mahiṣasenādhipabāṣkaladurmukhanipātanavarṇanam
vyāsa uvāca
ityuktvā tau mahābāhū daityau bāṣkaladurmukhau |
jagmaturmadadigdhāṅgau sarvaśastrāstrakovidau
||1||इत्युक्त्वा तौ महाबाहू दैत्यौ बाष्कलदुर्मुखौ ।
जग्मतुर्मददिग्धाङ्गौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ
tau gatvā samare devīmūcaturvacanaṃ tadā |
dānavau ca madonmattau meghagambhīrayā girā
||2||तौ गत्वा समरे देवीमूचतुर्वचनं तदा ।
दानवौ च मदोन्मत्तौ मेघगम्भीरया गिरा
devi devā jitā yena mahiṣeṇa mahātmanā |
varaya tvaṃ varārohe sarvadaityādhipaṃ nṛpam
||3||देवि देवा जिता येन महिषेण महात्मना ।
वरय त्वं वरारोहे सर्वदैत्याधिपं नृपम्
sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam |
bhūṣitaṃ bhūṣaṇairdivyaistvāmeṣyati rahaḥ kila
||4||स कृत्वा मानुषं रूपं सर्वलक्षणसंयुतम् ।
भूषितं भूषणैर्दिव्यैस्त्वामेष्यति रहः किल
trailokyavibhavaṃ kāmaṃ tvameṣyasi śucismite |
mahiṣe paramaṃ bhāvaṃ kuru kānte manogatam
||5||त्रैलोक्यविभवं कामं त्वमेष्यसि शुचिस्मिते ।
महिषे परमं भावं कुरु कान्ते मनोगतम्
kṛtvā patiṃ mahāvīraṃ saṃsārasukhamadbhutam |
tvaṃ prāpsyasi pikālāpe yoṣitāṃ khalu vāñchitam
||6||कृत्वा पतिं महावीरं संसारसुखमद्भुतम् ।
त्वं प्राप्स्यसि पिकालापे योषितां खलु वाञ्छितम्
devyuvāca
jālma tvaṃ kiṃ vijānāsi nārīyaṃ kāmamohitā |
mandabuddhibalātyarthaṃ bhajeyaṃ mahiṣaṃ śaṭham
||7||जाल्म त्वं किं विजानासि नारीयं काममोहिता ।
मन्दबुद्धिबलात्यर्थं भजेयं महिषं शठम्
kulaśīlaguṇaistulyaṃ taṃ bhajanti kulastriyaḥ |
adhikaṃ rūpacāturyabuddhiśīlakṣamādibhiḥ
||8||कुलशीलगुणैस्तुल्यं तं भजन्ति कुलस्त्रियः ।
अधिकं रूपचातुर्यबुद्धिशीलक्षमादिभिः
kā nu kāmāturā nārī bhajecca paśurūpiṇam |
paśūnāmadhamaṃ nūnaṃ mahiṣaṃ devarūpiṇī
||9||का नु कामातुरा नारी भजेच्च पशुरूपिणम् ।
पशूनामधमं नूनं महिषं देवरूपिणी
gacchataṃ mahiṣaṃ tūrṇaṃ bhūpaṃ bāṣkaladurmukhau |
vadataṃ madvaco daityaṃ gajatulyaṃ viṣāṇinam
||10||गच्छतं महिषं तूर्णं भूपं बाष्कलदुर्मुखौ ।
वदतं मद्वचो दैत्यं गजतुल्यं विषाणिनम्
pātālaṃ gaccha vābhyetya saṃgrāmaṃ kuru vā mayā |
raṇe jāte sahasrākṣo nirbhayaḥ syāditi dhuvam
||11||पातालं गच्छ वाभ्येत्य संग्रामं कुरु वा मया ।
रणे जाते सहस्राक्षो निर्भयः स्यादिति धुवम्
hatvāhaṃ tvāṃ gamiṣyāmi nānyathā gamanaṃ mama |
itthaṃ jñātvā sudurbuddhe yathecchasi tathā kuru
||12||हत्वाहं त्वां गमिष्यामि नान्यथा गमनं मम ।
इत्थं ज्ञात्वा सुदुर्बुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु
māmanirjitya bhūbhāge na sthānaṃ te kadācana |
bhaviṣyati catuṣpāda divi vā girikandare
||13||मामनिर्जित्य भूभागे न स्थानं ते कदाचन ।
