महिषासुरवधः
महिष उवाच
तस्यास्तु भगिनी कन्या नाम्ना चेंदुमती शुभा ।
विवाह योग्या संजाता सुरू पाऽवरजा यदा
॥१॥तस्या विवाहः संवृत्तः सूजाताश्च स्वयंवरः ।
राजानो बहुदेशीयाः संगतास्तत्र मंडपे
॥२॥तया वृतो नृपः कश्चिद्बलवान्रूपसंयुतः ।
कुलशीलसमायुक्तः सर्वलक्षणसंयुतः
॥३॥तदा कामातुरा जाता विटं वीक्ष्य नृपं तु सा ।
चकमे दैवयोगात्तु शठं चातुर्यभूषितम्
॥४॥पितरं प्राह तन्वंगी विवाहं कुरु मे पितः ।
इच्छा मेऽद्य समुद्भूता दृष्ट्वा भद्राधिपं त्विह
॥५॥चंद्रसेनोऽपि तच्छुत्वा पुत्र्या यद्भाषितं रहः ।
प्रहसन्नेव मनसा तत्कार्ये तत्परोऽभवत्
॥६॥तमाहूय नृप गेहे विवाहविधिना ददौ ।
कन्यां मंदोदरीं तस्मै पारिबर्हं तथा बहु
॥७॥चारुदेष्णोऽपि तां प्राप्य सुन्दरीं मुदितोऽभवत् ।
जगाम स्वगृहं तुष्टो राजाऽपि सहितः स्त्रिया
॥८॥रेमे नृपतिशार्दूलः कामिन्या बहुवासरान् ।
कदाचिद्दासपत्न्या स रममाणो रहः किल
॥९॥सैरंध्र्या कथितं तस्यै तया दृष्टः पतिस्तथा ।
उपलंभं ददौ तस्मै स्मितपूर्वं रुषाऽन्विता
॥१०॥कदाचिदपि सामान्यां रहो रूपवतीं नृपः ।
क्रीडयंल्लालयन्दृष्टः खेदं प्राप तदैव सा
॥११॥न ज्ञातोऽयं शठः पूर्वं यदा दृष्टः स्वयंवरे ।
किं कृतं तु मया मोहाद्वंचिताऽहं नृपेण ह
॥१२॥किं करोम्यद्य संताप निर्लज्जे निर्घृणे शठे ।
का प्रीतिरीदृशे पत्यौ धिगद्य मम जीवितम्
॥१३॥अद्यप्रभृति संसारे सुखं त्यक्तं मया खलु ।
पतिसंभोगजं सर्वं संतोषोऽद्य मया कृतः
॥१४॥अकर्तव्यं कृतं कार्यं तज्जातं दुःखदं मम ।
देहत्यागः क्रियते चेद्धत्याऽतीव दुरत्यया
॥१५॥पितृगेहं व्रजाम्याशु तत्राऽपि न सुखं भवेत् ।
हास्ययोग्या सखीनां तु भवेयं नात्र संशयः
॥१६॥तस्मादत्रैव संवासो वैराग्ययुतया मया ।
कर्तव्यः कालयोगेन त्यक्त्वा कामसुखं पुनः
॥१७॥महिष उवाच
इति संचिंत्य सा नारी दुःखशोक परायणा ।
स्थिता पतिगृहं त्यक्त्वा सुखं संसारजं ततः
॥१८॥तस्मात्त्वमपि कल्याणि मामनादृत्य भूपतिम् ।
अन्यं कापुरुषं मंदं कामार्ता संश्रयिष्यसि
॥१९॥वचनं कुरु मे तथ्यं नारीणां परमं हितम् ।
अकृत्वा परमं शोकं लप्स्यसे नात्र संशयः
॥२०॥देव्युवाच
मदात्मन्गच्छ पातालं युद्धं वा कुरु सांप्रतम् ।
हत्वा त्वामसुरान्सर्वान्यमिष्यामि यथासुखम्
॥२१॥यदा यदा हि साधूनां दुःखं भवति दानव ।
तदा तेषां च रक्षार्थं देहं संधारया म्यहम्
॥२२॥अरूपायाश्च मे रूपमजन्मायाश्च जन्म च ।
सुराणां रक्षणार्थाय विद्धि दैत्य विनिश्चितम्
॥२३॥सत्यं ब्रवीमि जानीहि प्रार्थिताहं सुरै किल ।
त्वद्वधार्थं हयारे त्वां हत्वा स्थास्यामि निश्चला
