duḥkhaham ||
tapodhipo mahādevastutoṣa ca tadā bhṛśam
||33||रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम् ॥
तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम्
varānprāyacchata tadā sarveṣāmapi durlabhān ||
jñānaṃ vijñānasahitaṃ labdhaṃ tena sadāśivāt
||34||वरान्प्रायच्छत तदा सर्वेषामपि दुर्लभान् ॥
ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धं तेन सदाशिवात्
ajeyatvaṃ ca saṃgrāme dvaiguṇyaṃ śirasāmapi ||
paṃcavaktro mahā devo daśavaktro'tha rāvaṇaḥ
||35||अजेयत्वं च संग्रामे द्वैगुण्यं शिरसामपि ॥
पंचवक्त्रो महा देवो दशवक्त्रोऽथ रावणः
devānṛṣīnpitṝṃścaiva nirjitya tapasā vibhuḥ ||
maheśasya prasādācca sarveṣāmadhiko'bhavat
||36||देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य तपसा विभुः ॥
महेशस्य प्रसादाच्च सर्वेषामधिकोऽभवत्
rājā trikūṭādhipatirmaheśena kṛto mahān ||
sarveṣāṃ rākṣasānāṃ ca paramāsanamāstitaḥ
||37||राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन कृतो महान् ॥
सर्वेषां राक्षसानां च परमासनमास्तितः
tapasvināṃ parīkṣāyai yadṛṣīṇāṃ vihiṃsanam ||
kṛtaṃ tena tadā viprā rāvaṇena tapasvinā
||38||तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम् ॥
कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना
ajeyo hi mahāñjāto rāvaṇo lokarāvaṇaḥ ||
sṛṣṭyaṃtaraṃ kṛtaṃ yena prasādācchaṃkarasya ca
||39||अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः ॥
सृष्ट्यंतरं कृतं येन प्रसादाच्छंकरस्य च
lokapālā jitāstena pratāpena tapasvinā ||
brahmāpi vijito yena tapasā parameṇa hi
||40||लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना ॥
ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि
amṛtāṃśukaro bhūtvā jito yena śaśī dvijāḥ ||
dāhakatvājjito vahnirīśaḥ kailāsatolanāt
||41||अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः ॥
दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात्
aiśvaryeṇa jitaścendro viṣṇuḥ sarvagatastathā ||
liṃgārcanaprasādena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam
||42||ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा ॥
लिंगार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्
tadā sarve suragaṇā brahmaviṣṇupurogamāḥ ||
merupṛṣṭhaṃ samāsādya sumaṃtraṃ cakrire tadā
||43||तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥
मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमंत्रं चक्रिरे तदा
pīḍitāḥ smo rāvaṇena tapasā duṣkareṇa vai ||
gokarṇākhye girau devāḥ śrūyatāṃ paramādbhutam
||44||पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै ॥
गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्
sākṣālliṃgārcanaṃ yena kṛtamasti mahātmanā ||
jñānajñeyaṃ jñānagamyaṃ yadyatparamamadbhutam ||
tatkṛtaṃ rāvaṇenaiva sarveṣāṃ duratikramam
||45||साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना ॥
ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम् ॥
तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्