भविष्यति चतुष्पाद दिवि वा गिरिकन्दरे
vyāsa uvāca
ityuktau tau tayā daityau kopākulitalocanau |
dhanurbāṇadharau vīrau yuddhakāmau babhūvatuḥ
||14||इत्युक्तौ तौ तया दैत्यौ कोपाकुलितलोचनौ ।
धनुर्बाणधरौ वीरौ युद्धकामौ बभूवतुः
kṛtvā suvipulaṃ nādaṃ devī sā nirbhayā sthitā |
ubhau ca cakratustīvrā bāṇavṛṣṭiṃ kurūdvaha
||15||कृत्वा सुविपुलं नादं देवी सा निर्भया स्थिता ।
उभौ च चक्रतुस्तीव्रा बाणवृष्टिं कुरूद्वह
bhagavatyapi bāṇaughānmumoca dānavau prati |
kṛtvātimadhuraṃ nādaṃ devakāryārthasiddhaye
||16||भगवत्यपि बाणौघान्मुमोच दानवौ प्रति ।
कृत्वातिमधुरं नादं देवकार्यार्थसिद्धये
tayostu bāṣkalastūrṇaṃ sammukho'bhūd raṇāṅgaṇe |
durmukhaḥ prekṣakastatra devīmabhimukhaḥ sthitaḥ
||17||तयोस्तु बाष्कलस्तूर्णं सम्मुखोऽभूद् रणाङ्गणे ।
दुर्मुखः प्रेक्षकस्तत्र देवीमभिमुखः स्थितः
tayoryuddhamabhūd ghoraṃ devībāṣkalayostadā |
bāṇāsiparighāghātairbhayadaṃ mandacetasām
||18||तयोर्युद्धमभूद् घोरं देवीबाष्कलयोस्तदा ।
बाणासिपरिघाघातैर्भयदं मन्दचेतसाम्
tataḥ kruddhā jaganmātā dṛṣṭvā taṃ yuddhadurmadam |
jaghāna pañcabhirbāṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ
||19||ततः क्रुद्धा जगन्माता दृष्ट्वा तं युद्धदुर्मदम् ।
जघान पञ्चभिर्बाणैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः
dānavo'pi śarāndevyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ |
saptabhistāḍayāmāsa devīṃ siṃhoparisthitām
||20||दानवोऽपि शरान्देव्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः ।
सप्तभिस्ताडयामास देवीं सिंहोपरिस्थिताम्
sāpi taṃ daśabhistīkṣṇaiḥ supītaiḥ sāyakaiḥ khalam |
jaghāna taccharāṃśchittvā jahāsa ca muhurmuhuḥ
||21||सापि तं दशभिस्तीक्ष्णैः सुपीतैः सायकैः खलम् ।
जघान तच्छरांश्छित्त्वा जहास च मुहुर्मुहुः
ardhacandreṇa bāṇena ciccheda ca śarāsanam |
bāṣkalo'pi gadāṃ gṛhya devīṃ hantumupāyayau
||22||अर्धचन्द्रेण बाणेन चिच्छेद च शरासनम् ।
बाष्कलोऽपि गदां गृह्य देवीं हन्तुमुपाययौ
āgacchantaṃ gadāpāṇiṃ dānavaṃ madagarvitam |
caṇḍikā svagadāpātaiḥ pātayāmāsa bhūtale
||23||आगच्छन्तं गदापाणिं दानवं मदगर्वितम् ।
चण्डिका स्वगदापातैः पातयामास भूतले
bāṣkalaḥ patito bhūmau muhūrtādutthitaḥ punaḥ |
cikṣepa ca gadāṃ so'pi caṇḍikāṃ caṇḍavikramaḥ
||24||बाष्कलः पतितो भूमौ मुहूर्तादुत्थितः पुनः ।
चिक्षेप च गदां सोऽपि चण्डिकां चण्डविक्रमः
tamāgacchantamālokya devī śūlena vakṣasi |
jaghāna bāṣkalaṃ kruddhā papāta ca mamāra saḥ
||25||तमागच्छन्तमालोक्य देवी शूलेन वक्षसि ।
जघान बाष्कलं क्रुद्धा पपात च ममार सः
patite bāṣkale sainyaṃ bhagnaṃ tasya durātmanaḥ |
jayeti ca mudā devāścukruśurgagane sthitāḥ