॥२४॥तस्माद्युध्यस्व वा गच्छ पातालमसुरालयम् ।
सवर्था त्वां हनिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम
॥२५॥व्यास उवाच
इत्युक्तः स तया देव्या धनुरादाय दानवः ।
युद्धकामः स्थितस्तत्र संग्रामांगणभूमिषु
॥२६॥मुमोच तरसा बाणान्कर्णाऽऽकृष्टाञ्छिलाशितान् ।
देवी चिच्छेद तान्बाणैः क्रोधान्मुक्तै रयोमुखैः
॥२७॥तयोः परस्परं युद्धं संबभूव भयप्रदम् ।
देवानां दानवानां च परस्परजयैषिणाम्
॥२८॥मध्ये दुर्धर आगत्य मुमोच शिलीमुखान् ।
देवीं प्रति विषासक्तान्कोपयन्नतिदारुणान्
॥२९॥ततो भगवती क्रुद्धा तं जघान शितैः शरैः ।
दुर्धरस्तु पपातोर्व्यां गतासुगिरिशृंगवत्
॥३०॥तं तया निहतं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः परमास्त्रवित् ।
आगत्य सप्तभिर्बाणैर्जघान पर मेश्वरिम्
॥३१॥अनागतांस्तु चिच्छेद देवी तान्विशिखैः शरान् ।
त्रिशूलेन त्रिनेत्रं तु जघान जगदंबिका
॥३२॥अन्धकस्त्वाज गामाशु हतं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।
गदया लोहमय्याऽऽशु सिंहं विव्याध मस्तके
॥३३॥सिंहस्तु नखघातेन तं हत्वा बलवत्तरम् ।
चखाद तरसा मांसमंधकस्य रुषाऽन्वितः
॥३४॥तान्रणे निहतान्वीक्ष्य दानवो विस्मयं गतः ।
चिक्षेप तरसा बाणानतितीक्ष्णाञ्छि लाशितान्
॥३५॥द्विधा चक्रे शरान्देवी तानप्राप्ताञ्छिलीमुखैः ।
गदया ताडयामास दैत्यं वक्षसि चांबिका
॥३६॥स गदाभिहतो मूर्छामवापामरबाधकः ।
विषह्य पीडां पापात्मा पुनरागत्य सत्वरः
॥३७॥जघान गदया सिंहं मूर्ध्नि क्रोधसमन्वितः ।
सिंहोऽपि नखघातेन तं ददार महासुरम्
॥३८॥विहाय पौरुषं रूपं सोऽपि सिंहो बभूव ह ।
नखैर्विदारयामास देवीसिंहं मदोत्कटम्
॥३९॥तं च केसरिणं वीक्ष्य देवी क्रुद्धा ह्ययोमुखैः ।
शरैरवाकिरत्तीक्ष्णैः शरैराशीविषैरिव
॥४०॥त्यक्त्वा स हरिरूपं तु गजो भूत्वा मदस्रवः ।
शैल शृंगं करे कृत्वा चिक्षेप चंडिकां प्रति
॥४१॥आगच्छंतं गिरेः शृंगं देवी बाणैः शिलाशितैः ।
चकार तिलशः खण्डाञ्जहास जगदंबिका
॥४२॥उत्पत्य च तदा सिंहस्तस्य मूर्ध्नि व्यवस्थितः ।
नखैर्विदारयामास महिषं गजरूपिणम्
॥४३॥विहाय गजरूपं च बभूवाष्टापदी तथा ।
हंतुकामो हरिकोपाद्दारुणो बलवत्तरः
॥४४॥तं वीक्ष्य शरभं देवी खड्गेन सा रुषाऽन्विता ।
उत्तमांगे जघानाशु सोऽपि तां प्राहरत्तदा
॥४५॥तयोः परस्परं युद्धं बभूवाति भयप्रदम् ।
माहिषं रूपमास्थाय शृंगाभ्यां प्राहरत्तदा
॥४६॥पुच्छप्रभ्रमणेनाशु शृंगघातैर्महासुरः ।
ताडयामास तन्वंगी घोररूपो भयानकः
॥४७॥पुच्छेन पर्वताञ्छृंगे गृहीत्वा भ्रामयन्बलात् ।