vairāgyaṃ paramāsthāya audāryaṃ ca tato'dhikam ||
tenaiva mamatā tyaktā rāvaṇena mahātmanā
||46||वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम् ॥
तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना
saṃvatsarasahasrācca svaśiro hi mahābhujaḥ ||
kṛttvā kareṇa liṃgasya pūjanārthaṃ samarpayat
||47||संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः ॥
कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्
rāvaṇasya kabaṃdhaṃ ca tadagre ca samīpataḥ ||
yogadhāraṇayā yuktaṃ parameṇa samādhinā
||48||रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः ॥
योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना
liṃge layaṃ samādhāya kayāpi kalayā sthitam ||
anyacchirovivṛścyaivaṃ tenāpi śivapūjanam ||
kṛtaṃ naivānyamuninā tathā caivāpareṇahi
||49||लिंगे लयं समाधाय कयापि कलया स्थितम् ॥
अन्यच्छिरोविवृश्च्यैवं तेनापि शिवपूजनम् ॥
कृतं नैवान्यमुनिना तथा चैवापरेणहि
evaṃ śirāṃsyeva bahūni tena samarpitānyeva śivārcanārthe ||
bhūtvā kabaṃdho hi punaḥ punaśca śivo'sau varado babhūva
||50||एवं शिरांस्येव बहूनि तेन समर्पितान्येव शिवार्चनार्थे ॥
भूत्वा कबंधो हि पुनः पुनश्च शिवोऽसौ वरदो बभूव
mayā vināsurastatra piṃḍībhūtena vai purā ||
varānvaraya paulastya yatheṣṭaṃ tāndadāmyaham
||51||मया विनासुरस्तत्र पिंडीभूतेन वै पुरा ॥
वरान्वरय पौलस्त्य यथेष्टं तान्ददाम्यहम्
rāvaṇena tadā coktaḥ śivaḥ paramamaṃgalaḥ ||
yadi prasanno bhagavandeyo me vara uttamaḥ
||52||रावणेन तदा चोक्तः शिवः परममंगलः ॥
यदि प्रसन्नो भगवन्देयो मे वर उत्तमः
na kāmaye'nyaṃ ca varamāśraye tvatpadāṃbujam ||
yathā tathā pradātavyaṃ yadyasti ca kṛpā mayi
||53||न कामयेऽन्यं च वरमाश्रये त्वत्पदांबुजम् ॥
यथा तथा प्रदातव्यं यद्यस्ति च कृपा मयि
tadā sadāśivenokto rāvaṇo lokarāvaṇaḥ ||
matprasādācca sarvaṃ tvaṃ prāpsyase manasepsitam
||54||तदा सदाशिवेनोक्तो रावणो लोकरावणः ॥
मत्प्रसादाच्च सर्वं त्वं प्राप्स्यसे मनसेप्सितम्
evaṃ prāptaṃ śivātsarvaṃ rāvaṇena sureśvarāḥ ||
tasmātsarvairbhavadbhiśca tapasā parameṇa hi
||55||एवं प्राप्तं शिवात्सर्वं रावणेन सुरेश्वराः ॥
तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च तपसा परमेण हि
vijetavyo rāvaṇoyamiti me manasi sthitam ||
cyutasya vacaḥ śrutvā brahmādyā devatāgaṇāḥ
||56||विजेतव्यो रावणोयमिति मे मनसि स्थितम् ॥
्च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः
ciṃtāmāpedire sarve ciraṃ te viṣayānvitāḥ ||
brahmāpi ceṃdriyagrastaḥ sutā ramitumudyataḥ
||57||चिंतामापेदिरे सर्वे चिरं ते विषयान्विताः ॥
ब्रह्मापि चेंद्रियग्रस्तः सुता रमितुमुद्यतः
iṃdro hi jārabhāvācca caṃdro hi gurutalpagaḥ ||
yamaḥ kadaryabhāvācca caṃcalatvātsadāgatiḥ
||58||इंद्रो हि जारभावाच्च चंद्रो हि गुरुतल्पगः ॥
यमः कदर्यभावाच्च चंचलत्वात्सदागतिः
pāvakaḥ sarvabhakṣitvāttathānye devatāgaṇāḥ ||
aśaktā rāvaṇaṃ jetuṃ tapasā ca vijṛṃbhitam
||59||पावकः सर्वभक्षित्वात्तथान्ये देवतागणाः ॥
अशक्ता रावणं जेतुं तपसा च विजृंभितम्
śailādo hi mahātejā gaṇaśreṣṭhaḥ purātanaḥ ||
buddhi mānnītinipuṇo mahābalaparākramī