||26||पतिते बाष्कले सैन्यं भग्नं तस्य दुरात्मनः ।
जयेति च मुदा देवाश्चुक्रुशुर्गगने स्थिताः
tasmiṃśca nihate daitye durmukho'tibalānvitaḥ |
ājagāma raṇe devīṃ krodhasaṃraktalocanaḥ
||27||तस्मिंश्च निहते दैत्ये दुर्मुखोऽतिबलान्वितः ।
आजगाम रणे देवीं क्रोधसंरक्तलोचनः
tiṣṭha tiṣṭhābale so'pi bhāṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ |
dhanurbāṇadharaḥ śrīmānrathasthaḥ kavacāvṛtaḥ
||28||तिष्ठ तिष्ठाबले सोऽपि भाषमाणः पुनः पुनः ।
धनुर्बाणधरः श्रीमान्रथस्थः कवचावृतः
tamāgacchantamālokya devī śaṅkhamavādayat |
kopayantī dānavaṃ taṃ jyāghoṣañca cakāra ha
||29||तमागच्छन्तमालोक्य देवी शङ्खमवादयत् ।
कोपयन्ती दानवं तं ज्याघोषञ्च चकार ह
so'pi bāṇānmumocāśu tīkṣṇānāśīviṣopamān |
svabāṇaistānmahāmāyā ciccheda ca nanāda ca
||30||सोऽपि बाणान्मुमोचाशु तीक्ष्णानाशीविषोपमान् ।
स्वबाणैस्तान्महामाया चिच्छेद च ननाद च
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva tumulaṃ nṛpa |
bāṇaśaktigadāghātairmusalaistomaraistathā
||31||तयोः परस्परं युद्धं बभूव तुमुलं नृप ।
बाणशक्तिगदाघातैर्मुसलैस्तोमरैस्तथा
raṇabhūmau tadā jātā rudhiraughavahā nadī |
patitāni tadā tīre śirāṃsi prababhustadā
||32||रणभूमौ तदा जाता रुधिरौघवहा नदी ।
पतितानि तदा तीरे शिरांसि प्रबभुस्तदा
yathā santaraṇārthāya yamakiṅkaranāyakaiḥ |
tumbīphalāni nītāni navaśikṣāparairmudā
||33||यथा सन्तरणार्थाय यमकिङ्करनायकैः ।
तुम्बीफलानि नीतानि नवशिक्षापरैर्मुदा
raṇabhūmistadā ghorā babhūvātīva durgamā |
śarīraiḥ patitairbhūmau khādyamānairvṛkādibhiḥ
||34||रणभूमिस्तदा घोरा बभूवातीव दुर्गमा ।
शरीरैः पतितैर्भूमौ खाद्यमानैर्वृकादिभिः
gomāyusārameyāśca kākāḥ kaṅkā ayomukhāḥ |
gṛdhrā śyenāśca khādanti śarīrāṇi durātmanām
||35||गोमायुसारमेयाश्च काकाः कङ्का अयोमुखाः ।
गृध्रा श्येनाश्च खादन्ति शरीराणि दुरात्मनाम्
vavau vāyuśca durgandho mṛtānāṃ dehasaṅgataḥ |
abhūtkilakilāśabdaḥ khagānāṃ palabhakṣiṇām
||36||ववौ वायुश्च दुर्गन्धो मृतानां देहसङ्गतः ।
अभूत्किलकिलाशब्दः खगानां पलभक्षिणाम्
tadā cukopa duṣṭātmā durmukhaḥ kālamohitaḥ |
devīmuvāca garveṇa kṛtvā cordhvakaraṃ śubham
||37||तदा चुकोप दुष्टात्मा दुर्मुखः कालमोहितः ।
देवीमुवाच गर्वेण कृत्वा चोर्ध्वकरं शुभम्
gaccha caṇḍi haniṣyāmi tvāmadyaiva subāliśe |
daityaṃ vā bhaja vāmoru mahiṣaṃ madagarvitam
||38||गच्छ चण्डि हनिष्यामि त्वामद्यैव सुबालिशे ।
दैत्यं वा भज वामोरु महिषं मदगर्वितम्
devyuvāca
āsannamaraṇaḥ kāmaṃ pralapasyadya mohitaḥ |
adyaiva tvāṃ haniṣyāmi yathāyaṃ bāṣkalo hataḥ
||39||आसन्नमरणः कामं प्रलपस्यद्य मोहितः ।
अद्यैव त्वां हनिष्यामि यथायं बाष्कलो हतः
gaccha vā tiṣṭha vā manda maraṇaṃ yadi rocate |