प्रेषयामास पापात्मा प्रहसन्परया मुदा
॥४८॥तामुवाच बलोन्मत्तस्तिष्ठ देवि रणांगणे ।
अद्याहं त्वां हनिष्यामि रूप यौवनभूषिताम्
॥४९॥मूर्खाऽसि मदमत्ताऽद्य यन्मया सह संगरम् ।
करोषि मोहिताऽतीव मृषा बलवती खरा
॥५०॥हत्वा त्वां निहनिष्यामि देवान्कपटपं डितान् ।
ये नारीं पुरतः कृत्वा जेतुमिच्छंति मां शठाः
॥५१॥देव्युवाच
मा गर्वं कुरु मंदात्मंस्तिष्ठ तिष्ठ रणांगणे ।
करिष्यामि निरातंकान्हत्वा त्वां सुरसत्तमान्
॥५२॥पीत्वाऽद्य माधवीमिष्टां शातयामि रणेऽधम ।
देवानां दुःखदं पापं मुनीनां भय कारकम्
॥५३॥व्यास उवाच
इत्युक्त्वा चषकं हैमं गृहीत्वा सुरया युतम् ।
पपौ पुनः पुनः क्रोधाद्धंतुकामा महासुरम्
॥५४॥पीत्वा द्राक्षासवं मिष्टं शलूमादाय सत्वरा ।
दुद्राव दानवं देवी हर्षयन्देवतागणान्
॥५५॥देवास्तां तुष्टुवुः प्रेम्णा चक्रुः कुसुम वर्षणम् ।
जयजीवेति ते प्रोचुर्दुंदुभीनां च निःस्वनैः
॥५६॥ऋषयः सिद्धगंधर्वाः पिशाचोरगचारणाः ।
किन्नराः प्रेक्ष्य संग्रामं मुदिता गगने स्थिताः
॥५७॥सोऽपि नानाविधान्देहान्कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ।
मायामयाञ्जघानाजौ देवी कपटपंडितः
॥५८॥चंडिकाऽपि च तं पापं त्रिशूलेन बलादधृदि ।
ताडयामास तीक्ष्णेन क्रोधादरुणलोचना
॥५९॥ताडितोऽसौ पपातोर्व्यां मूर्छांमाप मुहूर्तकम् ।
पुनरुत्थाय चामुंडां पद्भ्यां वेगादताडयत्
॥६०॥विनिहत्य पदाघातैर्जहास च मुहुर्मुहुः ।
रुराव दारुणं शब्दं देवानां भयकारकम्
॥६१॥ततो देवी सहस्रारं सुनाभं चक्रमुत्तमम् ।
करे कृत्वा जगादोच्चैः संस्थितं महिषासुरम्
॥६२॥पश्य चक्रं मदांधाद्य तव कंठनिकृंतनम् ।
क्षणमात्रं स्थिरो भूत्वा यमलोकं व्रजाधुना
॥६३॥इत्युक्त्वा दारुणं चक्रं मुमोच जगदंबिका ।
शिरश्छिन्नं रथांगेन दानवस्य तदा रणे
॥६४॥सुस्राव रुधिरं चोष्णं कंठनालाद्गिरेर्यथा ।
गैरिकाद्यरुणं प्रौढं प्रवाहमिव नैर्झरम्
॥६५॥कबंधस्तस्य दैत्यस्य भ्रमन्वै पतितः क्षितौ ।
जयशब्दश्च देवानां बभूव सुखवर्धनः
॥६६॥सिंहस्त्वतिबलास्तत्र पलायनपरानथ ।
दानवान्भक्षयामास क्षुधार्तं इव संगरे
॥६७॥मृते च महिषे क्रूरे दानवा भयपीडिताः ।
मृतशेषाश्च ये केचित्पातालं ते ययुर्नृप
॥६८॥आनन्दं परमं जग्मुर्देवास्तस्मिन्निपातिते ।
मुनयो मानवाश्चैव ये चान्ये साधवः क्षितौ
॥६९॥चंडिकाऽपि रणं त्यक्त्वा शुभे देशेऽथ संस्थिता ।
देवास्तत्राऽऽययुः शीघ्रं स्तोतुकामाः सुखप्रदाम्
॥७०॥इति श्रीदेवीभागवते पञ्चमस्कंधे महिषाऽसुरवधो नामाऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