||60||शैलादो हि महातेजा गणश्रेष्ठः पुरातनः ॥
बुद्धि मान्नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी
śivapriyo rudrarūpī mahātmā hyuvāca sarvānatha ceṃdramukhyān ||
kasmādyūyaṃ saṃbhramādāgatāśca etatsarvaṃ kathyatāṃ vistareṇa
||61||शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेंद्रमुख्यान् ॥
कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण
naṃdinā ca tadā sarve pṛṣṭāḥ procustvarānvitāḥ
||62||नंदिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः
devā ūcuḥ
rāvaṇena vayaṃ sarve nirjitā munibhiḥ saha ||
prasādayitumāyātāḥ śivaṃ lokeśvareśvaram
||63||रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह ॥
प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम्
prahasya bhagavānnaṃdī brahmāṇaṃ vai hyuvāca ha ||
kva yūyaṃ kva śivaḥ śaṃbhustapasā parameṇa hi ||
draṣṭavyo hṛdi madhyasthaḥ so'dya draṣṭuṃ na pāryate
||64||प्रहस्य भगवान्नंदी ब्रह्माणं वै ह्युवाच ह ॥
क्व यूयं क्व शिवः शंभुस्तपसा परमेण हि ॥
द्रष्टव्यो हृदि मध्यस्थः सोऽद्य द्रष्टुं न पार्यते
yāvadbhāvā hyanekāśca iṃdriyārthāstathaiva ca ||
yāvacca mamatābhāvastāvadīśo hi durlabhaḥ
||65||यावद्भावा ह्यनेकाश्च इंद्रियार्थास्तथैव च ॥
यावच्च ममताभावस्तावदीशो हि दुर्लभः
jiteṃdriyāṇāṃ śāṃtānāṃ tanniṣṭhānāṃ mahātmanām ||
sulabho liṃgarūpī syādbhavatāṃ hi sudurlabhaḥ
||66||जितेंद्रियाणां शांतानां तन्निष्ठानां महात्मनाम् ॥
सुलभो लिंगरूपी स्याद्भवतां हि सुदुर्लभः
tadā brahmādayo devā ṛṣayaśca vipaścitaḥ ||
praṇamya naṃdinaṃ prāhuḥ kasmāttvaṃ vānarānanaḥ ||
tatsarvaṃ kathayānyaṃ ca rāvaṇasya tapobalam
||67||तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः ॥
प्रणम्य नंदिनं प्राहुः कस्मात्त्वं वानराननः ॥
तत्सर्वं कथयान्यं च रावणस्य तपोबलम्
naṃdīśvara uvāca
kubero'dhikṛtastena śaṃkareṇa mahātmanā ||
dhanānāmādipatye ca taṃ draṣṭuṃ rāvaṇo'tra vai
||68||कुबेरोऽधिकृतस्तेन शंकरेण महात्मना ॥
धनानामादिपत्ये च तं द्रष्टुं रावणोऽत्र वै
āgacchattvarayā yuktaḥ samāruhya svavāhanam ||
māṃ dṛṣṭvā cābravītkruddhaḥ kubero hyatra āgataḥ
||69||आगच्छत्त्वरया युक्तः समारुह्य स्ववाहनम् ॥
मां दृष्ट्वा चाब्रवीत्क्रुद्धः कुबेरो ह्यत्र आगतः
tvayā dṛṣṭo'tha vātrāsau kathyatāmavilaṃbitam ||
kiṃ kāryaṃ dhanadenādya iti pṛṣṭo mayā hi saḥ
||70||त्वया दृष्टोऽथ वात्रासौ कथ्यतामविलंबितम् ॥
किं कार्यं धनदेनाद्य इति पृष्टो मया हि सः
tadovāca mahātejā rāvaṇo lokarāvaṇaḥ ||
mayyaśraddhānvito bhūtvā viṣayātmā sudurmadaḥ
||71||तदोवाच महातेजा रावणो लोकरावणः ॥
मय्यश्रद्धान्वितो भूत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः
śikṣāpayitumārabdho maivaṃ kāryamiti prabho ||
yathāhaṃ ca śriyā yukta āḍhyo'haṃ balavānaham ||
tathā tvaṃ bhava re mūḍha mā mūḍhatvamupārjaya
||72||शिक्षापयितुमारब्धो मैवं कार्यमिति प्रभो ॥
यथाहं च श्रिया युक्त आढ्योऽहं बलवानहम् ॥
तथा त्वं भव रे मूढ मा मूढत्वमुपार्जय
ahaṃ mūḍhaḥ kṛtastena kubereṇa mahātmanā ||
mayā nirākṛto roṣāttapastepe sa guhyakaḥ