hatvā tvāṃ vai vadhiṣyāmi bāliśaṃ mahiṣīsutam
||40||गच्छ वा तिष्ठ वा मन्द मरणं यदि रोचते ।
हत्वा त्वां वै वधिष्यामि बालिशं महिषीसुतम्
tacchrutvā vacanaṃ tasyā durmukho martumudyataḥ |
mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tu caṇḍikāṃ prati dāruṇām
||41||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दुर्मुखो मर्तुमुद्यतः ।
मुमोच बाणवृष्टिं तु चण्डिकां प्रति दारुणाम्
sāpi tāṃ tarasā chittvā bāṇavṛṣṭiṃ śitaiḥ śaraiḥ |
jaghāna dānavaṃ kṛddhā vṛtraṃ vajradharo yathā
||42||सापि तां तरसा छित्त्वा बाणवृष्टिं शितैः शरैः ।
जघान दानवं कृद्धा वृत्रं वज्रधरो यथा
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ sañjātaṃ cātikarkaśam |
bhayadaṃ kātarāṇāñca śūrāṇāṃ balavardhanam
||43||तयोः परस्परं युद्धं सञ्जातं चातिकर्कशम् ।
भयदं कातराणाञ्च शूराणां बलवर्धनम्
devī ciccheda tarasā dhanustasya kare sthitam |
tathaiva pañcabhirbāṇairbabhañja rathamuttamam
||44||देवी चिच्छेद तरसा धनुस्तस्य करे स्थितम् ।
तथैव पञ्चभिर्बाणैर्बभञ्ज रथमुत्तमम्
rathe bhagne mahābāhuḥ padātirdurmukhastadā |
gadāṃ gahītvā durdharṣāṃ jagāma caṇḍikāṃ prati
||45||रथे भग्ने महाबाहुः पदातिर्दुर्मुखस्तदा ।
गदां गहीत्वा दुर्धर्षां जगाम चण्डिकां प्रति
cakāra sa gadāghātaṃ siṃhamaulau mahābalaḥ |
na cacāla hariḥ sthānāttāḍito'pi mahābalaḥ
||46||चकार स गदाघातं सिंहमौलौ महाबलः ।
न चचाल हरिः स्थानात्ताडितोऽपि महाबलः
ambikā taṃ samālokya gadāpāṇiṃ puraḥsthitam |
khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda maulimat
||47||अम्बिका तं समालोक्य गदापाणिं पुरःस्थितम् ।
खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद मौलिमत्
chinne ca mastake bhūmau papāta durmukho mṛtaḥ |
jayaśabdaṃ tadā cakrurmuditā nirjarā bhṛśam
||48||छिन्ने च मस्तके भूमौ पपात दुर्मुखो मृतः ।
जयशब्दं तदा चक्रुर्मुदिता निर्जरा भृशम्
tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ durmukhe nihate'marāḥ |
puṣpavṛṣṭiṃ tathā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ
||49||तुष्टुवुस्तां तदा देवीं दुर्मुखे निहतेऽमराः ।
पुष्पवृष्टिं तथा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः
ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ savidyādharakinnarāḥ |
jahṛṣustaṃ hataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ raṇamastake
||50||ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरकिन्नराः ।
जहृषुस्तं हतं दृष्ट्वा दानवं रणमस्तके
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣasenādhipa-bāṣkaladurmukhanipātanavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||