||73||अहं मूढः कृतस्तेन कुबेरेण महात्मना ॥
मया निराकृतो रोषात्तपस्तेपे स गुह्यकः
kuberaḥ sa hi naṃdinkimāgatastava maṃdiram ||
dīyatāṃ ca kuberodya nātra kāryā vicāraṇā
||74||कुबेरः स हि नंदिन्किमागतस्तव मंदिरम् ॥
दीयतां च कुबेरोद्य नात्र कार्या विचारणा
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā hyavocaṃ tvarito'pyaham ||
liṃgakosi mahābhāga tvamahaṃ ca tathāvidhaḥ
||75||रावणस्य वचः श्रुत्वा ह्यवोचं त्वरितोऽप्यहम् ॥
लिंगकोसि महाभाग त्वमहं च तथाविधः
ubhayoḥ samanāṃ jñātvā vṛthā jalpasi durmate ||
yathoktaḥ sa tvavādīnmāṃ vadanārthe baloddhataḥ
||76||उभयोः समनां ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते ॥
यथोक्तः स त्ववादीन्मां वदनार्थे बलोद्धतः
yathā bhavadbhiḥ pṛṣṭo'haṃ vadanārthe mahātmabhiḥ ||
purāvṛttaṃ mayā proktaṃ śivārcanavidheḥ phalam ||
śivena dattaṃ sālūpyaṃ na gṛhītaṃ mayā tadā
||77||यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे महात्मभिः ॥
पुरावृत्तं मया प्रोक्तं शिवार्चनविधेः फलम् ॥
शिवेन दत्तं सालूप्यं न गृहीतं मया तदा
yācitaṃ ca mayā śaṃbhorvadanaṃ vānarasya ca ||
śivena kṛpayā dattaṃ mama kāruṇyaśālinā
||78||याचितं च मया शंभोर्वदनं वानरस्य च ॥
शिवेन कृपया दत्तं मम कारुण्यशालिना
nirābhimānino ye ca nirdabhā niṣparigrahāḥ ||
śaṃbhoḥ priyāste vijñeyā hyanye śivavabahiṣkṛtāḥ
||79||निराभिमानिनो ये च निर्दभा निष्परिग्रहाः ॥
शंभोः प्रियास्ते विज्ञेया ह्यन्ये शिववबहिष्कृताः
tathāvadanmayā sārddhaṃ rāvaṇastapaso balāt ||
mayā ca yācitānyeva daśa vaktrāṇi dhīmatā
||80||तथावदन्मया सार्द्धं रावणस्तपसो बलात् ॥
मया च याचितान्येव दश वक्त्राणि धीमता
upahāsakaraṃ vākyaṃ paulastyasya tadā surāḥ ||
mayā tadā hi śapto'sau rāvaṇo lokarāvaṇaḥ
||81||उपहासकरं वाक्यं पौलस्त्यस्य तदा सुराः ॥
मया तदा हि शप्तोऽसौ रावणो लोकरावणः
īdṛśānyeva vaktrāṇi yeṣāṃ vai saṃbhavaṃti hi ||
taiḥ sameto yadā ko'pi naravaryo mahātapāḥ ||
māṃ puraskṛtya sahasā haniṣyati na saṃśayaḥ
||82||ईदृशान्येव वक्त्राणि येषां वै संभवंति हि ॥
तैः समेतो यदा कोऽपि नरवर्यो महातपाः ॥
मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति न संशयः
evaṃ śapto mayā brahmanrāvaṇo lokarāvaṇaḥ ||
arcitaṃ kevalaṃ liṃgaṃ vinā tena mahātmanā
||83||एवं शप्तो मया ब्रह्मन्रावणो लोकरावणः ॥
अर्चितं केवलं लिंगं विना तेन महात्मना
pīṭhikārūpasaṃsthena vinā tena surottamāḥ ||
viṣṇunā hi mahābhāgāstasmātsarvaṃ vidhāsyati
||84||पीठिकारूपसंस्थेन विना तेन सुरोत्तमाः ॥
विष्णुना हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विधास्यति
devadevo mahādevo viṣṇurūpī maheśvaraḥ ||
sarve yūyaṃ prārthayaṃtu viṣṇuṃ sarvaguhāśayam
||85||देवदेवो महादेवो विष्णुरूपी महेश्वरः ॥
सर्वे यूयं प्रार्थयंतु विष्णुं सर्वगुहाशयम्
ahaṃ hi sarvadevānāṃ purovartī bhavāmyataḥ ||
te sarve naṃdino vākyaṃ śrutvā muditamānasāḥ ||
vaikuṃṭhamāgatā gīrbhirviṣṇuṃ stotuṃ pracakrire
||86||अहं हि सर्वदेवानां पुरोवर्ती भवाम्यतः ॥
ते सर्वे नंदिनो वाक्यं श्रुत्वा मुदितमानसाः ॥
वैकुंठमागता गीर्भिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे
devā ūcuḥ
namo bhagavate tubhyaṃ devadeva jagatpate ||
tvadādhāramidaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram
||87||नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते ॥
त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्
etalliṃgaṃ tvayā viṣṇo dhṛtaṃ vai piṇḍirūpiṇā ||
mahāviṣṇusvarūpeṇa ghātitau madhukaiṭabhau
||88||एतल्लिंगं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा ॥
महाविष्णुस्वरूपेण घातितौ मधुकैटभौ
tathā kamaṭharūpeṇa dhṛto vai maṃdarācalaḥ ||
varāharūpamāsthāya hiraṇyākṣo hatastvayā
||89||तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः ॥
वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया
hiraṇyakaśipurdaityo hato nṛharirūpiṇā ||
tvayā caiva balirbaddho daityo vāmanarūpiṇā
||90||हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा ॥
त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा
bhṛgūṇāmanvaye bhūtvā kṛtavīryātmajo hataḥ ||
itopyasmānmahāviṣṇo tathaiva paripālaya
||91||भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः ॥
इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय
rāvamasya bhayādasmāttrātuṃ bhūyorhasi tvaram
||92||रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम्
evaṃ saṃprārthito devairbhagavānbhūtabhāvanaḥ ||
uvāca ca surānsarvānvāsudevo jaganmayaḥ
||93||एवं संप्रार्थितो देवैर्भगवान्भूतभावनः ॥
उवाच च सुरान्सर्वान्वासुदेवो जगन्मयः
he devāḥ śrūyatāṃ vākyaṃ prastāvasadṛśaṃ mahat ||
śailādiṃ ca puraskṛtya sarve yūyaṃ tvarānvitāḥ ||
avatārānprakurvantu vānarīṃ tanumāśritāḥ
||94||हे देवाः श्रूयतां वाक्यं प्रस्तावसदृशं महत् ॥
शैलादिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूयं त्वरान्विताः ॥
अवतारान्प्रकुर्वन्तु वानरीं तनुमाश्रिताः
ahaṃ hi mānuṣo bhūtvā hyajñānena samāvṛtaḥ ||
saṃbhaviṣyāmyayodhyāyaṃ gṛhe daśarathasya ca ||
brahmavidyāsahāyosmi bhavatāṃ kāryasiddhaye
||95||अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः ॥
संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च ॥
ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये
janakasya gṛhe sākṣādbrahmavidyā janiṣyati ||
bhakto hi rāvaṇaḥ sākṣācchivadhyānaparāyaṇaḥ
||96||जनकस्य गृहे साक्षाद्ब्रह्मविद्या जनिष्यति ॥
भक्तो हि रावणः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः
tapasā mahatā yukto brahmavidyāṃ yadecchati ||
tadā susādhyo bhavati puruṣo dharmanirjitaḥ
||97||तपसा महता युक्तो ब्रह्मविद्यां यदेच्छति ॥
तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मनिर्जितः
evaṃ saṃbhāṣya bhagavānviṣṇuḥ paramamaṅgalaḥ ||
vālī cendrāṃśasaṃbhūtaḥ sugrīvoṃ śumataḥ sutaḥ
||98||एवं संभाष्य भगवान्विष्णुः परममङ्गलः ॥
वाली चेन्द्रांशसंभूतः सुग्रीवों शुमतः सुतः
tathā brahmāṃśasaṃbhūto jāmbavānnṛkṣakuñjaraḥ ||
śilādatanayo naṃdī śivasyānucaraḥ priyaḥ
||99||तथा ब्रह्मांशसंभूतो जाम्बवान्नृक्षकुञ्जरः ॥
शिलादतनयो नंदी शिवस्यानुचरः प्रियः
yo vai caikādaśo rudro hanūmānsa mahākapiḥ ||
avatīrṇaḥ sahāyārthaṃ viṣṇoramitatejasaḥ
||100||यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान्स महाकपिः ॥
अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः
maiṃdādayo'tha kapayaste sarve surasattamāḥ ||
evaṃ sarve suragaṇā avateruryathā tatham
||101||मैंदादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः ॥
एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम्
tathaiva viṣṇurutpannaḥ kauśalyānaṃdavarddhanaḥ ||
viśvasya ramaṇāccaiva rāma ityucyate budhaiḥ
||102||तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानंदवर्द्धनः ॥
विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः
śeṣopi bhaktyā viṣṇośca tapasā'vātaradbhuvi
||103||शेषोपि भक्त्या विष्णोश्च तपसाऽवातरद्भुवि
dordaṇḍāvapi viṣṇośca avatīrṇau pratāpinau ||
śatrughnabharatākhyau ca vikhyātau bhuvanatraye
||104||दोर्दण्डावपि विष्णोश्च अवतीर्णौ प्रतापिनौ ॥
शत्रुघ्नभरताख्यौ च विख्यातौ भुवनत्रये
mithilādhipateḥ kanyā yā uktā brahmavādibhiḥ ||
sā brahmavidyāvataratsurāṇāṃ kāryyasiddhaye ||
sītā jātā lāṃgalasya iyaṃ bhūmivikarṣaṇāt
||105||मिथिलाधिपतेः कन्या या उक्ता ब्रह्मवादिभिः ॥
सा ब्रह्मविद्यावतरत्सुराणां कार्य्यसिद्धये ॥
सीता जाता लांगलस्य इयं भूमिविकर्षणात्
tasmātsīteti vikhyātā vidyā sānvīkṣikī tadā ||
mithilāyāṃ samutpannā maithitītyabhidhīyate
||106||तस्मात्सीतेति विख्याता विद्या सान्वीक्षिकी तदा ॥
मिथिलायां समुत्पन्ना मैथितीत्यभिधीयते
janakasya kule jātā viśrutā janakātmajā ||
khyātā vedavatī pūrvaṃ brahmavidyāghanāśinī
||107||जनकस्य कुले जाता विश्रुता जनकात्मजा ॥
ख्याता वेदवती पूर्वं ब्रह्मविद्याघनाशिनी
sā dattā janakenaiva viṣṇave paramātmane
||108||सा दत्ता जनकेनैव विष्णवे परमात्मने
tayātha vidyayā sārddhaṃ devadevo jagatpatiḥ ||
ugre tapasi līno'sau viṣṇuḥ paramaduṣkaram
||109||तयाथ विद्यया सार्द्धं देवदेवो जगत्पतिः ॥
उग्रे तपसि लीनोऽसौ विष्णुः परमदुष्करम्
rāvaṇaṃ jetukāmo vai rāmo rājīvalocanaḥ ||
araṇyavāsamakaroddevānāṃ kāryasiddhaye
||110||रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः ॥
अरण्यवासमकरोद्देवानां कार्यसिद्धये
śeṣāvatāro'pi mahāṃstapaḥ paramaduṣkaram ||
tatāpa parayā śaktyā devānāṃ kāryasiddhaye
||111||शेषावतारोऽपि महांस्तपः परमदुष्करम् ॥
तताप परया शक्त्या देवानां कार्यसिद्धये
śatrughno bharataścaiva tepatuḥ paramaṃ tapaḥ
||112||शत्रुघ्नो भरतश्चैव तेपतुः परमं तपः
tato'sau tapasā yuktaḥ sārddhaṃ tairdevatāgaṇaiḥ ||
sagaṇaṃ rāvaṇaṃ rāmaḥ ṣaḍbhirmāsairajīhanat ||
viṣṇunā ghātitaḥ śastraiḥ śivasārūpyamāptavān
||113||ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः ॥
सगणं रावणं रामः षड्भिर्मासैरजीहनत् ॥
विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्
sagamaḥ sa punaḥ sadyo baṃdhubhiḥ saha suvratāḥ
||114||सगमः स पुनः सद्यो बंधुभिः सह सुव्रताः
śivaprasādātsakalaṃ dvaitādvaitamavāpa ha ||
dvaitādvaitavivekārthamṛpayopyatra mohitāḥ ||
tatsarvaṃ prāpnuvaṃtīha śivārcanaratā narāḥ
||115||शिवप्रसादात्सकलं द्वैताद्वैतमवाप ह ॥
द्वैताद्वैतविवेकार्थमृपयोप्यत्र मोहिताः ॥
तत्सर्वं प्राप्नुवंतीह शिवार्चनरता नराः
ye'rcayaṃti śivaṃ nityaṃ liṃgarūpiṇameva ca ||
striyo vāpyatha vā śūdrāḥ śvapacā hyaṃtyavāsinaḥ ||
taṃ śivaṃ prāpnuvaṃtyeva sarvaduḥkhopanāśanam
||116||येऽर्चयंति शिवं नित्यं लिंगरूपिणमेव च ॥
स्त्रियो वाप्यथ वा शूद्राः श्वपचा ह्यंत्यवासिनः ॥
तं शिवं प्राप्नुवंत्येव सर्वदुःखोपनाशनम्
paśavo'pi paraṃ yātāḥ kiṃ punarmānuṣādayaḥ
||117||पशवोऽपि परं याताः किं पुनर्मानुषादयः
ye dvijā brahmacaryeṇa tapaḥ paramamāsthitāḥ ||
varṣairanekairyajñānāṃ te'pi svargaparā bhavan
||118||ये द्विजा ब्रह्मचर्येण तपः परममास्थिताः ॥
वर्षैरनेकैर्यज्ञानां तेऽपि स्वर्गपरा भवन्
jyotiṣṭomo vājapeyo hyatirātrādayo hyamī ||
yajñāḥ svargaṃ prayacchaṃti sattrīṇāṃ nātra saṃśayaḥ
||119||ज्योतिष्टोमो वाजपेयो ह्यतिरात्रादयो ह्यमी ॥
यज्ञाः स्वर्गं प्रयच्छंति सत्त्रीणां नात्र संशयः
tatra svargasukhaṃ bhuktvā puṇyakṣayakaraṃ mahat ||
puṇyakṣaye'pi yajvāno martyalokaṃ pataṃti vai
||120||तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत् ॥
पुण्यक्षयेऽपि यज्वानो मर्त्यलोकं पतंति वै
patitānāṃ ca saṃsāre daivādbuddhiḥ prajāyate ||
guṇatrayamayī viprāstāsutāstviha yoniṣu
||121||पतितानां च संसारे दैवाद्बुद्धिः प्रजायते ॥
गुणत्रयमयी विप्रास्तासुतास्त्विह योनिषु
yathā sattvaṃ saṃbhavati sattvayuktabhavaṃ narāḥ ||
rājasāśca tathā jñeyāstā masāścaiva te dvijāḥ
||122||यथा सत्त्वं संभवति सत्त्वयुक्तभवं नराः ॥
राजसाश्च तथा ज्ञेयास्ता मसाश्चैव ते द्विजाः
evaṃ saṃsāracakre'sminbhramitā bahavo janāḥ ||
yadṛcchayā daivagatyā śivaṃ saṃsevate naraḥ
||123||एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमिता बहवो जनाः ॥
यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः
śivadhyānaparāṇāṃ ca narāṇāṃ yatacetasām ||
māyānirasanaṃ sadyo bhaviṣyati na cānyathā
||124||शिवध्यानपराणां च नराणां यतचेतसाम् ॥
मायानिरसनं सद्यो भविष्यति न चान्यथा
māyānirasanātsadyo naśyatyeva guṇatrayam ||
yadā guṇatrayātīto bhavatīti sa muktibhāk
||125||मायानिरसनात्सद्यो नश्यत्येव गुणत्रयम् ॥
यदा गुणत्रयातीतो भवतीति स मुक्तिभाक्
tasmālliṅgārcanaṃ bhāvyaṃ sarveṣāmapi dehinām ||
liṅgarūpī śivo bhūtvā trāyate saṃcarācaram
||126||तस्माल्लिङ्गार्चनं भाव्यं सर्वेषामपि देहिनाम् ॥
लिङ्गरूपी शिवो भूत्वा त्रायते संचराचरम्
purā bhavadbhiḥ pṛṣṭo'haṃ liṅgarūpī kathaṃ śivaḥ ||
tatsarvaṃ kathitaṃ viprā yāthātathyena saṃprati
||127||पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं लिङ्गरूपी कथं शिवः ॥
तत्सर्वं कथितं विप्रा याथातथ्येन संप्रति
kathaṃ garaṃ bhakṣitavāñchivo lokamaheśvaraḥ ||
tatsarvaṃ śrūyatāṃ viprā yatāvatkathayāmi vaḥ
||128||कथं गरं भक्षितवाञ्छिवो लोकमहेश्वरः ॥
तत्सर्वं श्रूयतां विप्रा यतावत्कथयामि वः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhāsryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṃḍe śivaśāstre śivaliṅgārcanamāhātmyakathane śrīrāmāvatārakathāvarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||